Skip to main content

Full text of "Die Chirurgie des Heinrich von Mondeville (Hermondaville) : nach Berliner, Erfurter und Pariser Codices"

See other formats


(O 

v,  c>  AAi_ 


y*i  )53 


22101646830 


Leben,  Lehre  und  Leistungen 

des 

Heinrich  von  Mondeville 

(Hermondaville). 


Ein  Beitrag 

' zur 

Geschichte  der  Anatomie  und  Chirurgie 

von 

!)r.  Julius  Leopold  Pagel, 

pracüschem  Arzte  und  Privatdoeent  an  der  Universität  Berliu. 


Theil  I. 


enthaltend  den  Text  der  Chirurgie  des  H.  von  Mondeville  nach  Berliner, 
Erfurter  und  Pariser  Codices,  Vorrede  und  Einleitung,  nebst  Indices  und 
einigen  biographisch-literarischen  Nachträgen,  sowie  einer  Abhandlung  über 
die  Synonyma  und  einem  Glossar  von  M.  Steinschneider. 


Berlin  1892. 

Verlag  von  August  Hirschwald. 


NW  Unter  den  Linden  68. 


\J  -C  - /\AQ_ 


bi  big 


Die  Chirurgie 

des 

Heinrich  von  Mondeville 

(Herraondaville) 


nach  Berliner,  Erfurter  und  Pariser  Codices 


zum  ersten  Male  herausgegeben 


von 


Dr.  Julius  Leopold  Pagel 

in  Berlin 


nebst  einer  Abhandlung  über  Synonyma  und  einem  Glossar 

von  M.  Steinschneider. 


Berlin  1892. 

Verlag  von  August  Hirschwald. 


NW.  Unter  den  Linden  68. 


Alle  Rechte  Vorbehalten. 


Seinem  hochverehrten  Lehrer 


Herrn  Geheimen  ]VIedicinalrath 

Prof.  p.  o.  Dr.  August  Hirsch 

in  Berlin 

sowie 

dem  Altmeister  der  Chirurgie 
Herrn  Geheimen  ]Hedicinalrath 

Prof.  Dr.  E.  Gurlt 

in  Berlin 

in  Hochachtung,  und  Dankbarkeit 
gewidmet 


vom 


Verfasser. 


»Alle  Kenntniss  der  Thatsachen  ist  eine  historische,  nicht  bloss,  weil 
die  Thatsachen  durch  Beobachtungen  gefunden  sind,  die  vor  der  Zeit  der 
neu  anzustellenden  Untersuchung  gemacht  wurden,  sondern  vielmehr  inso- 
fern man  nur  das  genau  weiss,  vas  man  historisch  weLss.  Die  nackten 
Thatsachen  sind  zweifelhafte  Wallen;  es  ist  uothwendig,  dass  man  weiss, 
wie  sie  erhärtet  sind , um  ihre  Stärke  zu  kennen.  Die  Medicin  aber  be- 
darf einer  historischen  Kenntniss  mehr,  als  jede  andere  Wissenschaft,  und 
die  Erlebnisse  der  jüngsten  Zeit  haben  es  mehr  als  eindringlich  gepredigt, 
wie  die  jetzige  unerhörte  Vernachlässigung  der  Geschichte  der  Medicin 
sich  zu  rächen  weiss.« 

(Virchow,  Die  naturwissenschaftliche  Methode  und  die  Stand- 
punkte in  der  Therapie,  in  seinem  Arcli.  II,  Heft  1,  p.  8.) 

»Dem  Geschichtsforscher  liegt  ob,  durch  Zeugnisse  der  Jahrhunderte 
zu  beweisen,  dass  die  Medicin  immer  als  eine  Himmelsgabe  angesehen 
wurde,  dass  gute  Aerzte  allüberall  zum  Segen  der  Menschheit  wirkten 
und  bis  auf  die  Gegenwart  Träger  und  Verbreiter  wahrer  Humanität 
blieben.«  (Marx,  Aerztl.  Katechismus,  p.  71.) 


Inhalts -Verzeichniss 

zugleich  mit  Angabe  der  Parallelstellen  bei  Bruno  chir.  major  (Br.),  Theoderich 
(Th.),  Saliceto  (Sa.),  Lanfranchi  chir.  magna  (La.)  und  Guy  de  Chauliac  (G.). 


Vorrede  und  Einleitung 

Tract.  I.  prohoemium 

Cap.  1.  De  anathomia  membrorum  consimilium  simplicium  et  com- 

positorum 

(cf.  La.  Tr.  I,  Doctr.  II;  G.  Tr.  I,  Doctr.  I,  cap.  1—2.) 

Cap.  2.  De  anathomia  capitis  superioris  seil,  ollae  capitis  etc.  . . 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  1;  G.  Tr.  I,  Doctr.  II,  cap.  1.) 

Cap.  3.  De  anathomia  faciei  et  membrorum  ipsius 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  2,  z.  Th.  auch  Tr.  III,  Doctr.  III,  cap. 
1—3;  G.  Tr.  I,  Doctr.  II,  cap.  2.) 

Cap.  4.  De  anathomia  totius  colli  et  membrorum  in  eo  contentorum 
(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  3;  G.  Tr.  I,  Doctr.  II,  cap.  3.) 

Cap.  5.  De  anathomia  humerorum 

Cap.  6.  De  anathomia  brachiorum  et  infra 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  4;  G.  Tr.  I,  Doctr.  II,  cap.  4.) 

Cap.  7.  De  anathomia  pectoris  et  omnium  membrorum  in  eo  con- 
tentorum   

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  5;  G.  Tr.  1,  Doctr.  II,  cap.  5.) 

Cap.  8.  De  anathomia  regionis  nutritivorum 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  7;  G.  Tr.  I,  Doctr.  II,  cap.  6.) 

Cap.  9.  De  anath.  matricis  renum  vesicae  et  partium  ipsorum  . . 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  8 u.  9;  G.  Tr.  1,  Doctr.  II,  cap.  6 z.  Th.) 

Cap.  10.  De  anathomia  hancarum,  pectinis  et  inguinis 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  5 u.  10  z.  Th.;  G.  Tr.  I,  Doctr.  II, 
cap.  7.) 

Cap.  11.  De  anathomia  membrorum  generativorum  virorum  et  ani  et 

peritoneon 

(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  9 z.  Th.;  G.  Tr.  1,  Doctr.  II,  cap.  6 
z.  Th.) 

Cap.  12.  De  anath.  coxarum  et  omnium  membrorum  quae  sunt  infra 
(cf.  La.  Tr.  II,  cap.  5 u.  10  z.  Th.;  G.  Tr  I,  Doctr.  II, 
cap  7 u.  8.) 


Seite 

1 

10 

17 


24 


30 

37 

38 

39 

43 

48 

52 

55 

56 


58 


[Bei  Th.  und  Br.  wird  die  Anatomie  gar  nicht,  bei  Sa.  ausschliesslch  in 
den  5 Kapiteln  des  4.  Buches  behandelt.] 


VIII 


Inhalts- Verzeichniss. 


Seite 

Tract.  II.  Prohoeminm  particiliare 59 

Notabilia  introductoria 63 

(cf.  Br.:  prologus  cyr.  magn.;  Th.:  cap.  prohoemialc;  Sa. 
desgl. ; La.:  prohoemium  Tr.  I,  Doctr.  I,  cap.  1 — 3; 

G.;  Prohoemium.) 

Doctr.  I.  Declarationes  speciales  ad  curam  vulnerum  etc 137 

1Declaration.es  praeambulae 152 

De  communi  cura  vulnerum  etc.  de  extrahendis 

Omnibus  infixis  156 

')  (cf.  Br.  Tr.  1,  cap.  11  u.  13;  Th.  Tr.  I,  cap.  22 
u.  23;  La.  chir.  parv  : cap.  2 u.  3;  G Tr.  IH, 

Doctr.  I,  cap.  1.) 

o ( Declarationes  praeambulae .162 

pars  . j j)e  cura  ßuxus  sangUinis  ...  .168 

(cf.  Br.  Tr.  I,  cap.  12;  Th.  Tr.  I,  cap.  13  u.  14; 

La.  Tr.  I,  Doctr.  III,  cap.  9;  G.  Tr.  III,  Doctr. 

I,  cap.  3.) 

( Declarationes  praeambulae 171 

pais  .j.  <y  pe  rae(jicamentis  localibus  applicandis  vulneribus  174 

(cf.  Br.  Tr.  I,  cap  10;  Th.  Tr.  I,  cap.  9;  La. 

Tr.  V,  cap.  5;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I,  cap.  6.) 

, ( Declarationes  praeambulae 175 

pats  . pe  m0(j0  iigandi  et  suendi  vulnera 179 

(cf.  Br.  Tr.  I,  cap.  3;  Th.  Tr.  I,  cap.  3 und  4; 

La.  Tr.  I,  Doctr.  III,  cap.  1 u.  2;  G.  Tr.  III. 

Doctr.  I,  cap.  1.) 

r ( Declarationes  praeambulae 184 

pars  . ^ ße  m0(j0  evacuandi  et  potionandi  vulneratos  . . 186 

(cf.' Br.  Tr.  I,  cap.  3;  Th.  Tr.  I,  cap.  25;  La. 

Tr.  I,  Doctr.  111,  cap.  10;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I, 
cap.  1.) 

R / Declarationes  praeambulae 188 

pats  . ^ vulneratorum 190 

(cf.  wie  bei  cap.  1 pars  5.) 

7 ( Declarationes  praeambulae 191 

pars  <•  j pe  apostemate  calido  et  mala  dyscrasia  vulneris  194 

(cf.  Br.  Lib.  I,  cap.  3;  Th.  Lib.  I,  cap.  20;  La. 

Tr.  I,  Doctr.  III,  cap.  6;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I, 
cap.  1.) 

{Declarationes  praeambulae 197 

De  modo  cicatrizandi  vulnera  et  corrodendi  car- 

nem  malam  etc 198 

(cf.  Br.  Lib.  I,  cap.  3;  Th.  Lib.  I,  cap.  3;  La. 

Tr.  1,  Doctr.  III,  cap.  2;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I, 
cap.  2.) 

%)  ( Declarationes  praeambulae 199 

lap.  _.  ^ De  eis,  quae  requiruntur  ad  curam  vulnerum  nervorum  etc.  201 
(cf.  Br.  Lib.  I,  cap.  5;  Th.  Lib.  11,  cap.  15;  La.  Tr.  I, 
Doctr.  III,  cap.  3;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I,  cap.  4.) 


')  Bei  Saliceto  fehlen  allgemeine  Betrachtungen  über  die  Wundbehand- 
lung vollständig;  die  specielle  ist  für  jedes  Organ  sehr  ausführlich  in  den 
27  Kapiteln  des  2.  Buches  behandelt.  Wir  sehen  daher  von  besonderen  Cita- 
ten  ab. 


Inhalts- Verzeichniss. 


IX 


Seite 


Cap.  3.  | 
Cap.  4.  < 


Cap. 


Cap.  6.  | 


Cap.  7. 


Cap.  8. 


Cap.  9. 


! 

! 

( 


Cap.  10.  | 


Cap.  11. 


I 


Cap.  12.  | 


Declarationes  praeambulae  . 

De  modo  curandi  vulnera  capitis  cum  fractura  cranei 
(cf.  Br.  L.  I,  cap.  17;  Th.  L.  II,  cap.  2;  La.  Tr.  II,  cap.  1 ; 
G.  Tr.  III,  Doctr.  II,  cap.  1.) 

Declarationes  praeambulae 

De  cura  contusionis  capitis  cum  fractura  cranei  absque 

vulnere  carnis  ; 

(cf.  Br.  L.  I,  cap.  17 ; Th  L.  II,  cap.  6;  La.  Tr.  II,  cap.  1 ; 
G.  Tr.  III,  Dectr.  II,  cap.  1.) 

Declarationes  praeambulae 

De  modo  operandi  manualiter  cum  instrumentis  etc.  in 

craneo  fracto 

(cf.  Br.  L.  I,  cap.  17;  Th.  L.  II,  cap.  6;  La.  Tr.  II,  cap.  1; 
G.  Tr.  III,  Doctr.  II,  cap.  1 ) 

Declarationes  praeambulae 

De  cura  omnium  vulnerum  membrorum  totius  faciei  . . 

(cf.  Th.  L.  II,  cap.  7 — 10;  La.  Tr.  11,  cap.  2;  G.  Tr.  III, 
Doctr.  II,  cap.  2.) 

Declarationes  praeambulae 

De  cura  vulnerum  venae  organicae  et  quarundam  aliarum 

venarum  etc 

(cf.  Th.  L.  II,  cap.  13  u.  14;  La.  Tr.  II,  cap.  3;  G.  Tr.  III, 
Doctr.  II,  cap.  3 z.  Th.) 

Declarationes  praeambulae 

De  cura  omnium  vulnerum  penetrantium  ad  concavitatem 

interiorem  pectoris 

(cf.  Br.  L.  I,  cap.  4;  Th.  L.  II,  cap.  16  u.  18;  La.  Tr.  II, 
cap.  5—8;  G.  Tr.  III,  Doctr.  II,  cap.  5 u.  6.) 

Declarationes  praeambulae 

In  quo  ostenditur,  quae  vulnera  sunt  periculosa  et  mor- 

talia  et  quae  non 

(cf.  Br.  L.  I,  cap.  6;  Th.  L.  I,  cap.  21 ; La.  Tr.  I,  Doctr.  III, 
cap.  1 z.  Th.;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I,  cap.  1 z.  Th.) 

Declarationes  praeambulae 

De  quifcusdam  medicinis  conferentibus  ad  curam  vulnerum 
(cf.  Br.  L.  I,  cap.  9 u.  10;  Th.  L.  I,  cap.  8 u.  9;  La.  Tr.  I, 
Doctr.  III,  cap.  1 u.  Tr.  V z.  Th.;  G.  Tr.  V,  Doctr.  I, 
cap.  6.) 

Declarationes  praeambulae 

De  spasmo  et  ceteris  impedimentis  retardantibus  curam 

vulnerum 

(cf.  Br.  L.  I,  cap.  8 z.  Th.  und  L.  II,  cap.  20;  Th.  L.  I, 
cap.  24;  Sa.  L.  II,  cap.  27;  La.  Tr.  I,  Doctr.  III,  cap. 
14  u.  15;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I,  cap.  1.) 

Declarationes  praeambulae 

De  cura  contusionis  etc 

(cf.  Br.  L.  I,  cap.  7;  Th.  L.  I,  cap.  19;  La.  Tr.  I,  Doctr.  III, 
cap.  5;  G.  Tr.  III,  Doctr.  I,  cap.  2.) 


204 

211 

215 

216 

217 

221 

230 

232 

235 

236 

237 
239 


245 

247 

250 

252 


255 


258 


267 

267 


Doctr.  II.  Prohoemium 273 

Cap.  1.  De  cura  ulcerum  etc 276 


(Br.  L.  I,  cap.  14;  Th.  L.  I,  cap.  7;  fehlt  bei  Sa.;  La.  Tr.  I, 
Doctr.  III,  cap.  11;  G.  Tr.  IV,  Doctr.  I u.  II.) 


X 


Inhalts-  Verzeichnis. 


Seite 

Cap.  2.  De  cura  morsuum  et  puncturarum  etc.1) 298 

• (Br.  und  Th.  haben  darüber  keine  besonderen  Kapitel;  Sa. 

L.  II,  cap.  25;  La.  Tr.  I,  Doctr.  III,  cap.  7;  G.  Tr.  III, 

Doctr.  I,  cap.  2.) 

Cap.  3.  De  oura  fistularum 315 

(Br.  L.  I,  cap.  15;  Th.  L.  III,  cap.  1 ; Sa.  L.  1,  cap.  57;  La. 

Tr.  I,  Doctr.  III,  cap.  12;  G.  Tr.  IV,  Doctr.  I,  cap.  5.) 

Cap.  4.  De  cura  cancri  ulcerati 322 

(Br.  L.  I,  cap.  16;  Th.  L.  III,  cap.  5—7;  Sa.  L.  I,  cap.  58 
z.  Th.;  La.  Tr.  I,  Doctr.  III,  cap.  13;  G.  Tr.  IV,  Doctr.  I, 
cap.  6.) 

Tract.  III.  Prolioemium 332 

Doctr.  I. 

Cap.  1.  De  doctrina  artificiali  faciendi  incisiones 341 

(Hierüber  hat  keiner  der  genannten  Chirurgen  ein  beson- 
deres Kapitel.) 

Cap.  2.  De  solis  cauteriis  artificialibus 351 

(Br.  L.  II,  cap.  16;  Th.  L.  III,  cap.  45;  Sa.  L.  V,  cap.  lu.2; 

La.  Tr.  V,  cap.  7;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I,  cap.  3 ) 

Cap.  3.  De  flebotomia  etc 365 

(La.  Tr.  III,  Doctr.  III,  cap.  16;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  1,  cap.  1.) 

Cap.  4.  De  ventosis 382 

(ib.) 

Cap.  5.  De  sanguissuctione 386 

(ib.) 

Cap.  6.  De  modo  amputandi  extremitates 38S 

(G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  8.) 

Cap.  7.  De  custodia  et  praeparatione  corporum  mortuorum2).  . . 390 

(G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  8.) 

Cap.  8.  De  ventositate  subito  per  corpus  currente 393 

(Desgl.) 

Cap.  9.  De  verberatis,  contusis,  suspensis  etc 393 

(s.  Tract.  II,  Doctr.  I,  cap.  12;  Sa.  L.  II,  cap.  26;  G.  Tr.  VI, 

Doctr.  I,  cap.  5.) 

Cap.  10.  De  cura  dolorum  membrorum  extrinsecorum  etc 394 

(Wird  bei  den  übrigen  Chirurgen  z.  Th.  in  den  betr.  Ab- 
schnitten über  die  specielle  chir.  Pathologie  u.  Therapie 
der  einzelnen  Körpertheile  abgehandelt.) 

Cap.  11.  De  decoratione  virorum3) 398 

(La.  Tr.  III,  Doct.  I,  cap.  1;  G.  Tr.  VI,  Doctr.  II,  cap.  1 u.  2.) 

Cap.  12.  De  decoratione  communi  qua  utuntur  mulieres3)  ....  400 

(Fehlt  bei  den  übrigen  Chirurgen.) 

Cap.  13.  De  decoratione  mulierum  magis  appropriata  aliquibus  mem- 

bris3) 401 

(Desgl.) 


*)  s.  auch  einige  Kapitel  des  L.  III  von  Saliceto’s  „Summa  curationis  et 
conservationis“. 

2)  Saliceto  hat  darüber  in  L.  III,  cap.  30  seiner  „Summa  conservationis  et 
curationis“  das  Nöthige  mitgetheilt. 

3)  s.  bei  Saliceto  einige  Kapitel  des  L.  III  seiner  „Summa“  etc. 


Inhalts-V  erzeichniss. 


XI 


Seite 

Cap.  14.  De  pruritu  et  scabie 407 

(Th.  L.  III,  cap.  47;  Sa.  L.  I,  cap.  65;  La.  Tr.  III,  Doctr.  I, 
cap.  5 ; G.  Tr.  VI,  Doct.  I,  cap.  3.) 

Cap.  15.  De  impetigine  et  serpigine 410 

(Th.  L.  III,  cap.  50;  La.  Tr.  III  Doctr.  1,  cap.  6;  G.  Tr.  VI, 

Doctr.  I,  cap.  3.) 

Cap.  16.  De  morphea  et  albarras 421 

(Th.  L.  III,  cap.  53;  Sa.  L.  I,  cap.  69;  La.  Tr.  III,  Doctr.  I, 
cap.  6;  G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  3.) 

Cap.  17.  De  lepra  et  indiciis  leprosi 422 

(Th.  L.  III,  cap.  55;  La.  Tr.  III,  Doctr.  I,  cap.  7 ; G.  Tr.  VI, 

Doctr.  I,  cap.  2.) 

Cap.  18.  De  impinguando  membrum  et  corpus  macrum  etc.  . . 430 

(La.  Tr.  III,  Doctr.  I,  cap.  8;  G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  4.) 

Cap.  19.  De  phlegmate  salso,  ragadiis,  fissuris,  plantanoctis  etc.  . . 433 

(G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  3.) 

Cap.  20.  De  pediculis  lendibus  syronibus  platellis,  pulicibus  etc.  . 434 

(G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  3.) 

Cap.  21.  De  combustione  ignis,  aquae  et  olei  bullientis  etc.  . . . 436 

(Br.  L.  II,  cap.  19;  Tb.  L.  III,  cap.  46;  Sa.  L.  I,  cap.  61 ; La. 

Tr.  III,  Doctr.  III,  cap.  18;  G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  6.) 

Cap.  22.  De  variolis,  morbillis  et  purpura 438 

Cap.  23.  De  verrucis  porris  et  similibus 440 

(Th.  L.  III,  cap.  38;  G.  Tr.  VI,  Doctr.  I,  cap.  7.) 

Cap.  24.  De  simplici  tumore  in  singulis  membris 442 

(Th.  L.  III,  cap.  22;  Sa.  L.  I,  cap.  67  z.  Th.) 

Doctr.  II. 

Cap.  1.  De  modo  generationis  et  sequestrationis  humorum  etc.  . . 445 

(La.  Tr.  III,  Doctr.  II,  cap.  1.) 

Cap.  2.  De  communi  cura  apostematum 450 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  11 — 19;  La.  Tr.  III, 

Doctr.  II,  cap.  2 ; G.  Tr.  II,  Doctr.  I,  cap.  1 — 2.) 

Cap.  3.  De  cura  singulorum  apostematum  quae  fiunt  ex  unico 

humore  naturali  etc 460 

(Br.  L.  U,  cap.  4 u.  5 ; Th.  L.  III,  cap.  11  — 19.) 

Cap.  4.  De  curis  apostematum  factorum  ex  pluribus  humoribus 

naturalibus 466 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  11— 19.) 

Cap.  5.  De  cura  carbunculi  et  anthracis 472 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  12;  Sa.  L.  I,  cap.  59; 

G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  2.) 

Cap.  6.  De  cura  apostematum  quae  fiunt  ex  humoribus  non  na- 
turalibus   479 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  11  — 19.) 

Cap.  7.  De  cura  apostematum  factorum  ex  pluribus  humoribus  non 

naturalibus 480 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  11  — 19.) 

Cap.  8.  De  apostemate  ex  unico  humore  non  naturali  simplici  etc.  482 
(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  11-19.) 

Cap.  9.  De  apostemate  aqueo  puro 485 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  33;  La.  Tr.  III,  Doctr. 

III,  cap.  10  z.  Th.;  G.  Tr.  II,  Doctr.  I,  cap.  4.) 


XII 


Inhalts- Verzeichniss. 


Seite 

Cap.  10.  De  apostemate  pure  ventoso 485 

(Br.  L.  II,  cap.  4 u.  5;  Th.  L.  III,  cap.  36;  La.  Tr.  III,  Doctr. 

III,  cap.  6 u.  7 ; G.  Tr.  II,  Doctr.  I,  cap.  4.) 

Cap.  11.  De  curis  apostematum  capitis 487 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  Sa.  L.  I,  cap.  5;  La.  Tr.  II,  Doctr.  II, 
cap.  3;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  1.) 

Cap.  12.  De  apostemate  radicis  aurium 487 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  Sa.  L.  I,  cap.  14;  La.  Tr.  III,  Doctr.  II, 
cap.  4;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  2.) 

Cap.  13.  De  cura  apostematum  cmunctorii  cerebri 488 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  1 u.  2.) 

Cap.  14.  De  cura  apostematum  communium  quae  fiunt  in  collo  et 

gula 490 

(Br.  L.  II,  cap.  7 ; Th.  L.  III,  cap.  30;  Sa.  L.  I,  cap.  22;  La. 

Tr.  III,  Doctr.  II,  cap.  5;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  3.) 

Cap.  15.  De  curis  apostematum  quae  fiunt  sub  titillico 490 

(Br.  L.  II,  cap.  7.) 

Cap.  16.  De  curis  apostematum  quae  fiunt  in  brachiis  et  infra  . . 492 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  Sa  L.  I,  cap.  26;  G.  Tr.  III,  Doctr.  II, 

cap.  4.) 

Cap.  17.  De  cura  apostematum  anterioris  et  exterioris  partis  pec- 
toris   ...  493 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  Sa.  L.  I,  cap.  36;  La.  Tr.  III,  Doctr.  II, 
cap  9;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  5.) 

Cap.  18.  De  curis  apostematum  communium  mammillarum  . . . 496 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  Th.  L.  III,  cap.  20;  Sa.  L.  I,  cap.  33;  G. 

Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  5.) 

Cap.  19.  De  curis  apostematum  existentium  super  stomachum  et 

sopra  epar  etc 498 

(Br.  L.  II,  cap.  7;  Sa.  L.  I,  cap.  37 — 40;  La.  Tr.  III,  Doctr.  11, 
cap.  10;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  6.) 

Cap.  20.  De  cura  apostematum  inguinis 500 

(Br.  L.  II,  cap.  7 ; Sa.  L.  I,  cap.  25,  33  u.  34;  La.  Tr.  III, 

Doctr.  II,  cap.  11;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  7.) 

Cap.  21.  De  cuia  apostematum  testiculorum  et  virgae 500 

(Br.  L.  II,  cap.  7 ; Th.  L.  III,  cap.  20;  Sa.  L.  I,  cap.  48,  49 
u.  50;  La.  Tr.  III,  Doctr.  II,  cap.  13;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II, 
cap.  7.) 

Cap.  22.  De  cura  apostematum  ani,  peritoneon  et  partium  propin- 

quarum 503 

(Br.  L.  II,  cap.  7 ; Sa.  L.  1,  cap.  46;  La.  Tr.  III,  Doctr.  II, 
cap.  6 ; G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  7.) 

Cap.  23.  De  cura  apostematum  hancarura  et  coxarum  et  infra  . . 503 

(Br.  L.  II,  cap.  7 ; Sa.  L.  I,  cap.  52  z.  Th.;  La.  Tr.  III,  Doctr. 

II,  cap.  17  z.  Th.;  G.  Tr.  II,  Doctr.  II,  cap.  8.) 

Doctr.  III.  Prohoemium 504 

Tract.  V.  Autidotarins 505 

(s.  auch  Saliceto,  L.  V der  Chirurgie  und  L.  V der  Summa  con- 
servationis.) 

Cap.  1.  De  quibusdam  communibus  introductoriis 506 

(G.  Tr.  VII,  Doctr.  I,  cap.  2—4.) 

Cap.  2.  De  repercussivis  medicinis  et  de  modo  repercutiendi . . . 519 

(Sa.  L.  V,  cap.  3;  La.  Tr.  V,  cap.  1;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I, 
cap.  5.) 


Inhalts- Verzeichniss. 


XIII 


Seite 


Cap.  3.  De  resolutivis  medicinis 524 

(Sa.  L.  V,  cap.  4;  La.  Tr.  V,  cap.  2;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I, 
cap.  5.) 

Cap.  4.  De  raaturativis  et  de  modo  maturandi 528 


(Sa.  L.  V,  cap.  4;  La.  Tr.  Y,  cap.  3;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I, 
cap.  5.) 

Cap.  5.  De  mollificantibus  et  de  modo  mollificandi 530 

(La.  Tr.  V,  cap.  6;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I,  cap.  5.) 

Cap.  6.  De  medicinis  incarnativis,  regenerativis  et  cicatricativis  . . 533 

(Br.  L.  I,  cap.  10;  Th.  L.  I,  cap.  10,  11  und  12;  Sa.  L.  V, 
cap.  6 und  7;  La.  Tr.  V,  cap.  5;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I, 


cap.  6.) 

Cap.  7.  De  medicinis  corrosivis  et  ruptoriis 541 

(Sa.  L.  I,  cap.  9;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I,  cap.  6.) 

Cap.  8.  De  medicinis  remollitivis  duritiem 549 


(Sa.  L.  I,  cap.  8;  La.  Tr.  V,  cap.  6;  G.  Tr.  VII,  Doctr.  I, 
cap.  7.) 

Cap.  9.  De  synonymis  aut  expositione  nominum  obscurorum  . . 556 


(Sa.  L.  V,  cap.  10.) 

Index  zu  Cap.  9 577 

Zur  Literatur  der  Synonyma.  Von  M.  Steinschneider 582 

Glossar  zu  den  Syuonymen  etc.  Von  Demselben 596 

Register  der  arabischen  Namen 624 

Nachträge  und  Schlusswort1) 626 

Anhang 650 

Namen-Register 659 


‘)  Bitte  an  den  Leser:  Zum  besseren  Verständniss  ist  es  wünschens- 
werth,  an  Vorrede  und  Einleitung  die  Lectüre  der  Nachträge  etc.  anzu- 
schliessen.  D.  Herausgeber. 


Vorrede  und  Einleitung. 

Die  freundliche  Aufnahme,  welche,  aus  verschiedenen  mir  zugegangenen 
schriftlichen  und  mündlichen  Aeusserungen  zu  schliessen,  meine  kleine  Arbeit 
„Die  Anatomie  des  Heinrich  von  Mondeville  (Berlin  1889,  G.  Reimer)“ 
in  Gelehrtenkreisen,  und  zwar  nicht  bloss  in  medicinischen,  fand,  ermuthigte 
und  reizte  mich,  die  von  mir  zunächst  nur  zu  meiner  eigenen  Information 
begonnene,  höchst  interessante  Lectüre,  beziehungsweise  Copie  des  Haupt- 
werkes des  genannten  ältesten  französischen  Schriftstellers  über  Chirurgie  nach 
dem  Berliner  Codex  fortzusetzen,  um,  wenn  möglich,  auch  diesen  durch  Druck 
der  Oeffentlicbkeit  zugänglich  zu  machen.  Je  weiter  ich  indessen  in  der 
Lectüro  vorrückte,  desto  mehr  drängte  sich  mir  der  Vordacht  auf,  dass  der  in 
dem  Sammelbande  [Ms.  lat.  No.  56]  enthaltene,  174  Pergamentblätter  starke 
Berliner  Codex  der  Chirurgie  des  M.  entschieden  nicht  bloss  incorrect,  sondern 
auch  unvollständig  sein  müsse.  Bezüglich  der  ersten  40  in  der  bekannten 
gothischen  Schrift  des  14.  Jahrhunderts  sehr  sauber  geschriebenen  und  ziem- 
lich leicht  lesbaren  Blätter  des  genannten  Manuscripts  hätte  man  das  schon 
nach  dem  Ausspruche  Wattenbach’s  (Anleitung  zur  latein.  Paläographie, 
4.  Aufl.  p.  85)  voraussetzen  dürfen,  wonach  nämlich  „oft  gerade  die  kalli- 
graphisch ausgezeichnetsten  (sc.  Handschriften)  die  fehlerhaftesten  sind“. 
Sollte  daher  einerseits  die  bereits  von  mir  geleistete  Arbeit  nicht  vergebens 
gemacht  sein,  andererseits  die  beabsichtigte  Publication  nur  einigermaassen 
berechtigten  Anforderungen  entsprechen,  so  war  in  erster  Linie  der  Vergleich 
des  Berliner  Textes  mit,  bezw.  die  Ergänzung  desselben  nach  wenigstens 
einigen  der  in  der  Bibliotheque  nationale  zu  Paris  vorhandenen  Handschriften 
unbedingt  nothwendig.  Chereau  citirt  in  seiner  Biographie  Monde  ville’s 
(cfr.  meine  frühere  Publication  p.  14)  ausser  der  1314  bearbeiteten,  aber 
nur  halb  vollendeten  französischen  handschriftlichen  Uebersetzung  No.  2030 
(cfr.  Invent.  general  et  methodique  des  manuscrits  framjais  de  la  Bibliotheque 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville. 


1 


2 


Vorrede  und  Einleitung. 


nationale  par  Leopold  Del i sie,  T.  II,  p.  224),  die  nur  insofern  ein  be- 
sonderes Interesse  besitzt,  als  sie  die  einzige  Pariser  ist,  deren  Text  noch  mit 
anatomischen  Figuren  ausgestattet  ist,  während  in  allen  übrigen  meines 
Wissens  diese  fehlen,  als  in  Paris  vorhanden  und  von  ihm  angeblich  ein- 
gesehen noch  7 mehr  oder  weniger  vollständige  lateinische  Texte.  Ich 
selbst  habe  aus  den  neuesten  Catalogen  der  Pariser  Bibliotheken  („Inven- 
taire1) des  manuscrits  latins  par  Leopold  Delisle“,  Paris  1863 — 71, 
sowie  „Inventaire  des  manuscrits  de  la  Bibliotheque  nationale  fonds  de 
Cluni“,  Paris  1885,  p.  179,  No.  104)  nur  folgende  4,  in  lateinischer 
Sprache  niedergoschriebene  Codices  der  Mondeville’schen  Schrift  als  noch 
vorhanden  eruiren  können:  No.  13002  (identisch  mit  dem  von  Chereau  als 
No.  1 1 42  citirten  Text),  16193  (zu  Chereau’s  Zeit  mit  No.  1001  bezeichnet), 
16642  (bei  Chereau  No.  1473)  und  1487.  Von  dem  Generaldirector  der 
hiesigen  Königl.  Bibliotheken,  Herrn  Geheimen  Regieiungsrath  Prof.  Dr.  Wil- 
ma n n s , dem  ich  für  sein  liebenswürdiges  Entgegenkommen,  ebenso  wie  den 
übrigen  betheiligten  Behörden,  dem  Königl.  Cultusministerium,  dem  Auswär- 
tigen Amte  und  insbesondere  auch  dem  Director  der  Pariser  Nationalbibliothek, 
Herrn  Leopold  Delisle,  vielen  Dank  schulde  und  an  dieser  Stelle  hiermit 
abstatte,  erbat  ich  mir  die  gütige  Vermittelung  nach  dieser  Richtung  hin  und 
zwar  die  Erlaubniss,  die  genannten  4 Pariser  Codices  auf  der  hiesigen  Hand- 
schriften-Abtheilung  benutzen  zu  dürfen.  Meine  Bitte  war  von  Erfolg  gekrönt, 
und  nach  fast  einjähriger,  theilweise  recht  intensiver  Thätigkeit  bin  ich  nun- 
mehr in  der  glücklichen  Lage,  dem  ärztlichen  Publikum  hiermit  zum  ersten 
Male  das  bisher  un gedruckt  gewesene  Werk  des  Heinrich  von  Mon- 
deville  nicht  bloss  in  vollständigem  Text,  d.  h.  soweit  als  er  von  dem 
Autor  der  Nachwelt  hinterlassen  worden  ist,  sondern  auch  in  möglichst  cor- 
recter  Form,  unter  Hinzufügung  der  wesentlichsten  Varianten  — die 
zahlreichen  unwesentlichen  sind  der  Raumersparniss  halber  weggelassen  — 
zu  übergeben. 

Bezüglich  der  Beschreibung  der  von  mir  benutzten  5 Codices  verweise 
ich  theils  auf  die  genannten  Cataloge,  theils  auf  meine  frühere  Arbeit  und  die 
dort  angeführte  biographische  Schrift  Chereau’s.  Zur  Ergänzung  möge  im 
Einzelnen  noch  Folgendes  anzuführen  gestattet  sein:  Als  vollständig  und  ab- 
solut correct  und  fehlerfrei  erwies  sich  keine  einzige  der  von  mir  benutzten 
Handschriften.  Im  Gegentheil  wimmelte  es  förmlich  in  jeder  einzelnen  von 

l)  Anmerkung  während  der  Correctur.  Dieses  Inventaire  ist  die 
Fortsetzung  des  grossen  mit  No.  8S22  abschliessenden,  1739 — 44  edirten  vier- 
bändigen „Catalogus  codicum  manuscriptorum  bibliothecae  regiae“  (seil.  Pari- 
siensis).  Hier  finden  sich  (in  Pars  tertia  T.  IV  p.  293  und  316 — 17)  auch  die 
übrigen,  von  Chereau  noch  erwähnten  Codices  sub  NNo.  6910  A.,  7130,  7131, 
7139  verzeichnet  und  beschrieben  (cfr.  Ch6reau’s  Biographie  p.  9 — 11).  Im 
Ganzen  besitzt  also  die  Pariser  Nationalbibliothek  zur  Zeit  8 lateinische  Codices 
der  Chirurgie  des  H.  v.  M.  (4  vollständige,  1 fast  vollständigen,  3 Fragmente), 
sowie  die  oben  erwähnte  französische  handschriftliche  Uebersetzung.  Dazu 
kommen  der  Berliner  Codex,  der  Wiener  (nur  die  Anatomie  enthaltende),  die 
von  Chereau  gleichfalls  erwähnte  englische  Uebersetzung  und  das  Berliner 
anatomische  Collegienheft. 


Vorrede  und  Einleitung. 


ihnen  von  Lücken,  Fehlern  und  Incorrectheiten,  so  dass,  um  sie  alle  aufzu- 
zählen, eigens  eine  kleine  Schrift  erforderlich  sein  würde.  Aber  alle  Texte 
zusammengenommen  ergänzten  sich  gegenseitig  so  vollständig,  dass  ich  für 
die  Correctheit  meines,  im  Vorliegenden  gebotenen  Textes,  soweit  eine  solche 
überhaupt  möglich  ist,  absolut  einstehen  kann.  — Der  neben  5 anderen 
Handschriften  nur  die  Vorrede  und  ein  einziges,  bis  zur  Muskel- 
anatomie reichendes  Stück  der  Anatomie  enthaltende  Pergamentcodex 
Paris,  in  Folioformat  No.  16193,  war  eben  aus  diesem  Grunde  für  meinen 
Zweck  fast  vollständig  und  um  so  mehr  nutzlos,  als  diese  wenigen  Blätter  mit 
der  colossal  vergilbten  und  verblassten  Handschrift  zum  grösseren  Theil 
gänzlich  unleserlich  waren.  — Das,  was  der  Berliner  Text  bringt,  ist  im 
Grossen  und  Ganzen,  wenigstens  von  Blatt  40  ab,  leidlich  correct  geschrieben. 
Aber  er  bringt  nur  zu  wenig.  Es  fehlt  der  ganze  1.  Tractat,  die  Anatomie; 
es  fehlen  im  2.  Tractat  die  höchst  wichtigen  „Notabilia  introductoria“  (cfr. 
unten),  ferner  die  „Declarationes  praeambulae“,  die  Mon  de  v i Ile  jedem  der 
einzelnen  Kapitel  des  2.  Tractats  voraufgeschickt  hat,  sowie  der  interlineäre 
Commentar,  den  der  Autor  zum  grösseren  Verständniss  seines  „nudus  trac- 
tatus“ noch  für  Diejenigen  hinzufügen  zu  müssen  geglaubt  hat,  die  sein  Werk 
auch  eines  eingehenderen,  gleichsam  wissenschaftlichen  und  comparativen 
Studiums  würdigen  wollten,  während  der  „nudus  tractatus“  nur  für  die 
„simpliciter  ignorantes“  und  für  die  blossen  Praktiker  xaz’  e£o%7jv  ge- 
schrieben ist.  Am  werthvollsten  für  meine  Arbeit  waren  die  ganz  prächtigen 
und  verhältnissmässig  correctesten  Codices  Paris.  No.  16642  und  1487, 
ersterer  ein  dicker,  theils  aus  Papier-,  theils  aus  Pergamentblättern  beste- 
hender Quartband  von  758  Seiten,  sehr  deutlich  lesbar,  nach  der  Handschrift 
zu  schliessen  aus  dem  15.  Jahrhundert  stammend,  mit  einem  sehr  interessanten 
Titelbilde,  das  wohl  Heinrich  von  Mondeville  während  des  Unterrichts 
vorstellen  soll,  ausgestattet  und  bis  auf  den  gleichfalls  fehlenden  1.  Tractat 
vollständig  und  nur  wenig  fehlerhaft;  letzterer  ein  grosser,  starker  Folio- 
band von  219  Pergamentblättern,  in  den  grossen,  ungemein  deutlich  lesbaren 
golhischen  Lettern  des  14.  Jahrhunderts  geschrieben;  doch  fehlt  ein  kleiner 
Anfangstheil  des  Prohoemium,  ferner  zwischen  Blatt  90  und  91  ein  Theil  des 
Textes,  auch  ist  das  erste  Blatt  zerschnitten,  und  im  Ganzen  der  Text  recht 
fehlerhaft,  der  sich  übrigens  im  2.  Tractat  dadurch  vortheilhaft  vor  den 
übrigen  Handschriften,  die  mir  zu  Gesicht  gekommen  sind,  auszeichnet,  dass 
der  interlineäre  Commentar  und  die  Declarationes  praeambulae  zum  Unter- 
schied von  dem  „nudus  tractatus“  in  kleinerer  Schrift  geschrieben  sind,  oder 
eigentlich  vielmehr  letzterer  durch  ganz  ausserordentlich  grosse  Lettern  kennt- 
lich gemacht  worden  ist.  Aeusserlich  glänzend  ausgestattet  ist  auch  der  aus 
dem  15.  Jahrhundert  herrührende  Papiercodex  No.  13002,  ein  244  Blätter 
starker  Quartband,  der  vollständigste  von  allen  Texten,  aber  gleichfalls  nicht 
fehlerfrei.  Die  Notabilia  introductoria  sind  ziemlich  flüchtig  geschrieben,  viel 
durchgestrichen,  überschrieben  und  nachträglich  zwischen  den  Zeilen  ver- 
bessert, sowie  am  Bande  ergänzt.  Auch  befindet  sich  hier  kurz  vor  Beginn 
der  „Contingentia“  ein  ganz  langer  Passus,  den  auffallender  Weise  beide 


1* 


4 


Vorrede  und  Einleitung. 


Texte  No.  16642  und  1487  nicht  hatten,  der  schon  bei  der  ersten  Lectüre 
den  Verdacht  der  Interpolation  Seitens  des  Schreibers  bei  mir  erregte  und. 
wie  ich  nachträglich  entdeckte,  aus  Lanfranchi’s  Chirurgia  magna,  Tract.  I, 
Cap.  II  (von  „Sciat  ergo  cyrurgicus,  quod  omnia  corpora  commixta,  quae  sunt 
infra  lunarem  circulum“  etc.  bis  zu  Ende  des  Kapitels  „quae  sibi  proveniunt 
a natura“)  last  wörtlich  entlehnt  ist.  Selbstverständlich  habe  ich  diesen  Ab- 
schnitt, der  dem  ganzen  Sinne  nach  gar  nicht  in  den  Text  hineinpasste,  weg- 
gelassen. Wenn  man  dem  Abschreiber  des  Textes  13002  blindlings  folgen 
wollte,  so  würde  dadurch  unter  Umständen  vielleicht  Mondeville  zum  ge- 
meinen Plagiator  gestempelt  werden.  — Was  nun  den  in  einigen  Handschriften 
fehlenden  ersten  Tractat  anbetrifft,  der  der  Darstellung  der  chirurgischen 
Anatomie  gewidmet  ist,  so  habe  ich  kein  Bedenken  tragen  dürfen,  diesen  in 
den  vorliegenden  Text  mit  aufzunehmen,  nachdem  die  begreiflicherweise  mit 
nicht  geringer  Spannung  meinerseits  vorgenommene  Durchsicht  dieses  Theiles 
der  Pariser  Texte  (13002  und  1487)  mich  belehrt  hatte,  dass  trotz  vielfacher 
wörtlicher  Uebereinstiminung  desselben  in  ganzen,  nicht  unbeträchtlichen 
Stücken  mit  dem  Originaltext  meiner  früheren  Arbeit  (Cod.  lat.  bibliothec. 
Berolin.  MS.  fol.  219)  doch  auch  sehr  wesentliche  Differenzen  zwischen 
beiden  vorhanden  sind.  Es  hat  sich  bei  der  vergleichenden  Durchsicht  der 
Handschriften  ergeben,  dass  in  dem  erheblich  kürzeren  Berliner  Text  eine 
grosse  Menge  von  Flüchtigkeiten  und  Schreibfehlern  vorhanden  sind.  Dazu 
kommen  die  durch  unrichtige  und  missverständliche  Lectüre  von  mir  beim 
Copiren  gemachten  Fehler,  verschiedene  zweifelhaft  und  unleserlich  gebliebene 
Stellen,  endlich  noch  mehrere  leider  übersehene  Druckfehler  — alles  dieses 
rechtfertigte,  ja  erforderte  sogar  den  Abdruck  auch  dieses  ersten,  von  der 
Anatomie  handelnden  Tractats.  Der  aufmerksame  Leser,  der  nunmehr  in  der 
Lage  ist,  einen  Vergleich  anzustellen,  wird  sehr  bald  herausfinden,  dass  die 
Annahme,  als  ob  es  sich  bei  meiner  früheren  Publication  um  etwas  Anderes 
als  ein,  allerdings  sehr  interessantes,  anatomisches,  nach  Mondeville’s  1304 
zu  Montpellier  gehaltenen  Vorlesungen,  niedergeschriebenes  Coli egienheft 
handeln  könnte,  wie  auch  aus  den  Eingangsworten  (cfr.  1.  c.  p.  16)  hervor- 
geht, absolut  hinfällig  und  ausgeschlossen  ist.  Die  bereits  publicirte  Hand- 
schrift ist  eben  in  keiner  Weise  identisch  mit  dem  vorliegenden,  authentischen 
Text  der  erst  im  Jahre  1306  begonnenen  Niederschrift  des  ersten  Tractats 
der  eigentlichen  Chirurgie. 

Die  Frage,  ob  und  welchen  Werth  die  Kenntniss  der  Arbeit  von 
Mondeville  für  die  Geschichte  der  Chirurgie  im  Mittelalter  hat,  braucht 
wohl  an  dieser  Stelle  nicht  erörtert  zu  werden.  Es  war  kein  Geringerer  als 
Che  re  au  selbst,  der  in  seiner  von  mir  (I.  c.)  analysirten  Biographie  dieses 
hervorragenden  Chirurgen  (pag.  11)  sich  folgendermassen  über  diesen  Punkt 
ausgelassen  hat:  ,,Cette  oeuvre  remarquable  ä tous  egards,  reclame  anjourd’- 
hui  sa  place  ä la  suite  des  traites  de  nos  anciens  chirurgiens£‘  — gemeint 
sind  die  Ausgaben  der  bekannten  Collectio  chirurgica  Veneta  — ,,auxquels 
on  s’ötonne  ä bon  droit  de  ne  pas  la  voir  unie.  C’est  ur.e  lacun e que  nous 
signalons  dans  notre  littörature  chirurgicale  et  que  nos  etudes  sur 
les  manuscrits  qui  nons  en  restent  nous  mettront  un  jour  ou  un  autre  ä 


Vorrede  und  Einleitung. 


meme  de  combler“.  Die  Erfüllung  dieses  Versprechens  ist  uns  Chereau  lei- 
der schuldig  geblieben.  Die  von  ihm  gegebene  Analyse  des  Mondeville’- 
schen  Werks,  so  ausführlich  sie  gehalten,  so  lesenswerth  sie  ist,  bleibt  eben 
nur  eine  Analyse  und  kann  auch  nicht  im  Entferntesten  einen  Ersatz  für  das 
Studium  des  Originals  bieten.  Bedauerlicherweise  ist  bisher  die  Frage  unbe- 
antwortet, woher  es  denn  eigentlich  gekommen  sein  mag,  dass  gerade  die 
Chirurgie  des  Mondeville  nicht,  wie  die  Werke  aller  seiner  übrigen  Zeit- 
und  Berufsgenossen  (Lanfranchi,  Guy  de  Cbauliac,  Theodoricus. 
Roger,  Wilh.  von  Saliceto  etc.  etc.)  zum  Druck  gelangt  ist.  Eine  richtige, 
unbedingt  befriedigende  Antwort  auf  diese  Frage  zu  geben,  ist  begreiflicher- 
weise schwer.  Dass  Mondeville  an  Bedeutung  hinter  den  Genannten  nicht 
so  weit  zurückstand,  um  dadurch  die  literarische  Lücke  genügend  gerecht- 
fertigt erscheinen  zu  lassen,  ist  über  allen  Zweifel  erhaben.  Jeder,  der  seine 
Chirurgie  in  vorliegender  Gestalt  liest  und  sich  die  Mühe  nimmt,  sie  mit  den 
Werken  der  Genannten  (in  einer  der  bekannten  Ausgaben  der  Collect,  chir. 
Veneta)  zu  vergleichen,  wird  überdies  schon  bei  nur  halbwegs  gründlicher 
Durchsicht  die  Ueberzeugung  gewinnen  müssen,  dass,  was  Selbständigkeit 
der  Erfahrungen,  Anschauungen  und  Leistungen  betrifft,  alle  die  genannten 
Autoren  sich  auf  ziemlich  gleichmässigem,  für  die  damaligen  Zeitverhältnisse 
doch  gewiss  nicht  mehr  allzu  niedrigeqi  Niveau  bewegen.  Selbst  ein  Guy 
deChauliac,  den  die  Geschichte  nun  einmal  definitiv  als  den  hervorra- 
gendsten dieser  ganzen  Gruppe  der  mittelalterlichen  Chirurgen  bezeichnet,  hat 
für  sein  Werk  sichor  nicht  viel  weniger  die  Alten,  Hippocrates,  Galen  und 
besonders  die  Araber,  benutzt,  als  Mon  deville,  und  dieser  hinwiederum  hat 
nicht  mehr  daraus  compilirt,  als  seine  Vorgänger  Bruno,  Theodorich,  Lan- 
franchi etc.  — Ohne  andereGründe  auszuschliessen,  möchte  ich  den  bisherigen 
Mangel  einer  Editio  princeps  des  Mondeville’schen Werks  zunächst  vielleicht 
in  dem  Umstande  suchen,  dass  dasselbe  in  Folge  des  zu  zeitigen  Ablebens  des 
Verfassers  bezw.  der  zu  späten,  erst  im  höheren  Alter  begonnenen  Niederschrift 
nicht  zur  Vollendung  gelangt,  sondern  ein  Bruchstück  geblieben  ist,  und  zwar 
ein  Bruchstück,  dem  zum  Ganzen  sehr  wesentliche  Theile,  d.  h.  die  tertia 
doctrina  des  3.Tractats,  welche  von  der  speciellen  Chirurgie  im  heutigen  Sinne, 
den  chirurgischen  Erkrankungen  der  einzelnen  Organe,  ferner  der  ganze  4.  Trac- 
tat,  der  von  den  Brüchen  und  Verrenkungen  handeln  sollte,  fehlen.  Wie  ich 
nämlich  bereits  in  meiner  früheren  Schrift  ausgeführt  hatte,  war  das  ganze 
Werk  auf  5 Tractate  berechnet.  Den  Plan  zur  Herausgabe  eines  systematischen 
Lehrbuchs  der  Chirurgie  hatte  der  Verfasser  lange  mit  sich  herumgetragen. 
In  Folge  seiner  angestrengten  Lehr-  und  practischen  Thätigkeit  jedoch  als 
Hof-,  Leib-,  Civil-  und  Militärwundarzt,  sowie  der  Nothwendigkeit,  durch 
Privatpraxis  die  Mittel  zum  Lebensuntorhalt  herbeizuschaffen,  da  seine 
Leistungen  als  Leibarzt  Philipps  des  Schönen,  wie  es  scheint,  trotz  der  sonst 
angesehenen  Stellung,  die  er  am  Hofe  dieses  Monarchen  genoss,  wohl  nicht 
die  genügende  Würdigung  in  klingender  Münze  erfuhren,  war  Mondeville 
nicht  in  der  Lage,  regelmässiger  literarischer  Arbeit  sich  zu  widmen.  So 
konnte  er  denn  erst  1306  und  wie  man  aus  verschiedenen  Andeutungen  an- 
zunehmen  berechtigt  ist,  in  relativ  höherem  Aller  an  die  Verwirklichung 


6 


Vorrede  und  Einleitung. 


seines  längst  gehegten  Planes  gehen.  Die  Fertigstellung  der  ersten  beiden 
Bücher  verzögerte  sich  bis  1312.  Dann  musste  er,  wie  man  aus  dem  Prohoe- 
mium  zum  3.  Tractat  ersieht,  dem  Bruder  seiners  Gönners  Charles  de  Va- 
lois  als  Armeechirurg  nach  Arras  und  England  folgen  und  konnte  an  die 
Fortsetzung  seines  Werks  erst,  nachdem  er  auf  besonderen  Wunsch  von  der 
genannten  Mission  befreit  und  nach  Paris  zurückgekehrt  war,  herangehen. 
Jedoch  verhinderte  ihn  seine  mittlerweile  zum  Ausbruch  gekommene  schwere 
Erkrankung  der  Respirationsorgane,  vielleicht  Phthisis  oder  Asthma,  mehr 
von  dem  Werk  zu  liefern  als  die  1.  und  2.  Doctrin  des  3.  Tractats,  ein  Inhalts- 
verzeichnis der  beabsichtigten,  aber  nicht  zu  Stande  gekommenen  3.  Doctrin 
und  auf  besonderes  Drängen  seiner  Freunde  und  Schüler,  denen  jedenfalls 
am  meisten  an  der  Kenntniss  der  verschiedenen  Salben  und  Pflästerchen 
gelegen  war,  noch  dem  Antidotarius.  Die  Unvollständigkeit  der  literarischen 
Hinterlassenschaft  mag  also  vielleicht  der  eine  Grund  sein,  warum  s.  Z.  eine 
Drucklegung  derM.’schen  Chirurgie  nicht  erfolgt  ist.  Ein  anderer  möglicher- 
weise zutreffenderer  Grund  wäre  vielleicht  noch  in  der  Form  und  Darstellung 
des,  wie  man  aus  Vorstehendem  ersieht,  nicht  aus  einem  Guss  concipirten 
Inhaltes  zu  suchen.  Entschieden  leidet  Mondeville’s  Schrift  an  einer  ge- 
wissen Weitschweifigkeit  nicht  bloss  in  der  Anlage,  sondern  auch  in  der  Aus- 
führung. Wiederholungen  kommen  in  Menge  vor.  Ueberdies  verfehlt  M.  im 
Gegensatz  zu  den  meisten  der  übrigen  chirurgischen  Schriftsteller  des  dama- 
ligen Zeitalters  fast  nie,  wo  es  irgendwie  angeht,  seine  Quellen  zu  nennen; 
daher  auch  eine  gewisse  Ueberladenheit  mit  Cilaten  unzweifelhaft  hervortritt. 
Dies  ist  aber  vom  Autor  direct  intendirt,  da  er,  wie  er  selbst  in  seinen  ,,No- 
tabilia  introductoria“  betont,  zunächst  nur  für  Schüler,  Anfänger,  auch 
weniger  und  mittelmässig  Begabte,  zu  schreiben  beabsichtigte,  denen  man, 
wie  er  meint,  die  gegebenen  Lehren  doppelt  und  dreifach  wiederholen,  sozu- 
sagen vorkauen  und  mit  Citaten  aus  älteren  Autoren  gründlich  und  deutlich 
belegen  müsse,  da  man  die  Mühe  und  Fähigkeit  des  eigenen,  damals  noch 
sehr  schwierigen  Quellenstudiums  Anfängern  weder  zumuthen  noch  Zutrauen 
könne.  [Notandum  quod  reprehenderunt  me  aliqui  famosi  cyrurgici  et  medici, 
cum  opus  istud  ipsis  ostenderem  corrigendum,  maxime  super  prolixitatem, 
quoniam  innitebar  auctoritatum  hic  allegata  capitula  et  loca  propria  assig- 
nare.  Quibu-s  respondeo,  quod  istud  facio  propter  duo:  1)  ut  quaerendo  dic- 
tas  auctoritates  labor  scolarium  minuatur;  2)  ut  ipsis  inventis  melius  et  cla- 
rius  attendatur.  Quod  autem  etc.“]  Und  an  einer  späteren  Stelle  fährt  er 
fort:  ,.Et  sicut  intell igenti  dictum  est  cito,  sic  non  intelligenti  oportet  idem 
propositum  tamquam  ipsum  comprehendat  sub  diversis  verbis  repetere  ter  aut 
quater,  et  quicunquo  ad  informantiam  talium  aliquid  ordinant  et  conscribunt, 
debent  ipsos  in  scientia  degustanda  faciliter  et  fideliter  informare  et  gradatim  et 
paulatim  eo  modo,  quo  nutrices  lactentes  pueros  informant  et  gustandis  cibariis 
assuescunt,  masticantes  eis  primena  cibaria  et  doinde  masticuta  eis  offerunt  ad- 
gustandum,  ita  enim  debent  artifices  et  doctores  ignorantibus  discipulis  non 
solum  inasticare,  sed  iterum  et  pluries  ruminare  ut  ipsi  possint  ipsam  facilius 
deglutire“  etc.  etc.  Für  uns,  für  die  heutzutage  M.’s  Schrift  nur  historischen 
Werth  besitzt,  verwandeln  sich  diese  Mängel  gewissermassen  geradezu  in  Vor- 


Vorrede  und  Einleitung. 


7 


ziige.  Gerade  diese  Eigentümlichkeit  der  Schreibweise  bildet  für  uns,  wie  ich 
meine,  einen  besonderen  Reiz  und  besitzt  in  der  Lectüre  eine  besondere  An- 
ziehung. Namentlich  sind  es  die  schon  vorhin  erwähnten,  und  wie  der  Verf. 
selbst  gelegentlich  bemerkt,  ausschliesslich  seinem  Werk  ganz  eigen- 
tümlichen und  originellen  „Notabilia  introductoria“  in  der  Einleitung 
zum  2.  Buche,  ein  höchst  interessant  und  fesselnd  gesschriebenes  Sammel- 
surium von  Bemerkungen  und  Lehren  bezüglich  wundärztlicher  Politik  (u.  A. 
auch  über  die  beste  Art,  den  undankbaren,  und  dabei  begüterten,  aber 
geizigen  Patienten  „salarium  extorquere“)  u.  v.  A.,  welche  in  hohem  Grade 
lesenswerth  sind  und  als  eine  Art  von  chirurgischer  Propädeutik  im  besten 
und  weitesten  Sinne  des  Wortes  fast  schon  für  sich  die  Lectüre  zu  einer  sehr 
dankenswerten  machen.  Dazu  kommt,  dass  in  Folge  ihrer  erschöpfenden 
Quellenangaben  durch  Monde ville’s  Arbeit  de  facto  das  Studium  der  auf 
Wundbehandlung  etc.  bezüglichen  Stellen  der  wichtigsten  Vorgänger  bis  zu 
Hippocrates  hinauf,  ich  will  nicht  sagen,  vollständig  überflüssig,  aber  doch 
allenfalls  entbehrlich  gemacht  und  zum  mindesten  sicher  sehr  erleichtert 
wird.  Hier  ist  auch  der  Ort,  das  Urtheil  Guy’s  de  Chauliac,  des  hervorra- 
gendsten Schülers  M.'s,  über  das  Werk  seines  Lehrers  einzuflechten.  Er  sagt 
in  der  bekannten,  stark  historisch  gehaltenen  Einleitung  zu  seiner  Chirurgie 
(Ausgabe  der  Collect,  chir.  Veneta  von  1519  pag.  2b,  Spalte  2,  Zeile  20 
v.  u.):  „Henricus  de  Hermondavila  Parisius  tractatum  per  notabilia  (?,  soll 
wohl  heissen  pernotabilem)  incepit,  in  quo  nitebatur  de  Theodorico  et 
Lan  franco  facere  matrimonium;  ipsum  tarnen  tractatum  morte  praeven- 
tus  non  complevit“.  Auf  die  Lebensgeschichte  M.’s,  auf  seine  literarische 
und  practische  Bedeutung  hier  nochmals  in  extenso  einzugehen,  müsste  ich 
mir  eigentlich  wohl  versagen,  da  ich  ja  im  Wesentlichen  nur  Das  zu  wieder- 
holen hätte,  was,  wie  ich  hoffe,  genügend  in  der  Einleitung  zu  meiner  frühe- 
ren kleineren  Publication  gesagt  und  besser,  als  ich  es  könnte,  in  der  bio- 
graphischen Arbeit  Chereau’s  hervorgehoben  ist,  dem  entschieden  das  Ver- 
dienst zukommt,  Mondeville,  um  mich  der  Worte  Daremberg’s  bezügl. 
Pitard’s  (Hist,  des  scienses  med.  I.  p.  283,  Anmerkung)  zu  bedienen,  der 
Legende  entrissen  und  der  Geschichte  wiedergegeben  zu  haben.  Zu  den  pag. 
5 meiner  früheren  Schrift  genannten  biographisch-literarischen  Arbeiten  über 
M.,  die  übrigens  bis  auf  Haeser’s  und  Chereau’s  sammt  und  sonders  für 
die  Kenntniss  unseres  Autors  sehr  geringen  Werth  besitzen,  da  keine  auf  au- 
thentischem Quellenstudium  beruht1),  ist  hier  noch  eine  nachzutragen,  auf  die 
mich  Herr  Geh.  Rath  Gurlt  aufmerksam  zu  machen  die  Güte  hatte,  nämlich 
die  Bemerkungen  Malgaigne’s  in  der  Einleitung  zu  seiner  berühmten  und 
verdienstvollen  Ausgabe  der  Werke  Pare’s  [T.  I.  p.  L— L1II]2).  Jedoch  der 

1)  gilt  auch  von  Biogr.  univers.  XIX.  p.  298  und  von  Nouvelle  biogr. 
generale.  XXIV.  p.  407. 

2)  Anmerkung:  Nachträglich  habe  ich  noch  in  T.  XXVIII  p.  325 — 352 
der  grossen  „Histoire  littöraire  de  la  France,  ouvrage  commence  par  des  reli- 
gieux  benedictins  de  la  Congregation  de  Saint-Maur  et  continue  par  des 
membres  de  l’Institut  (Academie  des  incriptions  et  helles- lett res)“  (Paris  1 SS  1 , 
T.  I bereits  1733  erschienen)  eine  von  keinem  Geringeren  als  von  Emile 


8 


Vorrede  und  Einleitung. 


Vollständigkeit  halber  und  für  diejenigen,  denen  aus  irgend  einem  Grunde 
meine  Schrift  oder  die  darin  genannten  literarischen  Quellen  nicht  zur  Ver- 
fügung stehen  können,  fasse  ich  hier  ganz  kurz  das  Wissenswertheste  und 
wenige,  wirklich  Authentische  über  die  Lebensschicksale  etc.  Mondeville’s, 
soweit  es  nicht  schon  in  dieser  Einleitung  mitgetheilt  ist,  noch  einmal  zusam- 
men. Es  ist  ausserordentlich  wenig  über  unseren  Autor  in  biographischer 
Hinsicht  bekannt.  Vor  Allem  wissen  wir  über  die  ersten  Lebensdaten,  Zeit 
der  Geburt  etc.  fast  nichts.  Seinen  Namen,  von  dem  Chereau  übrigens  10 
verschiedene  Schreibweisen  aufzählt  — die  geläufigsten  sind  de  Mondeville, 
Hermondaville  (Guy  de  Chauliac!),  de  Amonda'villa  oder  Amun- 
davilla  [in  den  von  mir  eingesehenen  handschriftlichen  Texten]  — , ver- 
dankt unser  Autor  höchstwahrscheinlich  seinem  Geburtsort,  dem  kleinen  vier 
Kilometer  von  Caen  [in  der  Normandie]  entfernten  Flecken  Mondeville.  Seine 
Studien  machte  Henricus  de  M.  vermuthlich  an  italienischen  Universitäten 
und  sicher  in  Montpellier,  wo  er  auch  um  1304  als  Lehrer  der  Anatomie 
wirkte.  Aus  dieser  Zeit  rührt  die  in  der  Berliner  Kgl.  Bibliothek  vorhandene, 
durch  mich  zuerst  dem  Druck  übergebene  Copie  des  anatomischen  Collegieu- 
heftes  her.  In  seinem  chirurgischen  Hauptwerk  führt  M.  mehrere  Male  Jean 
Pitard,  den  bekannten  Chirurgen  und  Hofwundarzt  Philipps  des  Schönen, 
als  seinen  von  ihm  hochverehrten  Lehrer  an.  Diesem  verdankt  er  wahrschein- 
lich auch  seine  Berufung  an  den  Hof  des  letztgenannten  Monarchen,  den  er, 
wie  sich  aus  einer  von  Cocchi  zuerst  entzifferten  Wachstafel  ergiebt,  vom 
28.  April  bis  zum  29.  Oct.  1301  auf  einer  Reise  nach  Flandern  begleitete. 
Ueber  die  Zeit  und  Art  der  Abfassung  seines  Werks,  sow7ie  über  die  weitere 

L i 1 1 r 6 bearbeitete  Lebensbeschreibung  Heinrich  von  Mondeville’s  ent- 
deckt. Doch  bietet  dieselbe  nichts  Neues  und  ist  im  Wesentlichen  nur  eine  zum 
Theil  erweiterte  Darstellung  der  Arbeit  Chereau’s,  auf  die  vielfach  Bezug  ge- 
nommen wird.  Doch  macht  Littre  die  Behauptung  Ch6reau’s,  dass  der  Ort 
Mondeville  bei  Caen  als  Geburtsort  unseres  Chirurgen  H.  v.  M.  anzusehen  lei, 
streitig.  Ausser  diesem  Ort,  für  den  L i 1 1 r 6 noch  folgende  Schreibweisen  an- 
führt: Mundeville,  Mondaville,  Mundaville,  Hermondeville,  Amundaville,  Amon- 
daville,  Amaudaville,  Amandaville,  Mandeville,  Armandaville,  Armendaville 
(Amanda  ville),  gäbe  es  noch  einen  Ort  Emondeville  im  Depart.  de  la  Manche 
(Arrondissement  de  Valogne),  gleichfalls  in  der  Normandie  belegen,  in  dem  H. 
de  M.  vielleicht  geboren  sein  könne.  Die  p.  333—352  1.  c.  enthaltenen  Auszüge 
und  Citate,  welche  L i 1 1 r 6 bringt,  sind  theils  aus  der  in  der  Pariser  National- 
bibliothek vorhandenen  französischen  handschriftlichen  Uebcrsetzung  (fonds 
fraiujais  ms.  No.  2030),  theils  aus  dem  lat.  Codex  No.  7139  entnommen.  — 
Litträ’s  Urtheil  über  Heinrich  v.  M.  lautet  am  Schlüsse  p 351  f.:  „Mais... 
il  faut  dire,  que  l’homme  et  l’ouvrage  demeurent  dignes  de  louange,  l’homme 
qui  voyant  nettement  qu’il  n’y  avait  rien  dans  l’education  medicale  qu’il  ne 
diit  appartenir  ä la  Chirurgie,  a voulu  faire  profiter  ses  confreres  et  ses  disciples 
des  resultats  d’une  longue  pratique  tant  ä la  ville  qu’aux  armees  et  qui  a con- 
sacre  ä cette  oeuvre  les  restes  d’une  sante  qui  defaillait  et  d’une  vie  que  la 
maladie  eteignait;  l’ouvrage  qui  n’est  point  une  Compilation,  mais 
oü  l’auteur  fait  preuve  d’ind6pendance,  d’experience,  de  juge- 
ment,  et  de  lecture.  Tout  inachev6  qu’il  est  on  doit  regretter 
qu’il  soit  demeure  enferme  dans  les  bibliotheques;  carce  monu- 
ment  de  la  Chirurgie  fran^aise  meritait  de  trouver  sa  place 
parmi  ceux  des  predecesseurs  de  Gui  de  Chauliac. 


Vorrede  und  Einleitung. 


9 


Wirksamkeit  unseres  Autors  habe  ich  das  Nähere  schon  oben  gesagt. 
Chereau  erwähnt,  dass  nach  einemvon  ihm  eingesehenen  Text  dieAnregung 
zu  seiner  Schrift  von  M.  Bernard  de  Gordon  erhalten  habe.  Ich  fand  nicht 
diesen,  sondern  den  ,, Magister  Guillelmus  de  Brisciau,  speciell  in  der 
Einleitung  im  Cod.  Ms.  Paris.  13002  citirt  (s.  Prohoemium  zu  vorliegender 
Copiej.  Die  Zeit  des  Todes  von  M.  fällt  vermuthlich  in  eines  der  Jahre 
1317  — 20.  (?) 

Das  ist  ungefähr  Alles,  was  wir  von  seinem  eigentlichen  Leben  wissen. 
Im  Uebrigen  muss  ich  an  die  geehrten  Leser  die  Bitte  richten,  sich  das  denk- 
bar zuverlässigste  Bild  über  den  Autor  aus  der  Autopsie  d.  h.  aus  dem  Selb- 
studium  dieser  seiner  Schrift  zu  machen.  Die  schon  von  Chereau  an  ihm 
gerühmten  Eigenschaften,  seine  ganz  gewaltige,  für  damalige  Zeiten  ge- 
radezu erstaunliche  und  gewiss  als  besonders  verdienstvoll  anzuerkennende 
Belesenheit  und  Gelehrsamkeit,  seinen  tief  sittlichen  Character,  namentlich 
seine  wahrhaft  innige  Religiosität  und  Gemüthstiefe,  seine  grenzenlose  Liebe 
zur  chirurgischen  Wissenschaft  und  Kunst,  seine  mit  practischer  Klugheit 
harmonisch  gepaarte  Humanität,  seine  Bescheidenheit,  Aufrichtigkeit  und 
Wahrheitsliebe,  seinen  ausgebildeten  historischen  Sinn  wird  man  glänzend 
documentirt  finden  können.  In  wie  weit  durch  Mondeville  das  chirurgische 
Wissen  und  Können  gegenüber  seinen  Vorgängern  gefördert  und  bereichert, 
ob  etwa  und  wieviel  Neues  ihm  zu  verdanken  ist,  ob  seine  practischo  nnd 
.iterarische  Wirksamkeit  einen  positiven  Fortschritt  bedeutet  hat,  darüber  an 
dieser  Stelle  mich  auszulassen,  würde  mich  zu  weit  führen  und  den  Umfang 
dieser  Arbeit  in  einem  für  die  Zwecke  dieses  Publicationsortes  nicht 
wünschonswerthen  Maasse  vergrössern.  Einstweilen  bescheide  ich  mich  da- 
mit,, das  hauptsächlichste  und  unentbehrliche  Material  nach  dieser  Richtung 
hin  der  weiteren,  wirklich  historischen  Forschung  dargeboten  zu  haben  und 
behalte  mir  die  Discussion  über  die  angeregten  Punkte,  namentlich  den  Ver- 
gleich seiner  Leistungen  mit  denen  seines  literarisch  bemerkenswerthesten  Vor- 
gängers Lafranchi  einerseits  und  seines  grossen  Schülers  G uy  de  Chauliac 
andererseits  für  eine  spätere  Gelegenheit  nach  Erscheinen  dieses  Werks  vor, 
soweit  ein  solcher  Vergleich  mit  Rücksicht  auf  die  Unvollständigkeit  der  lite- 
rarischen Hinterlassenschaft  Mondeville’s  möglich  sein  wird.  — Gleich- 
falls um  den  Umfang  dieser  Arbeit  nicht  unnütz  zu  vergrössern,  ist  von  der 
Beigabe  einer  Uebertragung  ins  Deutsche  Abstand  genommen  worden,  die 
sich  überdies  bei  dem  klaren  Stil  und  dem  leicht  verständlichen  Latein,  in 
dem  das  Werk  abgefasst  ist,  als  überflüssig  erweisen  wird.  Auf  zwei  That- 
sachen  unterlasse  ich  zum  Schluss  nicht  noch  aufmerksam  zu  machen,  die 
geeignet  sind,  in  unseren  Augen  den  Werth  der  vorliegenden  Chirurgie  zu  er- 
höhen und  ihr  zur  besonderen  Empfehlung  zu  gereichen:  ich  meine  einmal 
den  Umstand,  dass  M.,  wie  bereits  hervorgehoben  ist  und  wie  wir  wohl  als 
sicher  annehmen  dürfen,  sein  Werk  in  ziemlich  vorgerücktem  Alter  zu  schreiben 
begonnen,  resp.  den  grösseren  und  wichtigeren  Theil  zu  einer  Zeit  abge- 
schlossen hat,  wo  seine  wankende  Gesundheit  schon  an  den  nahen  Tod  mahnte, 
dass  somit  die  Chirurgie  als  ein  Product  seiner  reifen  und  reichen  Erfahrung 
angesehen  werden  kann,  und  zum  zweiten  die  Fülle  culturhistorisch 


10 


Prooemium. 


interessanter,  sowie  für  die  Kenntniss  der  Geschichte  anderer  Zweige  der 
Medicin,  namentlich  der  Pharmacologie,  höchst  wichtiger  Notizen.  [Vgl.  be- 
sonders das  3.  Buch  und  den  Antidotarius.]  Bemerkenswerth  in  cultur-bisto- 
rischer  Beziehung  sind  mehrere  Kapitel  de  decoratione  (Capp.  XI,  XII,  XIII 
der  doct.  I des  tract.  III),  de  custodia  et  praeparatione  corporum  mortuorum 
(Cap.  VII  ibid.),  die  im  Cap.  XXIII  ibid.  angeführten  Mittel  gegen  Warzen- 
bildung, von  denen  einzelne  noch  bei  uns  heutzutage  im  Volksgebrauch  sind, 
ebenso  wie  das  im  Cap.  XXIV beschriebene  Mittel  gegen  tumor  uvulae  u.v. a. m. 

Ich  übergebe  hiermit  diese  meine  Arbeit  mit  dem  Wunsche,  dass  der 
Grad  des  ihr  Seitens  ihres  ärztlichen  Leserkreises  zu  widmenden  Interesses 
einigermassen  den  vom  Herausgeber,  lediglich  aus  Liebe  zur  Sache  gebrachten 
Opfern  an  Zeitaufwand  und  an  materieller  Einbusse  in  seiner  practischen 
Thätigkeit  entsprechen  möge.  Herrn  Geh.  Rath  Prof.  Dr.  Gurlt  bin  ich, 
ebenso  wie  der  H irsch  wald’schen  Verlagsbuchhandlung  zu  Dank  verpflich- 
tet, dass  sie  diesem  Opus  einen  Platz  im  Archiv  f.  klin.  Chirurgie  eingeräumt 
haben.  Vielleicht  würde  es  ohne  diesen  Umstand  niemals  das  Licht  der  Welt 
haben  erblicken  können. 


Ad  honorem,  laudem  et  gloriam  Domini  Jesu  Christi  et  Beatissimae 
Virginis  Matris  ejus  et  Sanctorum  Martyrum  Cosmae  et  Damiani  ac  illustris- 
simi  Domini  nostri  Philippi,  Dei  gratia  Francorum  regis,  nec  non  et  serenis- 
simorum  quattuor  ipsius  liberorum,  videlicet  Domini  Ludovici  primogeniti, 
jam  regis  Navarrae,  postmodum  Philippi,  Caroli  et  Roberti,  qui  omnes  vivant 
fortunati,  felices  valeant  et  longaevi  cum  töta  sua  prosapia  prefulgenti,  ut 
possint  commode  regere  populum  Gallicanum.  et  ad  petitionem  et  praeceptum 
scientissimi  et  magnifici  viri  Magistri  Guillelmi  de  Briscia,  surami 
professoris  in  scientia  medicinae  et  olim  medici  Bonifacii  Papae  quarti  et  Be- 
nedicti  papae  et  ad  praesens  Clementis  Papae,  insuper  ad  utilitatem  commu- 
nem,  quae  secundum  philosophum  XI0  politicorum  praeponenda  est  ulilitati 
singulari:  — ego  Henricus  de  Amondavilla,  illustrissimi  Domini  regis 
praedicti  cyrurgicus,  studens  et  commorans  in  praeclarissima  civitate 
Parisiensi  et  praecellentissimo  studio  quoad  praesens  scilicet  anno  MCCC  atque 
sexto  propono  breviter  conscribere  et  ostendere  publice  et  sensibiliter  et  in 
scolis,  prout  mihi  possibile  est  totam  oporationem  cyrurgiae  manualem.  Con- 
tinebit  autem  ista  cyrurgia  quinque  tractatus:  Primus  erit  de  anatomia,  tam- 
quam  de  fundamento  cyrurgiae,  breviata,  quantum  spectat  ad  cyrurgicum  in- 
strumentum,  sicut  ipsam  proposuit  Avicenna,  prout  per  me  et  per  quosdam 
meliores  melius  extrahi  potuit  ab  eodem  et  sicut  per  experientiam  eam  vidi. 
Secundus  erit  de  cura  universali  et  particulari  vulnerum  et  contusionum  et 
ulcerum,  prout  melius  extrahi  potuit  ex  primo  et  secundo  libro  majoris  cyrur- 
giae Thederici  cum  quadam  cura  nova  et  facili  noviter  acquisita  et  deducta 
in  lucem  per  experientiam  modernorum  et  cum  quibusdam  declarationibus  et 
causis  omnium  dictorum  in  tractatu  positis  extra  textum.  Tertius  tractatus 
erit  de  cura  omnium  morborum  qui  non  sunt  vulnera  nec  ulcera  nec  ossium 
passiones,  qui  morbi  communiter  accidunt  omnibus  et  singulis  membris  a ca- 


Prooemium. 


11 


pite  usque  ad  pedes,  pro  quorum  cura  ad  cyrurgicos  necessario  habetur 
recursus.  Quarius  tradatus  erit  de  cura  fracturarum,  dislocationum,  torsionum 
et  plicationura  ossium.  Quiutus  erit  antidotarius,  et  istos  tres  Ultimos  tracta- 
tus  eo  modo  quo  nunc  dictum  est  ordinavit  Magister  Lanfrancus  de  Me- 
diolano  in  sua  cyrurgia.  Isti  autem  praenominati  tres,  videlicet  Avicenna 
in  anatomia,  Thedericus  in  cura  vulnerum,  Lanfrancus  in  cura  ulcerum 
et  ceterorum  morborum  judicio  meo  optime  processerunt  et  pro  ceteris  Omni- 
bus actoribus  et  practicis  in  praedictis  singulis,  prout  proposita  sunt,  clarue- 
runt.  Sed  quoniam  ir.  humanis  operibus  nihil  fit  omnino  perfectum,  immo 
successores  juniores  (minores?)  quandoque  praedecessorum  suorum  majorum 
editiones  excellentissimas  meliorant  et  corrigunt  et  decorant  superaddendo 
ea,  quae  ab  ipsis  per  experientiam  et  assuefactionem  [13002:  assuetationem] 
in  opere  noviter  sunt  reperta,  et  quoniam  illud  idem,  quod  aliquis  ordinat 
uno  die,  in  crastino  aut  statim  ipsemet  aliter  ordinat  et  disponit,  super  quod 
dicti  tales  merentur  laudes  et  gratias  reportare,  quoniam  incitant  intellectum 
artificis  scientifici  ad  melius  operandum,  ut  possit,  sicut  possibile  est,  opus 
ordinäre  irreprehensibile  et  perfectum:  ideo  non  taedeat  auditores,  si  juxta 
ordinationes  praedictorum  Magistrorum  nostrorum  quandoque  addam  aut  sub- 
traham  aut  transponam,  supplicans  legentibus  opus  istud,  ut  ipsi  ad  utilitatem 
communem  benigniter  addant  ejus  defectibus  complementum  iuxta  dictum 
Galeni  V°  de  morbo  et  accidenti,  quinto  et  ultimo  capitulo,  quod  incipit  sic : 
„dico  namque  quod  mala  complexio  etc.“,  dicentis:  „dicta  antiquorum  debent 
a successoribus  amicabiliter  explanari,  et  si  quid  ibi  deest,  debet  ab  eis 
benigniter  adimpleri“.  Hoc  autem  nunc  modo  dicto  quidam  operatores  discur- 
rentes Parisiis  per  vicos  et  platcas  diebus  dominicis  et  festivis  recurrentes 
indagantes  et  retractantes  opera  mechanica,  ut  parietes,  domicilia  et  similia 
jam  incepta  et  completa,  multum  proficiunt  operatoribus  praevidendo  et  bur- 
gensibus  in  edificiis  construendis,  quare  vocantur  operatores  dominici  et 
festivi.  Retractans  ergo  praedictorum  Magistrorum  nostrorum  et  aliorum  cyr- 
urgicorum  famosorum  diligenter  editiones  peroptimas  jam  completas  et  ea 
omnia  nullo  abscondito  quae  potui  perpendere  Parisiis  et  in  Montepessulano 
operando  audiendo  et  per  plures  [13002:  omnes]  annos  legendo  cyrurgiam 
publice  utrobique  et  in  solo  Montis  pessulanensis  Studio  medicinam  praedictis 
Omnibus  superaddam  cum  Omnibus  similiter  quae  per  experientiam  et  doctri- 
nam  a meis  Magistris  omnibus  et  ubique  et  praecipue  a Magistro  meo  peritis- 
simo  in  dicta  arte,  scilicet  Magistro  Johanne  Pitard,  illustrissimi  praedicti 
Domini  nostri  regis  similiter  cyrurgico,  ipsos  audiendo  docentes  et  videndo 
practicantes  potui  congregare,  unde  discipuli  volentes  addiscere  cyrurgiam 
gaudeant  et  laetentur  intelligentes,  praecipue  literati,  qui  medicinae  saltem 
principia  communia  cognoverunt  et  qui  intelligunt  verba  artis,  quoniam  pro 
ipsis  opus  hujusmodi  est  principaliter1)  ordinalum.  Utrum  autem  illiteratis 
proficiat  aut  non  proficiat  penitus  non  excludo.  Sunt  enim  eorum  aliqui  quam- 
quam  ydiotae  et  simpliciter  ignorantes  superbi  mirabiliter  et  elati  dicentes, 
se  manualem  hujusmodi  Operationen)  malis  gratibus  cyrurgicorum  clericorum 


*)  Hier  setzt  der  Codex  1487  ein. 


12 


Prooemium. 


a tempore,  cujus  [13002  und  1487:  a quo]  non  est  memoria,  a suis  primenis 
parentibus  sirniliter  illiteratis  successivam  connaturalem  et  hereditariam  ha- 
buisse.  Quibus  tamquam  suae  stoliditatis  [et  ignorantiae  rabiosae]  (die  in  [ ] 
befindlichen  Worte  fehlen  in  1487)  participes  et  consortes  omnes  illiterati 
acquiescunt  nobiles  primitus  et  principes  his  diebus  et  per  consequens  totum 
vulgus,  unde  sepissime  gravissima  pericula  consequuntur.  Dictis  autem  super- 
bis  illiteratis  cyrurgicis  et  eorum  patientibus  et  ipsos  credentibus  doctrina 
praesens  nostra  in  suis  necessitatibus  non  succurrat  sicut  etiam  Deus  ipsum 
dedignantibus  non  succurrit.  Sunt  autem  alii  illiterati  cyrurgici  magis  famili- 
äres non  rebelles  condolentes  ultra  modum,  quod  litterarum  scientiam  et 
artem  cyrurgiae  non  noverunt  confitentes  illud  modicum  de  scientia,  quod 
ipsos  possibile  est  habere,  a cyrurgicis  litteratis  et  medicis  habuisse,  quibus 
merito  concedatur,  quod  sibi  et  suis  patientibus  in  suis  aegritudinibus  hujus- 
modi  doctrina  nostra  proficiat  ad  salutem,  sicut  et  Deus  humiliter  petenti  ve- 
niam  non  negaret.  Gaudere  autem  possunt  et  debent  litterati  cyrurgiae  dis- 
cipuli  supradicti  et  cum  eis  totus  populus,  si  advertat,  quoniara  hic  eis  offer- 
tur,  quod  breviter,  quiete,  gratis  et  caritative  poterunt  de  cetero  adipisci, 
quidquid  de  cyrurgia  nos  moderni  omnesque  praedecessores  nostri  discurren- 
tes ubique  terrarum  [per  strenua  et  periculosissima  gesta  armorum  et]  (die 
in  [ ] befindlichen  Worte  fehlen  in  1487)  per  famosa  studia  acquisivimus 
cum  gravibus  et  diuturnis  laboribus  et  expensis  personas  nostras  cum  hoc 
gravissimis  periculis  et  penuriis  plurimis  exponentes.  Praeterea  eis,  ut  dictum 
est,  ofTeruntur  hic  secreta  quam  plurima  rationabilia  et  experta  electa  ab  ac- 
toribus  medicinae  habitaque  et  derelicta  in  scriptis  et  alibi  sparsim  et  diffuse 
ex  proborum  sapientium  experientia  et  antiquorum,  quae  [13002:  et  cum  quo] 
tamquam  omni  sensu  cariora  noluerunt  [suis]  [fehlt  in  1487]  filiis  etiam 
primogenitis  nisi  in  periculo  [13002  und  1487:  articulo]  mortis  revelare. 
Ex  praedictis  autem  sic  successive  ab  Omnibus  actoribus  et  sapientibus  usque 
nunc  a prima  origine  mundi  derelictis  et  laboriose  a successoribus  et  modernis 
collectis  saltem  ex  rationalibus  conscribunt  moderni  cyrurgici  et  alii  artifices 
quilibet  (1487:  quibus)  in  facultate  propria  libros  suos.  Propono  autem  per 
totum  processum  hujus  summae  in  locis  suis  de  ipsis  [1487 : hiis],  quae  sunt 
pauoae  utilitatis  in  opere  raanuali  et  quae  sunt  in  aliis  cyrurgiae  summis 
1487  : satis)  declarata  et  in  actoribus  medicinae  (1487:  me)  valde  breviter 
et  superficialiter  expedire,  intendens  circa  quaecunque  alia  in  opere  utilia 
sive  facilia  sive  difficilia,  quae  non  sunt  in  dictis  actoribus  et  [1487:  aut] 
summis  clarissime  declarata  diutius  immorari  in  [1487:  et]  ipsorum  declara- 
tionibus.  quantum  ad  opus  cyrurgicum  pertinet  insistere  infudendo  [13002: 
insistendo].  donec,  quam  melius  potero,  declarentur,  quoniam  verbum  male 
intellectum  inducit  audientem  sepius  in  errorem.  qui  error  multo  magis 
timendus  (1487:  est),  si  in  corpore  humano  committatur  quam  in  ceteris 
corporibus  quibuscunque  compositis  ex  quattuor  elementis,  sicut  patet  actori- 
tate  Galeni  in  commento  super  prima  propositione  aforismorum  Ypocratis 
super  particula  ,,experimentum  fallax“.  Dicit  enim  i bi  quodsi  experimentum 
in  ligno  aut  corio  non  bene  successerit  et  in  similibus,  in  his  fero  nulla  fit, 
corruptio  i.  e.  nullum  aut  modicum  dampnum;  sed  si  in  corpore  humano  male 


Prooemium. 


13 


succedat  experimentum,  destruitur  subjectum  et  fit  quasi  ejus  quidam  inter- 
itus  i.  e.  destructio  incorrigibilis  et  hoc  propter  subjecti  nobilitatem  respectu 
omnium  corporum  reliquorum,  (1487:  relinquorum)  unde  si  praeter  intentum 
aut  ex  intento  pars  ligni  aut  corii  amputetur  aut  totum  lignum  aut  corium 
amputatur  (1487  hat  nur  corrumpatur),  corrumpitur,  invenitur  facilius  alia 
pars  aut  aliud  totum  consimile  equivalens  in  omnibus  aut  praecellens.  Sed 
si  homini  alicui  amputetur  pes  aut  coxa  aut  membrum  aliud,  quoquo  modo 
non  (1487  hat  nunquam  sibi)  sufficiet  aut  proficiet  alterius  (1 487:  hominis) 
pes  aut  coxa.  Et  quoniam  experimentum  aut  opus  cyrurgicum  defectuosum 
in  humano  corpore  ita  periculosum  existit,  ideo  consulo  attendens  dicta  Albu- 
casis  in  prohoemio  primae  et  secundae  partis  (1487:  particulae)  cyrurgiao 
suae,  ut  morbos  terribiles  non  tangamus,  de  quibus  non  praesumimus  finem 
laudabilem  et  salutem,  attendens  similiter  dictis  Albucasis  et  Johannis  Mesue 
in  prohoemiis  suis  dicentium  sub  auctoritate  Galeni:  Nolite  pravorum  morbo- 
rum  curas  hominis  suscipere,  ut  non  nominemini  medici  mali  et  ut  contra  vos 
sermonem  vituperii  non  inveniant  invidi  sive  vulgus,  nec  ad  hoc  lucri  cupidi- 
tas  vos  inducat.  Sed  credatis  Galeno  super  aforismum  primae  particulae: 
,,quando  stetit  aegritudo  etc.“  dicenti:  Morituri  signis  pronosticis  sunt 
dimittendi  i.  e.  morbi  incurabiles.  Praeterea  quandoque  veniunt  patientes 
magnam  summam  pecuniae  promittentes  non  dicentes  vere  circumstancias 
sui  morbi,  ut  alliciant  et  decipiant  cyrurgicos  operantes.  ut  velint  in  suis 
egritudinibus  operari,  quibus  debemus  resistere  cautelose  credendo  de  cogni- 
tionibus  [13002:  cogitationibus]  morborum  melius  principiis  artis  nostrae,  a 
quibus  nullatenus  deviemus  quam  sermonibus  stolidorum  inforrnantium  nos  de 
contrario  artis  nostrae.  Veniunt  similiter  quandoque  patientes  quaerentes,  ut 
eis  promittatur  infra  certum  terminum  [13002  und  1487:  tempus]  certa 
cura,  alioquin  se  cyrurgico  non  committent.  Quibus  nihil  penitus  promittatur, 
nisi  sicut  possibile  est,  fideliter  operari.  ponendo  totum  residuum  fortunae 
negotii  super  aegros  attendendo  ad  dictum  Galeni  super  prima  particula  et 
prima  propositione  aforismi  Ypocratis  in  commento  (1487:  in  fine)  super  par- 
ticula „oportet  se  ipsum  non  solum  praebere  (1487:  facientem),  sed  patientem 
et  assistentes  et  ea,  quae  extrinsecus  sunt“..  Per  hoc  autem  innuit  ibi  Gale- 
nus,  quod  ad  curam  cujuslibet  morbi  curabilis  quattuor  requiruntur,  quorum 
unum  est  in  medico,  cetera  (1487:  reliqua)  autem  tria  sunt  in  quibusdam 
aliis.  Quorum  quattuor  si  unicum  deflciat,  quodcunque  sit,  illud  non  cura- 
mus,  ceteris  tribus  Omnibus  bene  (1487:  sequentibus)  se  (in  1487  fehlt  se) 
habentibus  nunquam  curabitur  morbus  ille.  Ex  quo  ergo  sitnul  dependet  ex 
medico,  patiente,  assistentibuo  et  extrinsecis  accidentibus  cura  morbi,  cyrur- 
gicus,  ad  quem  sola  quarta  pars  curae  pertinet,  totam  curam,  quae  rnagis 
quam  (1487 : in  statt  quam)  triplo  ceteris  tribus  attinet,  promittere  non  prae- 
sumat.  Ex  hoc  autem  prohoemio  ne  taedeat  auditores,  quod  (1487:  et  statt 
quod)  propter  melius  ad  prohoemium  secundi  tractatus  causa  brevitatis,  qua 
gaudent  moderni,  quia  brevia  citius  proferuntur,  facilius  apprehenduntur 
et  firmius  memoriae  commendantur,  reservabo  decem  plenius  declaranda, 
quae  in  prohoemio  aliarum  cyrurgiarum  communiter  declarantur.  Primum  est, 
cujusmodi  debent  esse  opifices  hujus  artis,  ut  ad  finem  veniant  (1487  : deve- 


14 


Prooemium. 


niant)  praeintentum ; secundum:  cujusmodi  debent  esse  patientes;  tertium: 
cujusmodi  si nt  assistentes;  quartum:  per  quem  modum  extrinsecus  accidentia 
ordinentur  et  quomodo  malorum  malicia  corrigatur;  quintuni  est  quid  est  cy- 
rurgia;  sextum:  unde  dicatur  cyrurgia;  septimum:  quot  instrumenta  habeat 
cyrurgicus;  octavum : quot  species  habeat;  nonum:  quid  sit  subjectum  in 
ipsa;  decimum:  quid  est  cyrurgicorum  finis  aut  intentio  principalis. 

Ut  autem  unusquisque  possit  in  processu  omnia,  quibus  indiget.  facililer 
invenire,  praescribam  unicuique  tractatui  aut  doctrinae  omnes  titulos  aut 
rubricas  omnium  capitulorum  suorum  ordine,  quo  de  ipsis  prosequar  in  trac- 
tatu  supposita  ordinatione  tractatuum  hujus  operis,  11t  in  prohoemio  propo- 
nitur  (1487:  proponuntur).  Primus  ipsorum  habet  unicam  doctrinam,  quae 
habet  12  capitula.  Capitulum  I.  est  de  anathomia  membrorum  consimilium 
tarn  simplicium  quam  composilorum.  Cap.  II  est  de  anath.  partium  capitis 
superioris.  Cap.  III  est  de  anath.  faciei  et  omnium  membrorum  ipsius.  Cap. 
IV  est  de  anath.  totius  colli  et  membrorum  in  eo  contentorum.  Cap.  V de 
anath.  humerorum.  Cap.  VI  de  anath.  brachiorum.  Cap.  VII  de  anath.  pec- 
toris et  omnium  membrorum  in  eo  (1487:  intra  ipsum)  contentorum.  Cap. 
VIII  de  anath.  regionis  nutritivorum  et  omnium  membrorum  in  ea  contento- 
rum. Cap.  IX  de  anath.  matricis,  renum,  vesicae  et  omnium  partium  ipsoram. 
Cap.  X de  anath.  hancarum,  pectinis  et  inguinum.  Cap.  XI  de  anath.  mem- 
brorum generativorum,  peritoneon  et  ani.  Cap.  XII  de  anath.  coxarum  et 
omnium  membrorum  quae  sunt  subtus. 

Doctrinaet  ars  sciendi  computare  per  figuras  algorismi. ') 

Quoniam  non  omnes  introducendi  in  hac  arte  cognoscunt  figuras  nume- 
rales  algorismi  nec  significationes  earum,  per  quas  figuras  causa  brevitatis 
omnes  numeri  hujus  cyrurgiae  designantur,  ideo  ad  ejus  evidcntiam  duo  sunt 
in  generali  notanda:  1H1:  quot  et  quae  sunt  hujusmodi  figurae;  2™:  quid 
significont.  De  primo  duo:  lHL:  quod  sunt,  quia  decem:  2“:  quae  sunt. 
Sunt  autem  tales:  1,  2,  3,  4,  5,  6,  7,  8,  9,  0.  Circa  2™  principale  ergo 
quid  significent  hujusmodi  figurae,  quattuor  requirantur:  1IH:  quid  significet 
quaelibet  figura  sola  posita  et  nuda  i.  0.  sine  titulo  superposito;  2™:  quid 
significet  sola  posita  titulo  superposito;  3 HL:  quid  significet  cum  altera 
figura  titulo  non  superposito;  4™:  quid  significet  cum  altera  figura  et  titulo 
supraposito,  quoniam  per  dictas  decem  figuras  altero  dictorum  quattuor  modo- 
rurn  acceptas  potest  omnis  particularis  numerus  denotari.  De  primo:  quaeli- 
bet hujusmodi  figurarum,  quando  ponitur  sola,  excepta  sola  zifera  0,  scilicet 
decima,  signat  aliquem  proprium  et  particularem  numerum,  sicut  1 signat 
unus,  una.  unum,  aut  uni  et  sic  deinceps  secundum  diversitatem  Casus,  ge- 
neris  et  numeri  substantivi,  cui  adjungitur;  figura  2 eodem  modo  posita 
signat  duo,  duae,  duo,  duorum  etc.,  sicut  1,  secundum  diversitatem  acciden- 
tium  substantivi;  3 significat  tres,  tria;  figura  4 quattuor  et  sic  de  aliis  et  9 
excepta  decima,  0,  quae  est  cyfra  quae  nullum  numerum  signat,  nec  sola 

')  Diese  Ueberschrift  fehlt  in  13002,  ebenso  sämmtliche  Capitelüber- 
schriften  in  der  Anatomie. 


Prooemium. 


15 


posita  nec  cum  aliis  figuris  significata  (1487:  significantis);  addita  tarnen  cum 
aliis  ponit  in  numerum  et  augmentat  numerum  per  eas  designatum.  sicut  poste- 
rius apparebit.  De  secundo,  scilicet  quid  significet  quaelibet  figura  sola  habens 
titulum  suprapositum,  sciendum  est  quod  si  titulus  suprapositus  equalis  ,us“ 
literis  Signatur,  titulo  signat  „primus“;  si  titulus  sit  „a“  litera,  signat  „prima“; 
si  „m“,  „primuni si  „i“,  „primi“;  si  „ae“,  „primae“,  et  sic  deinceps,  eodem 
modo  sicut  figura  2,  quae  signat  „duo“,  si  ei  superponalur  primus  titulus 
signat  „2us“,  si  „aw,  „2a“,  si  „m“,  „2m“,  si  „i“,  2i  et  sic  deinceps.  Si- 
militer  figura  3,  quae  signat  „tria“:  si  superponatur  primus  tilulus,  signat 
„tertius“;  si  „a“,  „tertia“;  si  „m“  „tertium“,  et  sic  deinceps  de  figuris 
aliis,  sicut  dictum  est.  Et  sic  est  de  figuris  cujuslibet  figurae  u^que  ad  figu- 
ram  9 inclusive.  De  tertio,  scilicet,  quid  significet  quaelibet  figura  juncta 
cum  altera  et  quid  ambae  simul  junctae  significent,  sciendum,  quod  quaelibet 
figura  diversa  signat,  secundum  quod  praeponitur  aut  postponitur  figurae,  cui 
adjungitur,  et  intelligitur  in  hac  arte,  quod  figura,  quae  est  a latere  dextro 
alterius  figurae,  praeponitur  figurae,  quae  est  a latere  ejus  sinistro  ad  modum 
Arabum  et  Judaeorum.  Sed  nos  Latini  in  litteris  Latinis  intelligimus  locum 
sinistrum  primum,  quia  primo  scibimus  a sinistro  incipientes  ad  dextrum  pro- 
cedentes,  Arabes  et  Judaei  e contrario  scribunt  et  idem  e contrario  nominant 
locos.  De  significatione  figurarum  conjunctarum  dantur  5 regulae  generales: 
1“:  Omnis  figura  signans  numerum  alteri  adjuncta  existens  in  latere  dextro 
i.  o.  in  primo  loco  secundum  ordinem  Arabum  signat  numerum  suum  simpli- 
cem  supradictum.  2?  regula:  Omnis  figura  existens  in  latere  secundo  i.  e. 
sinistro  secundum  Arabes,  primo  secundum  nos,  signat  decies  numerum, 
quem  signabat  existens  in  loco  primo.  3i  regula;  Omnis  figura  existens  in 
latere  sinistro  in  loco  tertio  significat  centies  numerum  suum  simplicem.  4ü 
regula:  Omnis  figura  existens  in  quarto  loco  significat  millesies  signatum 
suum  simplicem.  5 JL  regula:  Omnis  figura  existens  in  quinto  loco  signat  de- 
cies millesies  signatum  suum.  Verbi  gratia:  ponamus  literaliter  4 figuras, 
quarum  quaelibet  per  se  sumpta  signaret  unum,  sicut  1111.  lila  quae  est 
in  loco  dextro,  scilicet  primo,  signat  suum  proprium  et  simplicem  signatum; 
scilicet  unum  ; figura  existens  juxta  praedictam  immediate  est  in  loco  secundo 
et  sic  signat  decies  unum  per  secundam  regulam,  et  sunt  decem,  et  sic  am- 
bae figurae  positae  simul  signant  uudecim.  Tertia  figura,  quae  est  in  tertio 
loco,  signat  centies  unum  per  tertiam  regulam  et  sunt  centum,  et  sic  omnes 
tres  simul  signant  centum  undecim.  Quarta,  quae  in  ultimo  loco  vel  quarto 
loco  est,  signat  millesies  unum  per  quartam  regulam  et  sunt  mille,  et  sic 
omnes  quattuor  simul  signant,  mille  centum  undecim.  Si  autem  praeponatur 
quarta  Omnibus  istis  a latere  dextro  scilicet  in  primo  loco  figura  zilTrae,  illa 
figura,  quae  erat  prius  in  primo  loco,  erit  in  secundo,  et  quae  erat  in  secundo, 
orit  in  tertio,  et  quae  erat  in  tertio,  erit  in  quarto  et  sic  deinceps.  Figura 
ergo  (1487:  autem),  quae  signabat  1,  signabit  10,  et  quae  signabat  10,  sig- 
nabit  100,  et  quae  significabat  100,  signabit  1000,  et  quae  significabat 
mille,  significabit  decies  mille  secundum  regulas  supradictas.  Et  sic  omnes 
figurae  significant  undecim  millia  centum  et  decem.  De  quarto:  scilicet  quid 
significent  figurae  plures  conjunctae,  quando  eis  superponitur  aliquis  titulus, 


16 


Tract.  I Introductorium. 


datur  regula,  et  est:  Qaandocunque  aliqaibus  pluribus  figaris  conjunctis  titu- 
lus  suporponitur,  ipse  significat  eundum  numerum  in  concreto,  quem  prins 
significabat  in  abstracto.  Verbi  gratia:  si  duae  ligurae,  quarum  quaelibet 
significat  unum,  lateral iter  ponatur  et  sine  titulo,  signant  undecim  per  regu- 
las  supradictas;  si  superponatur  eis  titulus  equivalens  „u“  et  „s“  literis, 
signant  „ur.decimus“ ; si  „a“,  signant  „undecima“;  si  „ra“  litera,  signant 
„undecirmim“  (1487:  ut  condiceretur : „undecimus  canon“,  „ undecima  re- 
gula“, „undecimuni  documentum“)  et  sic  de  ceteris  figuris  et  numeris  secun- 
dum  quod  ponuntur  in  diversis  locis  et  quod  possunt  tituli  suprapositi  diver- 
siraode  variari. 

Introductorium  ad  doctrinam  anathomiae. 

iiaec  est  figura  cujusdam  cyrurgici  stantis  habentis  rasorium  in 
mann  facieniis  cum  eo  diversas  incisiones  in  diversis  membris  hominis 
stantis  nudi  ante  <?wm(1487:  coram  ipso)  secundum  diversitatem  dic- 
torum  membroi'um  et  secundum  doctrinam  datam  in  anatliomia  sequenti. 

Quoniam  valde  sumptuosum  et  grave  est  cuilibet  cyrurgico  librum  habere, 
quem  de  medicina  edidit  Avicenna,  in  cujus  principio  ipse  satis  diffuse  de 
anathomia  pertractavit,  et  quoniam  aliqui  dictum  librum  habentes  non  possunt 
ejus  intentionom  de  ipsa  breviter  adipisci,  et  si  possunt,  hoc  est  cum  labo- 
ribus  diuturnis,  et  quoniam  aliqui  alii  actores  medicinae  et  etiam  cyrurgiae 
de  ea  pertractanles  ipsam  inter  ceteras  librorum  suorum  particulas  sparsim  in 
partes  minimas  diviserunt,  et  quoniam  anathomia  est  recta  divisio  et  cognitio 
corporis  humani  et  ejus  singularum  partium  et  membrorum,  quod  quidem 
corpus  est  subjectum  ir.  tota  medicinali  scientia  et  etiam  cyrurgia,  sicut  poste- 
rius apparebit,  ideo  in  hoc  principio  praesens  est  intentio.  dictam  anathomiam 
grosso  modo  sensibiliter  simul  et  breviter  pertractare,  nec  intendo  ipsam  radi- 
citus  nec  ad  unguem  nec  fortasse  ad  veritatem  exquisitam  discutere.  sed  solum, 
quantum  sufficit  ad  cyrurgicum  instrumentum.  Ergo  ut  intentio  nostra  de 
illa  anathomia  breviter  habeatur,  circa  eam  duo  sunt  praevidenda:  1™:  de 

generalibus.  Circa  ipsa  dicit  philosophus  ')  1°  elenchorum:  Ignoratis  commu- 
nibus  necosse  est  artem  ignorare.  2™:  quod  oportet  nos  ipsam  perscrutari 
particulariter  et  sensibiliter,  quia  dicit  Ilaly  supra  tegni  in  tractatu  de  signis 
cap.  17  supra  partem  illam  „secundam  voro  partem,  quae  secundum  cere- 
brum“:  „Omnes  res  communes  sunt  insufficientes  in  doctrina,  donec  ad  par- 
ticularia  expandantur“.  Circa  primum,  scilicet  circa  generalia,  videnda  sunt 
quinquo:  liü:  quod  est  necessarium  cyrurgico  sectatori  scire  anathomiam; 

2“:  quid  est  anathomia;  3™:  unde  dicitur  anathomia;  4™:  quid  est  mem- 
brum  et  quomodo  dividitur;  5™:  quod  habeamus  geneialem  notitiam  mem- 
brorum consimilium  ex  quibus  officialia  componuntur  et  etiam  totum  corpus. 
De  primo  proposito,  scilicet  quod  necessarium  sit  cyrurgico  sectatori  etc., 
potest  probari  ad  praesens  tripliciter : 1°)  actoritatibus  (1487:  actoribus), 
2 °;  per  simile  sensibile,  3 °)  per  rationem.  Auctoritatibus  [16193:  ratio- 


')  nämlich  Aristoteles. 


Tract.  I.  Cap.  1 . 


17 


r.ibus]  sic  probatur  per  Galenum  V°  megategni  cap.  4,  ubi  ponit  curam  vul- 
nerura  cordarum  et  subdi t statim  illud  idem  cap.  5,  ubi  docet  curam  vulnerum 
ventris  et  intestinorum , dicit:  necessarium  est  cyrurgico  (1487:  sectatori) 
scire  anathomiam,  ne  credat  latum  ligamentum  esse  pelliculam  et  rotundum 
esse  nervum  et  cadat  in  suis  operationibus  in  errorem.  Idem  dicit  Avicenna 
1.1  f.  4 cap.  26  intitulato  ad  aperiendum  apostemata,  quod  incipit  „ q ui 
plagam  sectare  voluerit  etc.“.  Ibi  enim  dicit:  oportet,  ut  sectator  sciat  ex 
anathomia  anathomiam  nervorum,  venarum  et  arteriarum,  nc  erret  et  incidat 
aliquid  ab  (1487:  ex)  eis.  Sensibiliter  potest  probari,  quod  eodem  modo 
operatur  coecus  in  ligno  et  cyrurgicus  in  corpore,  cujus  anatomiam  ignorat; 
sed  coecus  scindens  lignum  quandoque  errat,  scilicet  quando  credit  scindere 
lignum  secundum  ejus  latitudinem,  si  fortiter  impellat  secundum  ejus  longi- 
tudinem,plus  de  ligno  scindit  inquadruploquam  credebat.  Ergo  similiter  cyrur- 
gicus sectator  nesciens  anathomiam  cadit  in  suis  operationibus  (1487:  ope- 
ribus)  in  errorem.  Idem  potest  probari  simili  ratione,  quoniam  nullus  artifex 
in  subjecto,  quod  ignorat,  regulariter  operatur.  Cum  ergo  corpus  humanum 
in  tota  arte  medicinali  sit  subjectum,  cujus  cyrurgia  est  tertium  instrumon- 
tum,  sequitur,  quod  cyrurgicus  faciens  incisiones  in  humani  corporis  partibus 
et  in  membris  ejus  anatomiam  et  compositionem  ignorans  in  ipso  nunquam 
poterit  regulariter  operari.  — De  secundo  communi  sciendum  est.  quod  ana- 
tomia  idem  est,  quod  recta  divisio.  De  tertio:  anatomia  dicitur  ab  ana.  quod 
est  rectum  et  tomos,  quod  est  divisio,  quasi  recta  divisio,  et  quamvis  quae- 
libet  recta  divisio  cujuslibet  recte  divisibilis  possit  dici  anathomia,  attamen 
hoc  nomen  anathomia  per  excellentiam  appropriatum  est  rectae  divisioni  cor- 
poris humani,  quoniam  hujusmodi  corporis  humani  divisio  magis  necessaria, 
magis  utilis,  magis  artificialis  est.  quam  sit  aliqua  alia  divisio  alicujus  alte- 
rius  corporis  divisibilis,  ut  apparet,  unde  cum  sit  (1487:  quando  fit)  sermo 
de  anathomia  nullo  addito,  intelligitur  solum  de  recta  divisione. 

Capitulum  I.  de  anathomia  membrorum  consimilium  sirapli- 

cium  et  compositorum: 

De  quarto  communi  scilicet  quid  est  membrum  et  quomodo  primo  divi- 
ditur,  sciendum  est,  quod  per  idem  habet,  esse  corpus  humanum  et  cognosci; 
similiter  quodlibet  aliud.  Sed  corpus  humanum  habet  esse  per  suas  partes; 
ergo  per  easdem  habet  cognosci.  Sed  ejus  partes  suut  sua  mernbra,  ergo  per 
membra  habet  cognosci  ipsum  corpus,  et  quia  propter  quod  unutnquodque 
tale  etc.,  oportet  prius  membra  cognosci,  et  quia  quodlibet  in  complexu  (14  87: 
complexum)  duplici  via  cognoscitur,  scilicet  via  difünitiva  et  divisiva,  ideo 
quid  est  membrum  diffiniendo  et  dividendo  videamus.  — Membrum  est  pars 
solida  corporis  ex  prima  humorum  commixtione  generatum,  sicut  humorcs  ex 
prima  commixtione  ciborum,  et  cibi  ex  prima  commixtione  elemenlorum,  sicut 
dicit  Avicenna  1.  1 f.  1 doct.  5 cap.  1 intitulato  ad  sciendum  quid  est  mem- 
brum et  ejus  divisiones  membrorum  omnium  totius  corporis  secundum  Johanni- 
tium  et  alios  actores  et  secundum  Avicennam  cap.  allegato:  quaedam  sunt 

Pat;e  1,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville.  .> 


18 


Tract.  I.  Cap.  1. 


consimilia,  quaedam  sunt  officialia.  — De  quinio,  sciiicet  de  membrorum  sub- 
divisionibus:  consimilia  membra  sunt  omnia,  quaecunque  intrant  compositio- 
nem  officialium,  sive  sint  simplicia.  ut  caro.  nervus,  sive  composita.  ut  corda. 
tuusculus,  manus,  digitus  etc.,  quae  intrant  compositionern  brachii.  Officialia 
sunt  omnia  quaecunque  liabent  officium  in  corpore  sicut  corda,  musculus, 
manus,  brachium  etc.,  unde  eadem  membra  dicuntur  consimilia  et  officialia 
diversimode,  consimilia  ut  sunt  partes,  ut  manus  brachii,  officialia,  ut  sunt 
totum.  Membrorum  consimilium  quaedam  sunt  simplicia,  ut  nervus,  caro; 
quaedam  composita,  ut  corda,  musculus,  manus.  Membrurn  dicitur  Simplex, 
quod  non  est  compositum  ex  diversis  substantiis.  ut  os,  nervus;  compositum 
dicitur,  quod  componitur  ex  diversis  substantiis  aut  membris,  ut  corda  ex 
nervo  et  ligamento.  Membrorum  consimilium  quaedam  sunt  spermatica.  quae- 
dam non  spermatica,  quaedam  paitira  spermatica,  quaedam  partim  non  sper- 
matica. Ad  evidentiam  hujus  d ivision is  notandum , quod  ad  gerierationem 
fetus  concurrunt  duo  Spermata,  quae  sunt  parva  in  quantitate  respectu  quanti- 
talis  debitae  fetui  per  naturam.  Ideo  necessarium  fuit  sanguinem  menstruum 
eis  addi  ad  supplendam  ejus  (1487:  eorum)  paucitatem.  ita  quod  quaedam 
sunt  membra  in  corpore  pure  spermatica,  ut  nervi  et  similia,  quaedam  non 
spermatica,  ut  caro  et  similia,  quaedam  partim  spermatica  et  partim  non,  ut 
musculus  et  similia.  Consimilia  membra  simplicia  spermatica  sunt  6:  os,  car- 
tilago,  ligamentum,  nervus,  arteria,  vena;  consimilia  simplicia  non  spermatica 
sunt  5:  caro,  pinguedo,  adeps,  axungia,  villus.  Ista  praedicta  simplicia  tarn 
spermatica  quam  non  spermatica  consimilia  quaecunque  in  minimas  sensibiles 
partes  dividantur,  quaelibet  eorum  pars  est  homogenea  suo  toti  et  nomine  sui 
totius  nominatur,  ut  minima  pars  ossis  est  et  nominatur  os  et  nervi  nevus  etc. 
ideoque  dicuntur  consimilia,  quia  minima  pars  eorum  est  in  nomine  sui  totius 
(1487:  suo  consimili  toti).  Sunt  ergo  in  toto  corpore  membra  consimilia  sim- 
plicia undecim,  ut  Visum  est.  Ultra  ista  supradicta  sunt  aliqua  consimilia 
simplicia  in  toto  corpore,  quae  corporis  compositionern  intrant  et  dicuntur  a 
quibusdam  membra  eorum,  et  ab  aliquibus  dicuntur  superfluitates  membro- 
rum, et  eorum  quaelibet  pars  minima  nominatur,  cum  dividitur.  nomine  sui 
totius  et  est  homogenea  suo  toti  et  sunt  4:  medulla,  unguis,  pilus  et  capillus. 
Membra  consimilia  composita  ex  praed ictis  consimilibus  simplicibus  (et  in  1487), 
quorum  quaelibet  pars  separata  non  nominatur  nomine  sui  totius,  et  quae 
dicuntur  officialia,  quia  habent  officium  in  corpore:  quaedam  sunt  pure  et 
penitus  spermatica,  quaedam  partim  spermatica  et  partim  non  spermatica. 
Composita  pure  spermatica  consimilia  aut  officialia  diverso  respectu  sunt: 
corda,  panniculus,  cutis.  Composita  consimilia  vel  officialia  partim  spermatica 
et  partim  non  spermatica  sunt  2:  musculus  et  lacerlus.  Ex  praedictis  membris 
consimilibus  simplicibus,  compositis  et  dictis  superfluitatibus  vel  superfluita- 
tibus  membrorum  componuntur  omnia  membra  corporis  et  etiam  totum  corpus, 
et  quidquid  est  in  toto  corpore  solidum  ex  eis  componitur  aut  eorum  aliquid 
est.  His  visis,  anatomiam,  compositionern,  utilitates,  juvamenta  singulorum 
membrorum  praedictorum  videamus  per  ordinem  et  sunt  20  numero. 

Figura  prima  de  Fi  figuris  seqventibus  per  quas  solas  tota  ana - 
i tomia  et  hist.oria  corporis  human/  tarn  viri  quam  mulieris  tarn  integri 


Tract.  I.  Cap.  1. 


19 


quam  fissi,  tarn  a parle  anterior i quam  a parte  posteriori  et  omnium 
et  sirtgulorum  membrorum  ipsius  tarn  intrinsecorum  quam  e.ctrin- 
secorum  tarn  integrorum  quam  divisorum  sive  diversijicorum  omnibus 
et  siugulis  modis  quibus  possunt  diversimode  humano  conspeciui  prae- 
sentari,  pofest  clarissime  demonstrari.  Et  est  haee  prima  et  praesens 
figura  hominis , in  quo  depinguntur  a parte  anteriori  sola  ossa  sua , 
cartilagines  et  ligamenta  et  juneturae  praedictorum,  et  in  membris 
particularibus  et  remotis  sieut  coxis  et  bracht is  apparebunt  nervi 
simplices  principales  et  cordae  et  musculi  singuli  eorundem. 

Figura  (2)  hominis  in  quo  a parte  posteriori  apparent  ossa  sua , 
cartilagines  et  cetera  membra  omnia  nunc  praedicta  et  nervi  omnes 
prout  a nucha  oriuntur. 

Anatbomia  et  utilitates  membrorum  consimilium  simplicium 

pure  spermaticorum,  quorum  numerus  est  praedictus. 

Os  est  membrum  primum  consimile  simplex,  pure  spermaticum,  ultimum 
in  duritie,  complexione  frigidum  et  siccum,  insensibile,  inflexibile,  sieut  patet 
per  Avicennam  1.  1 f.  1 et  est  sermo  universalis  de  anathomia  ossium.  Utilitas 
creationis  ossium  fuit,  ut  totum  corpus  et  ejus  membra  singula  sustentarent. 
Utilitates,  quare  fuerunt  ossa  plura,  non  unicum,  duae  sunt:  1)  quia  neces- 
sarium  est  unicum  membrum  moveri  sine  altero  et  si  esset  unicum,  non  posset 
fieri  ullo  modo.  2)  quia  necessarium  est  ossa  diversa  exercere  ofücia  in  cor- 
pore, quae  omnia  non  potest  os  unicum  exercere.  Ossa  corporis  totius  sunt 
praeter  ossa  sesamina  202  (1487:  203),  sieut  posterius  apparebit  in  processu; 
si  tarnen  aliqui  dicant  duo  ossa  unicum  aut  e contrario  aut  plura  dicant  uni- 
cum aut  e contrario,  aut  si  computent  dentes  de  numero  ossium  aut  non  com- 
putent,  etiaru  quia  numerus  dentium  diversus  est  in  diversis.  secundum  hoc 
dictus  numerus  dictorum  ossium  poterit  minui  vel  augeri.  — Cartilago  est 
membrum  consimilo  simplex  pure  spermaticum,  proximum  in  duritie  ipsi  ossi. 
frigidum  et  siccum  complexione,  insensibile  et  flexi bile  (1487:  quandoque). 
Utilitates  creationis  cartilaginis  in  corpore  6 fuerunt:  1)  ut  continuatio  ossis 
duri  cum  membris  mollibus  non  fioret  absque  medio  mediocri;  2)  ne  bora 
concussionis  et  compressionis  a membris  duris  membra  mollia  lederentur; 
3)  ut  extremitates  ossium  juncturarum,  quae  sunt  cartilaginosae.  rnolliler  ad 
invicem  confricer.tur;  4)  quia  necessarium  erat,  alicubi  infigere  aliquid  in 
membro  mediocriter  duro  sieut  in  epigloto  cartilaginem  cymbalarem;  5)  quia 
necessarium  est  aliqua  membra  sustentari,  plicari  et  ampliari,  ut  nares, 
aures  etc.,  quae  omnia  non  possent  ( 1 4 87:  possunt)  fieri  in  eodem  nisi  c.arti- 
lagine  mediante;  6)  ut  cartilago  suppleat  ossis  officium  sustinendo  aliqiiös 
musculos  moventes  aliqua  membra,  sieut  est  in  palpebra  superiori.  — Liga- 
mentum est  membrum  consimile  simplex  spermaticum  et  proximum  in  duritie 
cartilagini,  frigidum  et  siccum  complexione,  flexi  bile,  insensibile,  oriens  ab 
ossibus,  quae  colligat  et  dicitur  thonantos,  et  quamdiu  ligat  ossa  dicitur  at- 
coab  (1487:  alcohab).  Utilitates  creationis  ligamenti  vel  thenantos  in  corpore 


2* 


20 


Tract.  I.  Cap.  1 . 


sunt  4:  1)  ut  colligaret  ossa  diversa,  quia  necessarium  erat,  quod  multa  ossa 
unum  corpus  sustineant  et  unum  membrum  sine  altero  moveri  est  necesse; 

2)  ut  componatur  cum  nervis  ad  compositionem  cordarum  et  musculorum; 

3)  ut  sint  quorundam  nervorum  sedes  et  quies  et  culcitra  in  juncturis;  4}  ut 
cum  ipso  suspendantur  quaedam  intrinseca.  quae  suspensione  indigent,  ut 
matrix  etc.  Utilitas  flexi bilitatis  ejus  fuit,  ut  unum  membrum  sine  altero 
raoveretur.  Utilitas  ejus  insensibi litatis  est.  ut  non  ledatur  in  motu  multiplici 
juncturarum.  — Nervus  est  membrum  consimile  Simplex  spermaticum,  me- 
diocre  inter  duritiem  et  mollitiem,  frigidum  et  siccum  complexione,  flexi bile, 
sensibilissimum,  forte,  tenax,  habens  ortum  a cerebro  vel  a nucha  portans  ab 
ipsis  ad  cetera  mernbra  singula  sensum  et  motum.  Utilitas  creationis  nervorum 
in  corpore  est,  ut  mediantibus  ipsis  omnia  mernbra  moveantur  et  sentiant. 
Numerus  nervorum  principalium  75,  quorum  7 paria  oriuntur  a cerebro,  et  a 
nucha  oriuntur  30  paria,  et  unus  nervus  sine  pari;  sed  qui  oriuntur  a cerebro, 
dicuntur  sensitivi;  qui  a nucha,  dicuntur  motivi;  utrique  tarnen  virtutem  habent 
sensitivam  et  motivam,  aliqui  tarnen  plus  et  aliqui  minus. 

Figura  3 hominis,  in  quo  per  ßssuram  pectoris  et  vevtris  apparent 
venae  et,  arteriae  magnae  nascenfes  ah  epate  et  a corde  et  ad  remota 
mernbra  corporis  transeuntes  et  pili  et  ungues  et  capilli. 

Arteria  est  membrum  consimile  Simplex  spermaticum,  mediocre  inter 
duritiem  et  mollitiem,  nervosum,  concavum.  habens  ortum  a corde,  portans 
ab  ipso  ad  singula  mernbra  sanguinem  vitalem  et  spiritum,  frigidum  et  siccum 
complexione  substantiali,  calidum  tarnen  et  siccum  habito  respectu  ad  con- 
tentum.  Utilitates  creationis  arteriarum  in  corpore  sunt  3:  1)  ut  per  earum 
dilatationem  aer,  cordis  refrigerativum,  attrahatur;  2)  ut  per  earum  constric- 
tionem  fumositas  expellatur;  3)  ut  per  ipsas  a corde  sanguis,  calor  vitalis  et 
Spiritus  ad  mernbra  omnia  diffundatur.  — Vena  est  membrum  consimile  Simplex 
spermaticum,  medium  inter  duritiem  et  mollitiem,  nervosum  et  concavum. 
habens  ortum  ab  epate,  portans  ab  ipso  ad  cetera  mernbra  sanguinem  nutri- 
tivum,  frigidum  et  siccum,  complexione  substantiali,  calidum  tarnen  et  humi- 
dum  habito  respectu  ad  contentum.  Utilitas  creationis  earum  est,  ut  r.utri- 
mentum  ab  epate  ad  cetera  mernbra  deportarent. 

Anathomia  et  utilitates  membrorum  consimilium  simplicium 
non  spermaticorum,  quorum  numerus  est  praedictus. 

Figura  (4)  hominis  excoriati  portantis  cutem  suarn  super  Immer os 
a baculo,  in  qua  apparet  cutis  capitis  capülata  et  cutis  manuum  et 
pedum,  et  in  qua  apparet  caro  lacertosa  per  corpus  et  glandidosa 
alba  in  mammülis  et  cmunctorvis  et  per  ßssuram  vehtris  pingucdo, 
adeps  et  axungia. 

Caro  est  membrum  consimile  simplex  non  spermaticum  tendens  versus 
ultimum  mollitiei,  creatum  ex  grossa  portione  sanguinis  menstrui  a calido 
condensata,  calidum  et  humidum  complexione,  insensibile.  tendens  versus 
ruborem  sanguinis.  Utilitates  creationis  carnis  sunt  plures  et  diversae.  ad 


Tract.  I.  Cap.  1 . 


21 


quas  supplendas  non  sufficit  carnis  unica  species;  ideo  necessarium  fuit  ejus 
esse  plures  species.  scilicet  3:  una  mollis,  alia  grossa  viscosa  et  tertia  glan- 
dnlosa.  Utilitates  carnis  quaedara  sunt  communes  omni  speciei  carnis,  aliae 
sunt  appropriatae  solummodo  ejus  alicui  speciei  sicut  carni  molli,  carni  vis- 
cosae  aut  carni  glandulosae.  Utilitas  carnis  in  communi  est  triplex : 1)  quia 
protegit  corpus  a frigore  sicut  pannus,  2)  quia  protegit  corpus  a rebus 
duris  occurreutibus,  quia  cedit  ipsis,  3)  quia  humiditate  sua  corpus 
refrigerat  in  aestate.  Utilitates  carnis  mollis  sunt  2:  1)  ut  repleat  concavi- 
tales  et  interstitia  aliquorum  (1487:  aliorum)  membrorum  consimilium  ad 
pulchram  formam;  2)  ut  cetera  membra  consimilia  dura  ad  invicem  sine  medio 
mediocri  non  confricent.  Utilitates  carnis  durae,  viscosae  continentur  in  ana- 
thomia  musculorum  bracbiorum.  Utilitates  creationis  carnis  glandulosae  3 sunt: 
la  est  ut  convertat  sanguinem  ad  colorem  sibi  similem  sicut  caro  mammillarum 
et  testiculorum  convertit  sanguinem  ad  colorem  alburn;  2*  ut  superlluitates  a 
membris  principalibus  ut  ab  epate  attrahat  et  recipiat  in  sua  raritate;  3a  ut 
sit  quies  et  pons  venarum  transeuntium  a membro  ad  membrum.  — Pinguedo 
est  membrum  consimile  simplex  non  spermaticum.  mollius  carne,  creatum  ex 
subtili  portione  sanguinis  menstrui  a frigido  congelati,  frigidum  et  humidum 
complexione,  insensibile,  alburn  in  colore,  et  est  intermixla  inter  partes  carnis. 
— Adeps  est  membrum  consimile  etc.  sicut  pinguedo  et  est  a carne  separata 
juxta  cutem.  — Axungia  est  sicut  cetera  et  a carne  separata,  interius  circa 
renes  et  inlestina.  Ista  tria  praedicta  conveniunt  sicut  species  ejusdem  generis. 
Item  conveniunt  quod  ex  quolibet  istorum  liquefacto  fit  sagimen,  si  si nt  ex 
corpore  humatio,  si  autem*  sint  ex  aliis  aniinalibus,  ex  eis  per  dissolutionem 
ad  ignem  fit  quandoque  sepum,  quandoque  sagimen.  Sed  differunt  (1487: 
differenter),  si  praedicta  sint  ex  animalibus  non  ruminantibus,  sicut  porcus,  ex 
eis  liquofactis  fit  sagimen;  sed  si  sint  ex  animalibus  ruminantibus,  ut  est  bos, 
ovis,  capra,  ex  eis  liquefactis  fit  sepum.  A praedictis  tribus  differunt  sepum  et 
sagimen,  quia  sepum  et  sagimen  sub  propria  forma  non  intrant  animalium  com- 
positionem  sicut  praedicta  tria,  sed  ab  eis  fiunt  per  eorum  dissolutionem  ad 
ignem.  Diffferunt  autem  similiter  sepum  et  sagimen  inter  se,  quia  sagimen  est 
comestibile  etmagis  unctuosum  ethumidum  quam  sepum ; sepum  autem  comesti- 
bile  non  est.  — Crassities  et  unctuositas  sunt  nomina  Synonyma  et  sunt  genus 
ad  5 supradicta,  et  quoniam  5 supradicta  sunt  species  ejusdem  generis,  ideo 
unum  pro  altero  sumitur  abusive.  Utilitates  creationis  istorum  omnium  in  cor- 
pore sunt  3:  1)  ut  membris  istis  circumdata  per  ea  fortificentur  in  attractione 
et  retentione.  digestione  etc.;  2)  ut  membra  sicca  eis  vicina,  sicut  renes  et 
similia,  unctuositate  et  humiditate  sua  humefaciant  et  irrorent;  3)  ut  per 
ipsa  aliqua  membra  a frigore  tueantur.  — Villus  est  membrum  consimile 
simplex,  graciie,  oblongum,  flexibile,  intrans  compositionem  lacerti  et  musculi ; 
si  est  carneus,  inseusibilis,  calidum  et  humidum  complexione,  non  sperma- 
ticum; si  est  nerveus,  sensibilis.  frigidum  et  siccum  complexione,  sperma 
ticum.  Utilitas  creationis  villorum  est  ut  per  eos  operetur  virtus  attractiva  et 
similia.  Utilitates  aliae  villorum  dicentur  capitulo  de  anatomia  mirach  ventris. 


Tract.  I.  Cap.  1. 


->•> 


Anathomia  et  utilitates  merabrorum  c o n s i m i 1 i u m compositorum 
pure  spermaticorum  et  quorum  r. umerus  est  praedictus. 

Corda  est  membrum  eonsiraile  vel  officiale  compositum,  pure  spermati- 
cum,  nervosum,  forte,  tenax.  mediocre  inter  duritiem  et  mollitiem,  flexibile, 
mediocriter  sensibile,  frigidum  et  siccum  complexione.  Utilitates  creationis 
cordarum  in  anatomia  brach ii  ostendentur. 

Figura  (»)  hominis  fissi  per  medium  a parte  anterior i a summo 
vertice  capitis  -usque  ad  anum,  in  quo  apparebunt  craneum  et  cerebrum 
divisa  per  medium  et  dura  mal  er  dependens  a craneo  et  nervi  optici 
venientes  a cerebro  ad  oculos  et  panniculi  pectoris  et  ventris  cum  dya- 
fragmate  et  suspensoria  testicidorum,  quae  vocantur  didymi , quomodo 
a syphacis  panniculo  oriuntur. 

Panniculus  est  membrum  consimile  vel  officiale  compositum,  pure  sper- 
maticum,  nervosum,  forte,  tenax,  mediocre  inter  mollitiem  et  duritiem,  frigi- 
dum et  siccum  complexione,  flexibile,  multum  sensibile,  tenue.  Utilitates 
ejus  creationis  in  humano  corpore  6 sunt:  1)  ut  plura  conjungantur  in  eodem 
corpore  sicut  panniculus  ossa  ligans  conjungit  ossa  capitis;  2)  ut  quaedam 
membra  cum  eo  suspendantur,  ut  renes  a dorso  et  similia;  3)  ut  quaedam 
membra,  quae  per  se  insensibilia  sunt,  per  ipsum  sensibilia  sint  effecta;  4) 
ut  contineant  aliqua  fluida,  sicut  tunicae  oculorum  coniinent  humores  eorum; 
5)  ut  praeservet  aliqua  membra  ab  extrinsecis  nocumentis,  ut  ca(p)sula  cordis 
cor;  6)  ut  separet  inter  res  diversarum  intentionum,  ut  dyafragma  inter  spi- 
ritualia  et  nutritiva.  — Cutis  est  membrum  consimile  vel  officiale  compositum, 
pure  spermaticum,  nervosum,  forte,  tenax,  mediocre  in  duritie  et  mollitie, 
flexibile,  multum  sensibile,  tenue,  temperatum  in  complexione,  totum  corpus 
in  parte  exteriori  circumdans.  Utilitas  temperamenti  cutis  in  suis  qualitatibus 
est  (fuit:  1487)  ut  temperate  sentiat  (1487:  sentiret),  quia  si  excellenter 
sentiret,  ut  nervus  Simplex,  homo  non  posset  se  exponere  excellenti  frigori 
vel  calori.  Utilitas  sensibilitatis  cutis  est,  ut  corpus,  quod  totum  cute  circum- 
datur,  inscienter  et  a sensibilibus  nocumentis  non  ledatur.  ’) 

Anathomia  membrorum  consimilium  aut  officialium  composi- 
torum p'artim  spermaticorum  et  partim  non  etc. 

Musculus  est  membrum  consimile  vel  officiale  compositum  partim  spor- 
maticum  et  partim  non  spermaticum,  sensibile,  mediocre  inter  duritiem  et 
mollitiem,  in  extremitatibus  gracile.  in  medio  grossum,  aliquantulum  in  forma 
arcuatum,  praestans  motum  aliquibus  membris  voluntarium  et  naturalem. 
Utilitates  creationis  et  compositionis  musculi  in  anathomia  brachii  osten- 
deritur.  Numerus  musculorum  in  toto  corpore  est  53.  — Lacertus  est 
membrum  consimile  aut  officiale  compositum  partim  spermaticum  et  partim 
non  spermaticum  ex  subtilissimis  villis  vel  filis  carnis  simplicis  et  norvorum 
compositum,  sensibile.  Utilitates  ipsius  in  anathomia  brachii  declarantur. 


*)  Bis  hierher  geht  der  Text  in  No.  IG  193. 


Tract.  I.  Cap.  1 . 


23 


Anathomia  inlrantium  compositionem  corporis  humani,  quae 
dicuntur  superfluitates  meinbrorum,  quorum  n u m e r u s est 

praedictus. 

Figura  (6)  hominis,  in  quo  apparet  a parte  dorsi,  fisso  craneo, 
medulla  cerehri  et  medulla  spinne  usque  ad  caudam  et  aliae  medullae 
omniuni  ossiuni  habentium  medullas. 

Medulla  est  pura  superfluitas  nutrimenti  ossiura  ex  grossa,  unctuosa 
hujus  portione  creata  in  ossium  aliquorum  concavitatibus  habens  locura,  et 
cum  dicit  Avicenna,  quod  est  nutrimentum  ossium  1.  1 f.  1 etc.,  de  ceteris 
superfluitatibus  a medulla  et  etiam  de  dentibus  quo  ad  praesens  non  videtur 
magnum  dubium,  quin  sint  superfluitates:  prima  ratio,  quia  non  sunt  ex  prima 
humorum  commixtione.  sicut  fortasse  est  medulla;  secunda,  quia  cadunt  et 
regenerantur,  medulla  non;  tertia,  quia  continue  augmentantur,  medulla  non, 
nisi  quamdiu  ossa  augmentantur;  quarta.  quia  removentur  absque  corruptione 
subjecti,  medulla  non,  immo  quod  minus  videtur:  quandocunque  rumpitur. 
vix  evadit  homo  a vulnere,  et  haec  est  una  de  causis,  quare  citius  moritur 
homo  qui  habet  extrema  amputata  longe  a juncturis,  cum  tarnen  magis  cura- 
bile  sit  vulnus  longe  a juncturis  quam  in  juncturis  propter  multas  causas, 
quae  in  cyrurgia  ostendentur.  Utilitates  creationis  medullae  et  quare  est  intra 
(1487:  iuxta)  ossium  concavitates,  fuerunt  3:  1)  ut  ossa  aliquantulum  hu- 
mectet  et  fortificet,  ne  frangantur;  2)  quia  sanguis,  quo  nutriuntur  ossa, 
differt  ab  eorum  complexione,  ideo  retinetur  medulla  in  eorum  concavitatibus, 
ut  per  diuturnam  moram  assimiletur  ossibus  in  substantia  et  colore  et  ex  ea 
necessitatis  tempore  nutriantur;  3)  ut  humiditate  et  unctuositate  sua  prohi- 
beat,  ne  ossa  deveniant'ad  nimiam  siccitatem.  — Unguis  est  superfluitas 
membrorum  generata  ex  grosso  et  terrestri  fumo  resoluto  ab  humoribus  actione 
caloris  naturalis.  durior  carne,  mollior  osse,  frigida  et  sicca  complexione.  sita 
in  extremitatibus  silvestribus  digitorum.  continue  crescens  secundum  Iongitu- 
dinem.  modicum  flexa  et  rotunda.  Utilitas  creationis  unguium  fuit  in  aliquibus 
animalibus,  ut  essent  eorum  (1487:  eis)  arma.  Utilitas,  quare  unguis  est 
mediocriter  dura,  est,  quia  sie  esset  ultimo  dura,  frangeretur;  si  nimis  mollis, 
non  teneret  firmiter  apprehensa.  Utilitas  quare  in  extremitatibus  est  digitorum, 
ut  eos  conservet  sicut  annulus  ferens  manubrium.  Utilitas  quare  est  in  parte 
silvestri.  quia  illa  est  pluribus  exposita  nocumentis.  Utilitas  quare  non  est  in 
parte  domestica:  quia  tactum  partis  illius  impediret.  Utilitas  quare  continue 
secundum  longum  auguientatur,  quia  si  non.  penitus  deficeret,  cum  in  suis 
operationibus  consumatur.  Utilitates,  quare  est  parum  flexa,  sunt  3:  1)  ut 
melius  apprehendat  et  retineat  subtilia  apprehensa,  sicut  acus  etc.;  2)  ut 
homo  cum  eis  se  scalpat  (1487:  scalpet),  quando  prurit;  3)  ut  cum  unguo 
radat,  rumpat,  scindat  aliqua,  dum  oportet.  Utilitas.  quare  est  rotundus,  ut 
melius  resistat  extrinsecis  nocumentis.  — Pilus  est  superfluitas  membrorum 
creata  ex  fumo  grosso  progrediente  a materia  viscosa  condensata  a calore  igneo 
resolvente  ejus  subtile  et  residuum  condensante  ad  formam  pili.  — Capillus 
est  capitis  pilus.  — Utilitates  creationis  pilorum  ot  capillorum  in  anathomia 
capitis  ostenduntur. 


24 


Tract,  I.  Cap.  2. 


Capitulum  II  de  anathomia  capitis  superioris,  scilicet  ollae 

capitis  et  partium  ejus. 

Membrum  prima  sui  di visione  superius  dividebatur,  quoniam  omnia 
membra  totius  corporis  huraani  aut  sunt  consimilia  aut  sunt  officialia,  et 
omnia  officialia  componuntur  ex  consimilibus.  Visa  anathomia  omnium  consi- 
milium  videatur  anathomia  officialium,  et  primo  anathomia  capitis,  deinde  ana- 
thomia singulorum  aliorum  membrorum  successive  et  per  ordinem  usque  ad 
unguos  pedum.  Causa  quare  videnda  est  primo  anathomia  capitis  sunt  5: 
1)  quia  est  superius;  2)  quia  est  extremum;  3)  quia  est  dignius,  quia  in 
ipso  est  vertus  sensitiva,  quae  est  via  ad  intellectum,  quia  nihil  est  in  intel- 
lectu,  quin  prius  quodammodo  sit  in  sensu;  4)  quia  est  membrum,  quod  prius 
nobis  apparet;  5)  quia  pluribus  expositum  est  nocuinontis  (1487:  periculis). 
— Quicunque  vult  anatomiam  ostendere  capitis  intus  et  extra,  sensibiliter  et 
perfecte,  si  non  posset  habere  verum  caput  humanum,  ipse  debet  habere 
craneum  artificiale,  aperibile,  serratum  per  commissuras,  divisum  in  4 partes, 
ut  cum  anatomiam  extrinsecam  ostenderit,  illud  aperire  possit,  ut  sensibiliter 
anatomia  panniculorum  et  cerebri  videatur.  Et  debet  dictum  craneum  exterius 
esse  munitum  aliquibus,  quae  capillorum  et  cutis  et  carnis  lacertosae  et  pan- 
niculi  ossa  ligantis  vices  gerant.  Similiter  debent  interius  aliqua  esse  ficta, 
quae  sensibiliter  formam  panniculorum  et  cerebri  repraesentant.  Caput  hu- 
manum quantum  spectat  ad  cyrurgicum  instrumentum  ex  duabus  principalibus 
partibus  est  compositum  aut  creatum,  scilicet  ex  facie  cum  suis  partibus  et 
ex  parte  superiori  et  altiori,  quae  protenditur  a radicibus  inferioribus  capil- 
lorum anteriorum  usque  ad  radices  inferiores  posteriorum  capillorum.  Pars 
autem  ista  altior  posterior  capillata  dicitur  a philosopho  1°  de  historiis  cap.  4 
olla  capitis,  quae  componitur  ex  tribus  partibus  principalibus:  1)  ex  parte 

carnosa,  quae  est  extra  craneum;  2)  ex  craneo;  3)  ex  panniculis  et  cerebro. 
Pars  carnosa  composita  ost  ex  5 partibus,  i.  e.  ex  capillis,  ex  cute.  ex  carne 
lacertosa,  ex  venis,  arteriis  et  nervis,  ex  panniculo  ossa  capitis  ligante.  Ne- 
cessitas  creationis  et  elevationis  capitis  ponitur  a Galeno  VII0  de  juvamentis 
cap.  2,  et  hoc  recitat  Avicenna  prima  propositione  tertii  canonis  probans, 
quod  caput  fuit  creatum  propter  oculos  et  non  propter  cerobrum  nec  propter 
alios  sensus,  quia  animalia  caput  non  habentia  habent  organa  ceterorum  sen- 
suum  in  pectoro,  nullum  autem  animal  habet  oculos  in  pectore.  quia  jam  essent 
frustra,  cum  debeant  esse  in  loco  elovato  sicut  speculator  in  arte.  Ideo  ani- 
malia oculos  habentia  sine  capite  habent  illos  super  aliqua  additamenta,  ut 
limatiae,  et  quia  indecens  et  timorosum  esset,  hominem  habere  oculos  supra 
longum  cornu,  ut  limatiae,  etiam  propter  pericula,  ideo  natura  elevavit  totum 
caput  propter  oculos  etc.,  et  quia  ista  probatio  valde  confusa  est  et  confuse 
tradita,  ideo  juxta  doctrinam  philosophi  II0  politicorum  (?)  (oder  priorum  nach 
1487)  docentis  reducero  argumentationem  confuse  disputantem  in  tres  tor- 
minos,  et  duas  propositiones.  confundamus  omnia  praedicta  in  unam  rationem 
sic:  caput  creatum  est  et  elevatum  propter  sensum  et  organum,  quae  in  solo 
capite  commode  situantur,  quia  si  crearetur  propter  cetera,  hoc  esset  frustra; 


Tract.  I.  Cap.  2. 


25 


sed  oculi  nusquam  sunt  commode  nisi  in  capite.  Principium  aliorum  sensuum 
et  eorum  organa  possunt  esse  alibi,  ut  in  pectore,  quare  sequitur,  quod  caput 
fuit  creatum  et  supra  omnia  membra  corporis  elevatum  propter  solos  oculos 
et  non  propter  cetera.  — Quid  est  capillus  et  ex  quo  et  per  quem  modum 
generatur,  visum  est;  sed  quia  Deus  et  natura  nihil  faciunt  frustra,  ideo 
videamus  utilitates  singularum  partium  capitis  et  deinde  totius  corporis  suc- 
cessive  et  per  ordinem:  Utilitates  creationis  capillorum  in  capite  sunt  4: 

1)  ut  cerebrum  et  cetera  defendant  a caloro  et  frigore  et  ceteris  extrinsecis 
nocumentis;  2)  ut  caput  sit  formosius,  quia,  nisi  essent  capilli,  jam  essent 
caput  et  facies  uniformes;  3)  ut  capillorum  color  supra  complexionein  cerebri 
attestetur;  4)  ut  fumi  capitis  per  eos  exalent  et  faciliter  transeant,  quoniain, 
si  ex  materia  capillorum  generaretur  quid  solidi  (1487:  solidum),  ut  cutis, 
non  possent  per  illud  fumi  faciliter  exalare.  — Cutis  capitis  est  lacertosa, 
spissa,  magis  porosa,  quam  cutis  alterius  partis  corporis.  Utilitates  creationis 
ejus  sunt  2:  1)  ut  praeservet  cerebrum  a frigore  et  calore  et  ceteris  extrin- 

secis nocumentis;  2)  ut  frigus  et  calorem  praesentiat,  quod  non  faciunt  capilli, 
quia  non  sentiunt.  Utilitates  quare  cutis  capitis  est  magis  porosa  quam  cutis 
alterius  partis,  quia  per  ipsam  oportet  fumos  capitis  et  totius  corporis  exalare. 
Utilitates  quare  est  magis  spissa  quam  cutis  alterius  partis  corporis,  quia  cum 
sit  magis  porosa,  si  non  esset  magis  spissa,  non  defenderet  ab  extrinsecis  nö- 
cumentis  cerebrum.  — Caro  lacertosa  capitis  est  immediate  supposita  ipsi 
cuti  et  superposita  panniculo  ossa  liganti  et  est  composita  ex  subtilissimis 
villis  carnis  simplicis,  nervis,  venis  et  arteriis,  sicut  ceteri  lacerti  totius  cor- 
poris, ut  visum  est,  qui  incedunt  secundum  incessum  capillorum,  scilicet  un- 
dique  descendendo.  Utilitates  creationis  lacertorum  dictorum  in  capite  et 
omnium  lacertorum  omnium  membrorum  totius  corporis  sunt  4:  1)  ut  caput 

defendant  ab  extrinsecis  nocumentis;  secunda  utilitas,  quae  est  communis 
lacertis  capitis  et  totius  corporis,  ut  spissitudine  sua  confortent  digestionem 
membrorum  suppositorum ; 3)  ut  mediantibus  his  singula  membra  nutrimen- 
tum  attrahant,  retineant,  digerant,  expellant;  4)  propter  pulchritudinem  mem- 
brorum etc.  Sub  lacertis  capitis  transeunt  supra  panniculum  ossa  ligantem 
venae  venientes  ab  epate,  quae  exiertint  ab  intus  a capitis  extremis  (1487: 
occipitis  exterius)  per  foramen  ossis  basil laris,  ut  nutriant  carnem  exteriorem 
capitis  sicut  in  anathomia  brachii  apparebit  et  subintrant  craneum  per  mediam 
ejus  commissurain,  et  portant  cerebro  et  panniculis  ejus  sanguinem  nutritivum, 
quarum  venarum  analhomiam  et  utilitates  videbuntur  in  sequenti;  similiter 
exeunt  quidam  nervi  etc.  — Sub  dictis  lacertis  et  venis  immediate  est  panni- 
culus  capitis  ossa  ligans,  qui  est  continuus  cum  dura  matre  et  de  ejus  sub- 
stantia  differens  ab  ea,  quia  ipsa  est  magis  propinqua  cerebro  et  inlra 
craneum;  panniculus  est  ab  extra  et  continuatur  cum  ea  in  Omnibus  crariei 
commissuris.  Utilitates  hujus  panniculi  sunt  2:  1)  ut  colligantia  sua  forti 
ossium  capitis  conjunctionem  debilem  confirmaret;  2)  ne  duritic  cranei  lede- 
rentur  lacerti  capitis  qui  sunt  molles.  — Secunda  pars  principalis  intrans 
compositionem  capitis  est  pars  ossuosa.  i.  e.  craneutn  quod  est  os  ex  pluribus 
ossibus  compositum  mediantibus  commissuris  superficialibus , interius  et 


26 


Tract.  I.  Cap.  2. 


exterius,  durum,  planum  in  superficiebus,  intra  spongiosum,  in  forma  rotun- 
dum,  aliquantidum  oblongum.  Utilitates  quare  craneum  componitur  ex  plu- 
ribus  ossibus  sunt  2 communes,  quarum  una  snmitur  ex  parte  necessitatis 
eorum,  quae  sub  ipso  craneo  aut  inter  ipsum  continentur,  alia  sumitur 
propter  necessitatem  ipsius  cranei.  Utilitas  prima  compositionis  cranei  ex 
pluribus  ossibus  sumpta  propter  ipsum  continet  3 utilitates:  1)  si  craneum 

esset  unicum  os,  laesio  facta  in  aliqua  ejus  parte  communicaret  ipsi  toti,  quod 
esset  malum,  quare  (1487:  quia;  sic  fehlt)  craneum  fuit  sic  compositum; 

2)  quia  oportet  ipsum  esse  in  altera  parte  durum  in  altera  molle;  quando 
ergo  percuteretur  dura,  pars  mollior  ledi  posset  dura  parte  manente  illesa; 

3)  quia  aliquando  eodem  ictu  incurreret  duas  lesiones,  et  si  percuteretur  in 

parte  dura,  posset  vulnerari  in  eodem  et  cum  hoc  posset  pars  mollior  com- 
plicari.  Utilitas  secunda  plurificationis  ossium  cranei  sumpta  ex  parte  con- 
tentorum  sub  ipso  continet  4 utilitates:  1)  ut  venae  portantes  cerebro  nutri- 
mentum  subintrent  ipsius  commissuras,  quod  non  fieret,  si  craneum  esset  uni- 
cum os  continuum  indivisum;  2)  ut  nervi  sensibiles  et  motivi  exeant  per  com- 
missuras. sensum  et  motum  partibus  extrinsecis  capitis  afferentes;  3)  ut  fumi 
a cerebro  elevati  per  dictas  commissuras  valeant  exalare;  4)  ut  dura  mater 
posset  suspendi  a cranei  cominissuris.  Utilitas  quare  solae  commissurae  cranei 
firmiter  serratiles  sunt,  quia  per  ipsas  oportet  plura  pertransire,  sicut  nervös, 
venas,  fumos,  quod  non  posset  fieri  si  ligarentur  mediantibus  fortibus  liga- 
mentis.  Utilitas,  quare  fuit  durum,  ut  cerebrum  et  panniculos  defendat  ab 
extrinsecis  nocumentis  et  sit  eis  galea  et  clipeus  defensivus.  Utilitas,  quare 
planum  intus  et  extra,  ut  neque  dura  mater  nec  panniculus  ossa  ligans  ab  ejus 
asperitatibus  lederentur.  Utilitates,  quare  spongiosum  fuit  in  sui  medio, 
fuerunt  3:  1)  ut  fumi  mediante  porositate  sua  liberius  exalarent;  2)  ut  sit 
magis  leve,  ne  pondere  ejus  cerebrum  aggravetur:  3)  ne  in  sui  porositate  re- 
servetur  sanguis  qui  est  ipsius  nutrimentum.  Utilitates,  quare  est  rotundum, 
sunt  2:  1)  ut  plura  possit  continere,  quia  ceteris  figuris  majoris  capacitatis 

est  figura  rotunda  sicut  patet  auctoritate  Galeni  VII0  de  juvamentis  in  fine 
cap.  2,  ubi  ipse  ponit  utilitates  rotund itatis  figurarum;  2)  ut  cerebrum  et  se 
ipsum  defendat  melius  ab  extrinsecis  nocumentis  et  eis  plus  resistat.  Utili- 
tates quare  oblongum  fuit,  sunt  2:  1)  quia  cerebri  substantia  est  oblonga ; 

2)  ut  nervi  et  nucha  exeuntes  a primo  et  secundo  cerebri  ventriculis  habeant 
spatium  oxeundi  inter  cerebrum  et  craneum,  ne  in  exitu  suo  immediate  craneo 
obviarent  et  lederentur.  Numerus  praedictorum  ossium  capitis  diversus  di- 
citur  a diversis;  omnes  tarnen,  si  recte  intelliguntur,  sunt  concordes;  aliqui 
enim  numerant  4 ossa,  intelligentes  solum  de  principalibus,  scilicet  de  coro- 
nali,  de  landa,  de  duobus  verrualibus;  aliqui  numerant  6,  addentes  praedictis 
duo  ossa  petrosa;  alii  numerant  5 non  addentes  petrosa,  sed  solum  os  basil- 
lare;  alii  numerant  7,  addentes  petrosa  et  basillare;  alii  etiam  dividunt  coro- 
riale  in  duo  secunduin  longum  et  sic  est  aliquando;  alii  sicut  Avicenna  ad- 
dunt  super  ipsum  duo,  in  quolibet  tympore  unum,  quae  vocantur  ossa  paris. 
et  sic  ossium  numerus  augmentatur.  Veritas  autem  est,  quod  ossa  capitis 
sunt  4 principalia.  coronale.  landa  et  duo  verrualia;  et  non  principalia  sunt 


Tract.  I.  Cap.  2. 


27 


duo  petrosa;  nec  oportet  os  basillare  inter  ossa  capitis  numerari,  nisi  quia 
praedicta  ossa  et  totum  caput  sustinet  et  eorum  basis  est,  et  ideo  dicitur  ba- 
sillare. Ossa  4 principalia  dicuntur  4 principalia  praedicta,  quia  transeunt 
usque  ad  duram  matrem  et  eam  contaDgunt.  Ossa  autem  petrosa  non  sunt 
ita  principalia,  quia  non  transeunt  ad  concavitatem  cranei  subteriorem  nec 
dura  rnater  ab  eis  sicut  praedictis  ossibus  est  suspensa.  Primum  ergo  os  ca- 
pitis, quod  ab  extiemitate  nasi  superiori  protenditur  usque  ad  commissuram, 
quae  caput  dividit  ex  transverso,  dicitur  coronale,  et  ejus  commissura  dicitur 
coronalis  et  est  os,  quod  ab  uno  tempore  usque  ad  aliud  se  extendit;  duo 
autem  alia  ossa  lateraliter  cerebrum  cooperiunt,  quae  in  suis  extremitatibus 
anterioribus  cum  osse  coronali  continuantur,  et  ista  duo  si bi  iuvicem  in  sum- 
mitate  capitis  continuantur  in  commissura  verruali  et  eis  sub  auribus  alli- 
gantur  ossa  mandibularia  superiora;  liaec  autem  ossa  in  suis  summitatibus 
prope  commissuram  verrualem  sunt  fortiora  quam  inferius.  Utilitas  hujus 
fortitud i nis  est,  quod  cooperiunt  cerebrum  in  superiori  ejus  parte,  quae  plu- 
ribus  exposita  est  periculis.  et  sunt  sicut  clipeus  cerebrum  protegens  et  de- 
fendens.  Dicuntur  autem  baec  ossa  verrualia  a sua  commissura,  quae  dicitur 
verrualis.  quando  conjungitur  cum  commissura  coronali,  quia  hujusmodi  com- 
missurae  duae  sic  conjunctae  habent  simiiitudinem  manubrii  verrui,  sive  fra- 
culae,  quod  est  instrumentum  cum  quo  carpentatores  perforant  sua  ligna  et 
est  sic.  (Im  Original  Abbildung  eines  propfenzieherähnlichen  Instruments.) 
Haec  eadem  commissura  verrualis  absque  commissura  coronali  conjuncta  cum 
lande  commissura  dicitur  sagittalis  eo  quod  ad  simiiitudinem  sagittae  sic  se 
habet  (Abbildung  eines  Schiessbogens).  Quartum  os  capitis,  quod  in  ejus 
parte  posteriori  est  et  in  puppi  conjungitur  cum  duobus  verrualibus  in  suis 
extremitatibus  posterioribus  in  commissura  lande,  vocatur  os  lande.  Cujus 
forma  est  secundum  formam  commissurae  lande,  quae  est  facta  sicut  lamda 
littera  gracca,  aut  sicut  figura  7 in  algorismo  sic : /\,  scilicet  sola  superior 
medietas  commissurarum  suarum  duarum.  Omnia  dicta  ossa  conjunguntur  sibi 
invicem  sicut  conjungunt  ir  serrae  et  claves  earum  interponendo  partes  suas 
et  immiscendo,  et  hoc  nullo  ligamento  mediante,  et  iste  modus  conjunctionis 
ossium  serratilis  dicitur,  ex  quo  hujusmodi  commissurae  serratiles  appellantur. 
Utilitas,  quare  sola  ossa  capitis  sic  ligantur  est,  quia  per  commissuras  capitis, 
ut  visum  est.  necessarium  fuit  plura  transire,  quam  per  aliquas  alias  commis- 
suras. Notandum,  quod  sicut  dicta  4 ossa  capitis  principalia  totum  caput  a parte 
superiori  circuinvolvunt,  sicut  ipsum  a parte  inferiori  sustir.ent  et  sub  cerebro 
sibi  invicem  conjunguntur  non  tarnen  modo  serratili  sed  mediantibus  fortibus 
ligamontis.  Os  autem  coronale  habet  4 foramina  manifesta  et  sunt  2 ten- 
dentia  ad  oculos  et  2 tendentia  ad  nares;  habet  etiam  os  coronale  aliqua 
parva  foramina  nobis  non  ita  manifesta  penetrantia  per  ejus  partem  sub- 
teriorem versus  palatum  et  os.  per  quae  transeunt  nervi  portantes  sensutn  et 
motum  linguae,  uvulae  et  ceteris  membris  oris.  Ossa  duo  verrualia  similiter 
habent  duo  foramina  manifesta,  ita  quod  unicum  singulorum  (1487:  scilicet 
unicum  singulum  tendenlia)  tendentium  ad  aures,  per  quae  exeunt  a cerebro 
nervi  audibiles  et  in  dictis  foraminibus  terminantur,  praeterea  habent  aliqua 
alia  foramina  stricta  in  parle  subteriori  non  ita  manifesta.  Os  lande  similiter 


28 


Tract.  I.  Cap.  2. 


habet  unicum  amplum  foramen  in  parte  sua  subteriori  versus  posterius,  per 
quod  exit  nucha  a cerebro  portans  motum  et  sensum  Omnibus  membris  infe- 
rioribus ; habet  etiam  sicut  cetera  ossa  aliqua  nobis  occulta  foramina  et 
minuta,  per  quae  aliquae  superfluitates  reumaticae  delegantur  a cerebro  ad 
uvulam  et  ad  pectus.  etiam  ad  pulmonem.  Sub  osse  lande  est  os,  scilicet 
basillare,  durum,  grossum,  breve,  quod  est  in  medio  perforaium,  cujus  foramen 
recte  suppositum  est  et  oppositum  foramini  ossis  lande,  et  istud  os  basillare 
sustinet  totum  caput  et  immediate  conjungitur  cum  primo  colli  spondili,  ut 
postea  patebit.  Supra  duo  ossa  verrualia,  quae  cerebrum  cooperiunt  lateraliter 
et  superius,  sunt  ossa  duo  addita,  supra  unumquodque  unum,  quae  vocantur 
mundosa,  quia  juncturae  eorum  sunt  mundosae  et  dicuntur  similiter  petrosa, 
quantum  ad  partem,  per  quam  transeunt  in  eis  foramina  aurium,  quia  ibi 
sunt  dura  et  spissa  sicut  petra.  Utilitates  additionis  hujusmodi  ossium  supra 
partes  inferiores  verrualium  sunt  4:  1)  quia  ossa  verrualia  sunt  inferius  magis 
debilia  quam  in  surnmo;  2)  quia  pars  ista  est  magis  plana,  minus  rotunda  et 
ideo  minus  potens  resistere  extrinsecis  nocumentis  et  ideo  eis  i ndigen t ; 

3)  quia  in  ossibus  verrualibus  sunt  aurium  foramina,  quae  dicta  ossa  (1487: 
ipsa)  debilitant,  quare  super  ea  necessaria  fuit  additio  ossis  petrosorum; 

4)  quia  substantia  cerebri  est  dictis  foraminibus  multum  propinqua  et  ossa 
verrualia  sunt  ibi  debilia;  ideo  ad  majorem  aeris  alterationem  addita  sunt 
ibi  ossa  petrosa,  ut  aer  per  ipsa  ad  cerebrum  transiens  multipliciter  degradetur. 
Utilitates  additionis  ossium  petrosorum  per  modum  appodiationis  et  quare 
juncturae  eorum  non  sunt  serratile's  sed  solum  superficiales,  est,  quoniam  si 
perforarent  (1 487:  perforaretur)  ultra  ossa  verrualia,  plus  ea  debilitarent 
(1487:  debilitarentur)  quam  fortificarent  (1  487:  fortificarentur).  Utilitates, 
quare  foramina  hujusmodi  ossium  in  auribus  fuerunt  tortuosa,  fuerunt  2: 
1)  ut  aer  transiens  per  ipsa  ad  cerebrum  alteretur,  ne  cerebrum  ledat  et 
multis  revolutionibus  degradetur;  2)  quia,  si  soni  excellentes  horribiles  recte 
et  subito  ad  cerebrum  pertransirent  ipsum  lederer.t,  quia  excellens  sensibile 
corrumpit  sensum,  ut  patet  in  secundo  de  anima,  sed  ex  ejus  longa  remanentia 
in  dictis  revolutionibus  ejus  excellentia  minoratur.  Quando  haec  6 ossa  sibi 
invicem  conjunguntur  mediantibus  3 commissuris  serratili bus  et  duobus  mun- 
dosis  secundum  modum  praedictum  supra  os  basillare  (1487:  forma  talis  est, 
quae  assequitur),  consequitur  omnia  comuioda  supradicta  et  debet  esse  sicut 
sphaora  cerea  aliqualiter  in  lateribus  compressa.  Contingit  similiter,  sicut 
vult  Galenus,  alias  formas  capitis  in veniri  (1487:  inver.ire)  ab  ista  differentes 
et  ideo  dicuntur  formae  innaturales  et  hae  magis  et  minus  secundum  quod 
magis  aut  minus  a forma  naturali  superius  dicta  elongantur. 

Figura  (7),  in  qua  apparet  conjunctio  et  compositio  et  juncturae 
6 ossium  capitis  prout  a parte  superiori  respiciuntur. 

Figura  (8),  in  qua  apparet  conjunctio  et  compositio  et  juncturae 
praeclictorum  6 ossium  capitis  et  6 ossium  faciei  et  quomodo  haec 
omnia  simul  conjunguntur  et  quomodo  se  repraesentant  respicientibus 
ea  a latere. 

Est  autem  hic  notandum,  quidquid  dicat  vulgus  de  di versitate  ossium 


Tract.  I.  Cap.  2. 


29 


et  commissurarum  capitis  raulieris  et  viri,  et  quamvis  dicat  pliilosophus  1° 
de  historiis  principio  capituli  4 loquens  de  anatomia  cranei,  quod  est  os 
rotundum  habens  juncturas  mulierum  unam  in  capitis  circuitu.  virorum  autem 
3 in  unum  copulatas  ut  in  pluribus  et  ceteris,  quod  rnera  veritas  est,  quod 
in  ipsis  penitus  nulla  est  difTerentia,  ut  patet  in  atrio  Sancti  Innocentis  Pari- 
siis,  ubi  sunt  centum  milia  craneorum. 

Tertia  pars  principalis  intrans  superioris  partis  compositior.em  est  ex 
tribus  principalibus  composita,  scilicet  ex  panniculis  et  cerebro  et  ex 
suis  emunctoriis,  ad  quorum  corapositionem  veniunt  ab  epate  venae 
exeuntes  ab  intrinseco  ad  carnositatem  capitis  exteriorem  per  foramen  ossis 
basillaris.  Deinde  descendunt  liujusmodi  venae  subtus  craneum  per  ejus  me- 
diam  commissuram  et  ibi  obviant  arteriis  a corde  per  intra  venientibus,  quae 
omnia  ibi  sibi  invicem  contexuntur  et  constituunt  duram  matrem  quae  a (in 
1487  fehlt  a)  commissuris  cranei  est  suspensa  mediantibus  venis,  nervis  et 
arteriis,  quae  etiam  per  coramissuras  cranei  exeunt  et  extra  craneum  constitu- 
unt panniculum  ossa  ligantem,  qui  totum  craneum  circumdat,  et  sicut  (1487  : 
sic)  craneum  in  4 partes  est  divisus  (1487:  divisum).  (Jtilitas  quare  dictae 
venae  descendunt,  est,  ut  sanguis  earum  ex  descensu  subtilietur.  Utilitas, 
quare  dictae  arteriae  ascendunt,  est,  ut  sanguis  earum  impetus  ex  ascensu 
refrenetur.  Utilitates,  quare  dura  mater  a craneo  est  suspensa,  duae  sunt: 
1)  quia  si  contangeret  piam  matrem,  ipsam  sua  duritie  aggravaret;  2)  ut  sa- 
nies  cadens  a vulnere  carnis  exterioris  sub  craneo  super  ipsam  retineatur,  ne 
inde  pia  mater  et  cerebrum-aggraventur.  Postquam  ex  dictis  arteriis.  venis 
et  nervis  constituitur  dura  mater,  sub  ipso  craneo  iterum  ad  unam  redeunt 
unitatem  et  subtiliantur  et  contexuntur  et  constituunt  piam  matrem;  et  dici- 
tur  pia  mater,  quia  pie  involvit  cerebrum  sicut  pia  mater  involvit  filium,  et 
dura  mater  (1487:  quia)  duro  modo  involvit  ipsum  cerebrum.  Utilitas,  quare 
sunt  plures  cerebri  panniculi,  est,  quia  si  esset  unicus  aut  esset  durus  aut 
mollis  aut  mediocris;  si  durus  lederet,  si  mollis  lederetur,  si  mediocris  lederet 
et  lederetur.  Fuit  ergo  necessarium  esse  duos,  alterum  durum,  alterum  möl- 
lern, durum  juxta  craneum,  ut  esset  medius  inter  craneum  et  piam  matrem, 
ne  ipsam  lederet,  mollis  ut  esset  medius  inter  duram  matrem  et  cerebrum  ip- 
sum non  ledens  et  praeservans  ipsum  a duritie  durae  matris.  De  parte 
secunda,  quae  est  cerebrum,  seiendem  est,  quod  contexta  et  composita  pia 
matre  (1487:  mater)  dictae  arteriae  et  venae  subintrant  cerebri  substantiam 
portantes  sibi  ab  epate  nutrimentum,  a corde  sanguinem  vitalem  et  spiritum 
(diese  Stelle  lautet  in  1487:  sibi  a corde  vitam  et  spiritum,  ab  epate  nutri- 
mentum); dictus  autem  Spiritus  in  ipso  cerebro  ulteriori  digestione  digeritur 
et  ibi  efficitur  Spiritus  animalis.  Pia  mater  immediate  cerebrum  tangit  ot  ip- 
sum apparenter  dividit  in  3 ventriculos  aut  cellulas  et  destinguit.  quorum 
ventricolorum  quilibet  per  medium  saltem  exterius  apparenter  videtur  esse 
distinctus.  quae  divisio  apparet  magis  in  anteriori  ventriculo  profundata.  sed 
tantum  quod  dictus  ventriculus  esse  duo  ventriculi  videatur.  Iste  autem  est 
major  et  latior  ceteris  pluresque  habet  species,  quia  plura  suscipit  quia 
in  ipso  vertus  imaginativa  fundatur,  quae  recipit  a sensu  communi 
species  rerum  sensatarum,  quas  ab  extrinseco  suscipit  sensus  communis 


30 


Tract.  I.  Cap.  2. 


sibi  per  propria  organa  praesenlatas.  Judicatur  autem  totam  cerebrum 
frigidum  et  humidum  respective:  primus  veiitriculus  respectu  aliorum  calidus 
et  siccus  judicatur;  medius  ventriculus  inulto  rninor  est  ceteris,  in  quo  verlus 
aestimativa  fundatur  et  ibi  discernit  et  revolvit  et  judicat  de  oblatis  et  iste 
ventriculus  judicatur  calidus  et  humidus  ad  alios  comparatus;  deinde  est 
ventriculus  tertius,  in  quo  virtus  memorativa  fundatur.  major  medio,  rninor 
primo.  et  (1487:  ut)  qualibet  mediante  (1487:  medietate)  primi,  qui  com- 
paratus ad  alios  frigidus  et  siccus  judicatur.  qui  pernunciatas  repraesentan- 
tias  (1487;  rerum  sententias)  recipit  et  eas  thesaurizal;  ex  ejus  parte  poste- 
riori inferiori  nucba  oritur  per  formen  ossis  lande  et  basillare  (1487:  basil- 
laris)  et  est  secundus  par.niculus,  qui  (1487:  cui)  sunt  de  substantia  piae 
matris  et  durae  involuta.  Forma  cerebri  et  panniculorum  non  potest  ad 
unguem  ostendi  penitus  nec  depingi;  sed  exempla  ponimus  etc.  — Cerebrum 
estmembrum  spermaticum,  principale,  officiale,  frigida  et  humida  complexione. 
album.  rarum,  molle,  modiocriter  viscosum,  tres  habens  ventriculos.  Sperma- 
ticum est.  quia  ejus  creatio  fuit  ex  duobus  spermatibus;  principale;  quia 
unum  est  ex  tribus  principalibus : officiale,  quia  exercet  officia  sensus  et  mo- 
tus;  frigidum  et  humidum  propter  duas  utilitates:  (1487:  Utilitates,  quare 
est  fr.  et  hu.  sunt  duae:)  1)  ut  frigid i täte  et  humiditate  sua  excellentera  cali- 
ditatem  et  siccitatem  cordis  obtemperet  et  obtundat;  2)  ne  excedens  calor 
motu  cerebri  acquisitus  ipsum  snpercalefaciat  et  inflammet.  Utilitas,  quare 
fuit  album,  fuit,  ut  esset  tamquarn  tabula  rasa  et  ad  omne  indifferens  appre- 
hensum.  Utilitas,  quare  fuit  rarum,  ut  per  ipsum  apprehensa  facile  pertransi- 
ront.  Utilitas.  quare  fuit  molle,  ut  vertulum  motibus  cederet  et  faveret.  Uti- 
litas quare  fuit  mediocriter  viscosum,  ut  nervi  essent  fortes  mediocriter  et 
tenaces  et  ne  sua  viscositate  nimia  et  duriiie  essent  in  suis  operationibus  im- 
pediti.  Utilitates,  quare  fuit  distinctum  in  tot  ventriculos,  sunt  duae:  1)  ut 
Spiritus  ad  ulteriorem  ipsorum  digestionem  in  ipso  per  tempus  sufficiens  rao- 
rarentur;  2)  ut  actionem  suam  supra  res  apprebensas  possit  sufficienter  ver- 
tus  quaelibet  exercero,  antequam  a ventriculo  ad  alium  pertransiret  (1487: 
pertransirent);  hoc  autem  fieri  non  poterit  in  momento.  De  parte  tertia  scien- 
dum,  scilicet  de  emunctoriis  secundum  Galenum  VIII0  de  juvamentis  capp.  1 
et  2:  sub  corebro  inter  duram  matrem  et  os,  quod  est  fundamentum  cerebri, 
sunt  duo  propinquiora  emunctoria  cerebri:  1™  quod  est  ortum  a pia  matre  et 
dicitur  lacinia,  superius  rotundum,  amplum,  apertum,  ubi  cum  eo  continuan- 
tur  duo  canales  et  ventriculus  cerebri  in ferius  strictus,  donec  subintret  caput 
glandulae,  quao  est  concava  et  cooperitur  reti  mirabili,  qtiae  se  extendit  ali- 
quantulum  longe  a glandula;  oritur  autem  lacinia  a pia  matre,  et.  rete 
mirabile  a lacinia.  Et  haec  duo  emunctoria  sunt  membra  melius  custodita, 
quae  sint  in  toto  corpore,  quia  prius  moreretur  animal,  quam  illuc  attingeret 
aliquid  extrinsecum  nocumentum. 

Cap.  111.  de  anathomia  faciei  et  membrorum  ipsius. 

Figura  (9)  hominis  fiasi  a parte  anteriori  per  medium  a fronte 
usque  ad  anum , scilicet  medium  nasi  et  oris  et  linguae,  et  in  quo 


l’ract.  I.  Cap.  3. 


31 


apparebünt  Integra  nodus  gutturis,  via  cibi  et  u'ens,  cor , pulmo  et 
dyafragma,  sfomac/ius  et  zirbus,  epar,  spien  (spien  fehlt  in  1487) 
et  intestina , et  quomodo  conjunguntur  et  sunt  in  honvine  vice  rite,  sicut 
(1487:  potest  fieri)  propinquius  oeritati. 

Secunda  pars  principalis  componens  caput  humanum  est  facies,  quae 
componitur  ex  pluribus  partibus  principalibus,  scilicet  ex  fronte,  auribus  etc. 
— Frons  est  ejus  pars  superior,  quae  secundum  longurn  protenditur  a prirna 
aure  ad  aliam,  cujus  longitudo  est  secundum  transversum  corporis  et  capitis; 
latitudo  ejus  est  a radicibus  in ferioribus  anteriorum  capillorum  usque  ad 
oculos  et  nasum.  Frons  divisa  secundum  ejus  longitudinem  componitur  ex  3 
partibus,  scilicet  ex  parte  ejus  media,  quae  est  a capillis  ad  nasum  inter  ocu- 
los et  supra  ipsos,  et  ex  duabus  partibus,  quae  sunt  inter  oculos  et  aures.  Pars 
media  communi  nomine  vocatur  frons:  partes  aliae  vocantur  tempora.  Pars 
media  componitur  ex  parte  superiori,  quae  communiter  vocatur  frons  et  ex 
parte  inferiori  versus  oculos,  quae  componitur  ex  superciliis  aut  palpebris. 
Utilitas  superciliorum  et  elevationis  eorum  est  ut  defendant  oculos  ab  extrin- 
secis  nocumentis.  Utilitates  palpebrarum  sunt  2:  1“)  ut  dirigant  species  vi- 
sibilium  ad  pupillam,  sicut  tonnella  dirigit  perdices  ad  carcerem;  2“)  ut  de- 
fendant oculos  a levibus  nocumentis,  sicut  a pulvere  etc.  (Diese  Stelle  lautet 
in  1487:  1 ?)  ut  defendat  oculos  ab  extrinsecis  nocumentis;  2f)  ut  oculi 
fatigati  sub  umbra  earum  dormiant  et  quiescant.  Utilitates  aliarum  palpe- 
brarum sunt  2:  1*  etc.  wie  oben.)  Tota  frons  secundum  suas  partes  omnes 
componitur  ex  duabus  partibus:  scilicet  ex  parte  carnosa  exteriori,  quae  est 
pars  faciei,  et  ex  parte  intrinseca  ossuosa,  quae  est  os  coronale,  quod  est  pars 
ollae  capitis  et  partem  frontis  carnosam  sustinet,  cujus  anathömia  visa  est. 
Pars  carnosa  frontis  componitur  ex  cuto  et  carne  lacertosa  et  ex  panniculo  ossa 
liganto,  quorum  anathömia  visa  est.  Anathömia  et  utilitas  cutis  frontis  est 
visa  capiiulo  de  anatomia  membrorum  consimilium.  Caro  lacertosa  frontis  est 
sicut  caro  capitis  nisi  quod  longitudo  lacertorum  est  secundum  (1487:  longum 
frontis  et  hoc  est  secundum)  latum  capitis  et  totius  corporis. 

Anathömia  organorum  auditus  et  auris. 

Sicut  fuit  visum  de  anatomia  membrorum  consimilium,  ab  anteriori  ven- 
triculo  cerebri  oriuntur  7 paria  nervorum.  quorum  primum  protendit  ad  ocu- 
los, secundum  par  ad  eorum  lacertos,  tertium  ad  linguam,  reliqua  paria  teu- 
dunt  ad  duram  matrem  et  ad  cetera  membra  intrinseca  capitis  et  ad  os  ( 1 487 
eos)  et  cetera  membra  faciei  portantes  eis  a cerebro  sensum  et  motum.  Nervi 
ergo,  qui  sunt  organa  auditus,  oriuntur  a cerebro  et  portant  ad  ipsum  species 
sonorum  et  sunt  concavi  et  dilatantur  in  orbita  foraminis  auris  et  ibi  multipli- 
citer  dividuntur  et  finiuntur.  Utilitates  concavitatis  istorum  nervorum  fuerunt 
duae:  1)  ut  Spiritus  audibilis  per  ipsos  libere  valeat  pertransire;  2)  ut  species 
sonorum  audibilium  valeant  per  eorum  concavitates  ad  ’cerebrum  deportari. 
Utilitates,  quare  foramina  aurium  fuerunt  tortuosa.  capitulo  de  anatomia  ca- 
pitis sunt  ostensae.  Auris  est  membrum  coadjuvans  auditum  et  est  membrum 


32 


Tract.  I.  Cap.  3. 


consimile  vel  officiale,  complexione  frigidurn  et  siccum,  cartilaginosum,  ner- 
vosum,  extra  caput  eminens,  plicabile.  Utilitas  creationis  auris  et  quare  ap- 
parens  exira  caput  elevata  fuit,  ut  soni,  qui  sunt  fluxibiles,  valde  sub  ejus 
umbra  latorent.  donec  essent  ab  auditus  organo  apprehensi.  Utilitates,  quare 
auris  fuit  plicabilis,  fuerunt  2:  1)  ut  possent  plicari  sub  cucufa  sive  mitra, 
et  haec  utilitas  debilis  est,  quia  bruta  habent  aures  plicabilos,  quamvis  mitra 
non  utantur;  2)  quia  si  non  essent  plicabiles,  multotiens  cum  obviant  corpo- 
ribus  duris  extrinsecis,  lederentur.  Utilitas,  quare  cartilaginosa,  est,  ut 
sustentetur  et  nihilominus  aliquando  plicetur. 

Anathomia  oculorum. 

Figura  (10)  atque  forma  oculi  vel  figura  aut  depinctio  ipsius. 

Oculus  est  membrum  consimile  vel  officiale,  compositum,  frigidurn  et 
humidum  complexione,  organum  virtutis  visivae,  mediante  quo  species  visibilos 
communi  sensui  praesententur;  de  quo  loquitur  Galenus  VII0  de  juvamentis 
cap.  2 dicens  cerebrum  et  caput  est  creatum  propter  oculos,  ut  in  ipso  sin t 
ut  in  loco  superiori  vel  altiori,  sicut  speculator  in  arte,  ut  prius  visum  fuit. 
De  oculi  anatomia  secundum  diversos  opinio  est  diversa.  Quidam  enim  po- 
nunt  ejus  3 tunicas  non  computando  de  oculi  substautia  tunicam  conjunc- 
tivam;  alii  ponunt  4,  ipsarn  de  substantia  oculi  computando;  alii  ponunt  6, 
dividendo  in  duas  tunicas  trium  principalium  unamquamque,  non  addendo 
cum  praed icLis  tunicam  conjunctivam ; alii  ulterius  ponunt  10  ad  aliud  atten- 
dentes,  et  omnes  verum  dicunt  diversis  respectibus  attendendo.  Quidam  simi- 
liter  dicunt  de  humoribus,  quod  unicus  est  bumor,  qui  in  tribus  parlibus  est 
divisus;  alii  tros  humores  diversos  penitus  in  oculo  esse  dicur.t.  Generaliter 
loquendo  oculus  est  compositus  ex  duabus  partibus  principalibus,  scilicet  ex 
tunicis  et  humoribus.  Anatomia  tunicarum  habetur  per  hunc  modum:  a 
cerebri  substantia  intrinseca  scilicet  ab  ejus  anteriori  ventriculo  oriunter  duo 
nervi  anterius,  unus  a dextra,  alter  a sinistra  parte  et  dicuntur  primum  par 
nervorum,  et  sunt  soli  concavi  sicut  canna,  secuudum  Galenum  X"  de  acci- 
denti  et  morbo  cap.  1.  Utilitates,  quare  sunt  concavi,  sunt  2:  1)  ut  spiritus 
visibilis  per  eorum  concavitates  ad  oculum  libere  pertransiret ; 2)  ut  species 
rerum  visibilium  (1487:  rei  visibilis)  per  ipsas  sensui  communi  (1487:  ad 
sensum  communem)  libere  praesentetur.  Cum  isti  nervi  exeunt  substantiam 
cerebri,  statim  obviant  piae  matri,  a cujus  substantia  accipiunt  unarn  tuni- 
cam, qua  involvuntur;  doinde  antequam  subintrent  duram  matrem,  sibi  invi- 
cem  obviant  et  conjunguntur  et  ex  eorum  duabus  concavitatibus  unicam  consti- 
tuunt,  deinde  separantur  et  tendunt  quilibet  ad  locum  suum  vel  paitem  pro- 
priam,  scilicet  dexter  ad  dextram  et  sinister  ad  sinistram  et  tune  obviant 
durae  matri,  a qua  simililer  accipiunt  tunicam;  deinde  subintrant  craneum  et 
per  ipsum  transeunt,  donec  ulterius  in  orbita  oculi  appareant.  Utilitates  hu- 
jusmodi  assumptionis  tunicarum  sunt,  ut  nervös  a lesionibus  tueantur.  Utili- 
tates, quare  conjunguntur  nervi  optici,  antequam  subintrent  craneum,  et 
antequam  appareant  infra  orbitas  oculorum,  sunt  3:  1)  ut  si  accideret  uni 


Tract.  I.  Cap.  3. 


33 


oculo  nocumentum,  alter  totum  spiritum  visibilem  reciperet,  et  quod  recipiat, 
videatur.  quoniam,  quando  nnus  clauditur  pupillus,  alterius  oculi  elongatur 
manifeste;  2)  ut  per  ambos  oculos  unicam  rem  visam  videremus,  quia  si  non 
conjungerentur,  unica  res  visa  videretnr  nobis  duo,  sicut  videtor  borguis(porcis) 
et  ceteris  habontibus  alteram  pupillam  altera  altiorem;  3)  ut  nervi  se  invi- 
cem  sustentarent,  ut  fortes  oculos  constituerent  ac  si  de  prope  orirentur.  — 
Orbita  est  exterior  concavitas  cranei,  in  qua  oculus  situatur.  Cum  autem 
dicti  nervi  craneum  exount  et  orbitam  subintrant,  dilatantur,  quousque  tres 
humores  oculorum  circumdant.  Ex  utroque  nervo  cum  suis  tunicis  circa  dic- 
tos  bumores  tres  tunicae  generantur:  ex  durae  matris  tunica  generatur  sei i - 
rotica,  ex  piae  matris  substantia  generatur  tunica  secundina,  ex  nervosa  sub- 
stantia  optici  nervi  generatur  tunica  retina.  quae  est  ceteris  subtilior  et 
immediate  humores  circumdat.  Utilitates  multi plication is  tunicarum  et  gros- 
sitiei  grossarum,  et  subtilitatis  subtilium  tres  fuerunt:  1)  ut  sanguis  nutriti- 
vus  oculorum  raultipliciter  (1487:  multiplex)  degradetur;  2)  quia  si  fuisset 
unica,  non  sufticeret  ad  defensionem  humorum  a duritie  orbitao  ossuosae;  3) 
quia  si  fuisset  unica,  aut  esset  grossa  aut  esset  media  aut  subtilis ; si  grossa. 
lederet  humores,  si  subtilis,  non  sufficeret  ad  eorum  defensionem  et  cum  hoc 
lederetur,  si  mediocris  aut  lederet  aut  lederetur.  Fuit  ergo  facta  tunica  retina 
subtilis  propter  duas  utilitates-.  1)  ne  grossicie  sua  lederet  humores;  2)  ne 
dilatationem  humorum  impediret.  Utilitas  quare  sclirotica  tunica  dura,  fuit. 
ut  totum  oculum  involveret  et  ipsum  ab  extrinsecis  defonderet  nocumentis,  et 
quia  non  erat  utile  sed  damnosum,  quod  grossa  tunica  subtili  sine  medio 
obviaret,  facta  fuit  secundina,  ut  defendat  retinam  sua  mediocri  duritie  a 
scliroticao  tunicae  duritie  excedente.  Quaelibet  autem  istarum  trium  tunica- 
rum in  duas  tunicas  aut  in  duas  partes  di  vidi  possunt.  ut  est  visum,  distin- 
guendo  quamlibet  (1487:  dividendo  earum  quaelibet?  in  duas  partes)  per 
medium  circa  oculi  grossiciem  ampliorem.  Pars  anterior  sive  tunica  retinae 
tunicae,  quae  ab  ipsa  oritur,  vocatur  aranea  tunica  vel  pars  et  est  pervia  i.  e. 
transparens,  dyaphana  i.  e.  translucida;  pars  anterior  tunicae  secundinao  vel 
tunica  quae  oritur  ab  eadem , vocatur  uvea,  quae  est  similis  pelliculae  grani 
uvae  et  est  subtilis,  solida  circumdatque  immediate  humorem  albugineum  et 
debet  esse  coloris  medii  inter  nigrura  et  viride  et  colorat  oculum  et  est  in 
medio  perforata,  cujus  foramen  a nobis  pupilla  vocatur.  Utilitas.  quare  fuit 
perforata,  est,  quoniam  pervia  non  existit.  Pars  anterior  tunicae  scliroticae, 
quae  est  de  substantia  durae  matris  sive  tunica,  quae  oritur  ab  ea.  vocatur 
tunica  cornea  et  est  lucida,  pervia  et  dyaphana.  sicut  cornu  lucidum  in  tan- 
tum  quod  non  impedit,  quoniam  species  rei  visibilis  extrinsecae  per  ipsam 
humori  albugineo  praesentetur.  Ista  autem  cornea  cum  sclirotica,  a qua  ori- 
tur, totum  oculum  circumvolvit,  retina  et  aranea  circumdant  immediate 
2 humores;  secundina  et  uvea  sunt  mediao  inter  ipsas.  Et  quoniam  oculus 
sic  compositus  non  erat  in  orbita  satis  firmus,  immo  per  ipsum  moveri  poterat 
vacillando,  ideo  de  panniculo  exteriori,  qui  dicitur  capitis  ossa  ligans,  creavit 
natura  tunicam  unnm  oculum  firmitor  (1487:  similiter)  in  orbita  colligantem 
nomine  conjunctivam.  quia  firmiter  ligat  oculum  et  conjungit;  hujusmodi  au- 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville.  o 


34 


Tract.  I.  Cap.  3. 


lern  tunica  non  totum  cooperit  oculum,  quia  visum  sua  grossicio  impediret, 
sed  attingit  solummodo  parura  ultra  lerminum,  quo  tunicae  oculi  anteriores 
cum  posterioribus  conjunguntur,  et  iste  est  terminus  vel  circa1),  in  quo  humor 
vitreus  et  albugineus  sunt  conjuncti.  Secunda  pars  principalis,  ex  qua  oculus 
componitur,  sunt  humores  (1487:  qui  sunt)  tres,  et  eorum  locus  est  in  medio 
oculi,  quorum  primus  incipiendo  ab  intra  versus  cerebrum  vocatur  vitreus 
similis  vitro  liquefacto,  clarus,  subrubeus,  liquidus.  Utilitates  liquiditatis 
istius  humoris  sunt  2:  1)  ut  sanguis  nutritivus  humoris  cristallini  transeundo 
per  ipsum  sicut  aqua  transeundo  per  spongiam  depuretur;  2)  ut  spiritus  visi- 
bilis  por  ipsum  transiens  ad  humorem  cristallinum  a cerebro  depuretur.  Iste 
humor  vitreus  ab  intrinseco  versus  cerebrum  incipiens  humorem  cristallinum 
cingit  donec  mediante  tunica  aranea  obviet  albugineo,  qui  similiter  ipsum 
anterius  versus  exterius  circumcingit.  Est  autem  liumor  albugineus  sicut 
superfluitas  cristallini  et  est  pervius,  frigidus,  clarus.  ab  exirinseco  et  anteri- 
ori  positus.  Utilitates,  quare  fuit  ab  extrinseco  vel  anterius  positus,  sunt  tres: 
1)  ut  defenderet  a nocumentis  extrinsecis  cristallinum;  2)  quia  visibilium 
species,  si  tangerent  sine  medio,  cristallinum  ipsum  nimium  molestarent;  3) 
ut  frigiditate  sua  calorem  cristallinum  per  acquisitum  motum  obtemperet  et 
refrenet.  Humor  autem  cristallinus  circumdatus  vitreo  et  albugineo  in  medio 
eorum  et  totius  oculi  habet  locum  et  dicitur  ab  aliquibus  glacialis,  et  est  cla- 
rissimus  habens  a parte  posteriori  pineatam  figuram  i.  e.  acutam,  a parle 
autem  anteriori  parum  latam.  Utilitates,  quare  est  lata  a parte  anteriori,  sunt 
duae-.  1)  ut  melius  recipiat  res  sensatas;  2)  ut  ipsas  receptas  melius  possit 
retinere.  llic  humor  est  proprium  et  principale  vertutis  visivae  Organum  om- 
nesque  aliao  partes  oculi  et  nervus  opticus  sibi  serviunt  et  sicut  adminicula 
servientia  famulantur. 

Anathomia  organorum  odoratus  et  nasi. 

In  anteriori  parte  cerebri  recte  supra  duo  foramina  cranei,  quae  sunt 
supra  extremitatem  supcriorem  nasi,  oriuntur  duo  additamenta  quasi  capita 
mammillarum.  quae  non  sunt  veri  nervi,  sunt  tarnen  organa  odoratus;  coram 
istis  est  quaedam  fovea,  quae  est  inter  duos  oculos  sub  superiore  extremitate 
nasi,  qua  coopöritur  dicta  fovea  (1487:  quae  est  inter  duos).  Creationis  fo- 
veae  istius  utilitates  sunt  duae:  1)  ut  superfluitates  cerebri  recipiat  et  per 
eam  expurgentur ; 2)  ut  in  ea  requiescat  aer  deferens  speciem  rei 

odorabilis.  donec  ab  odoratus  organo  capiatur.  A dicta  fovea  procedunt 
duo  foramina  versus  os  et  palatum  per  colatorium.  Utilitates  dictorum 
foraminum  sunt  3:  1)  ut  cum  os  clauditur,  possit  fieri  aeris  attractio 

ad  pulmonem,  quae  si  non  fieret.  oporteret  quod  esset  continue  os  aper- 
tum;  2)  ut  per  ea  rascando  fortiter  dictum  colatorium  a viscosis  immun- 
ditiis  expurgetur;  3)  ut  adjuvent  (in)  interpellatione  (1  487:  prolationem) 

*)  Hiermit  erledigt  sich  die  Anmerkung  auf  p.  40  meiner  früheren  Pu- 
blication,  sowie  eine  von  Herrn  Geheimrath  Gegen  bau  r (Heidelberg)  brief- 
lich mir  gegenüber  in  liebenswürdigster  Weise  geäusserte  Conjectur,  dass  die 
betr.  Lücke  vielleicht  durch  ora  (ora  serrata!)  zu  ergänzen  wäre 


Tract.  I.  Cap.  3. 


35 


litterarum,  unde  dicitur.  quod  homo  loquitur  cum  naribus,  quando  hujus- 
modi  foramina  aliqualiter  opilantur.  Coram  dictis  fovea  et  foramine  situatur 
nasus  et  est  membrum  consimile  vel  officiale,  etc.,  a dominio  (1487: 
divino)  spermaticum,  complexione  frigidum  et  siccum,  extra  faciem  eminens, 
plicabile;  est  autem  compositus  ex  tribus  partibus  principalibus,  scilioet 
ex  carnosa  parte  exteriori,  ex  duobus  ossibus,  ex  quibusdam  cartila- 
ginibus.  Utilitates  eminenciae  et  formae  nasi  talis  sunt  tres:  1)  ut  sit 
coopertorium  superfluitatum  delegatarum  a cerebro  expulsarum;  2)  ut  aerem 
recipiat  et  conservet,  qui  scilicet  aer  est  necessarius  mediator  ad  deferendum 
species  odorabiles;  3)  ut  aeris  attracti  per  nasum  pars  aliqua  ad  cerebrum 
delegetur.  Pars  prima  nasi,  quae  nobis  apparet,  carnosa,  composita  est  ex 
cute  et  carne  lacertosa,  cujus  compositio  est  sicut  de  oadem  in  anatomia 
ceterarum  partium  est  praedictum  (unwesentlich  in  1487  verändert).  Pars 
ossuosa  composita  est  ex  duobus  ossibus  factis  ad  modum  trianguli  sibi  in- 
vicem  appodiatis.  quorum  extremitates  in  superiori  (1487:  magis  acute  in- 
feriori)  nasi  parte  conjunguntur  cum  osse  coronali,  et  in  eorum  extremitatibus 
inferioribus  eis  continuantur  duae  cartilagines.  Pars  cartilaginosa  composita 
est  ex  dictis  cartilaginibus  et  ex  tertia  cartilagine,  quae  dividit  nasum  inte- 
rius  per  medium  secundum  longitudinem  et  est  intermedia  inter  nares.  Utili- 
tates duarum  cartilaginum,  quae  sustinent  extremitatem  nasi  inferiorem,  sunt 
sicut  utilitates  cartilaginis  auris.  Utilitas  cartilaginis  mediae  est,  ut  si  uni 
parti  accidat  nocumentum,  altera  totius  exerceat  juvameutum. 

Anath.  oris  et  omnium  membrorum  in  ipso  contentorum. 

A stomacho  mediante  mery  vel  via  cibi  vel  ysophago,  quae  sunt  idem, 
procedit  panniculus,  qui  a parte  interiori  totum  os  circumdat,  et  signum, 
quod  a stomacho  procedit,  est,  quod  cum  homo  tangitur  infra  os,  statim  vult 
vomere.  In  ore  continuatur  superior  extremitas  mery  et  viae  aeris,  quae  vo- 
catur  canna  pulmonis  et  trachea  arteria,  quarum  foramina  in  ore  cooperit 
cartilago  cymbalaris,  quae  est  tertia  pars  membri,  quae  dictur  epiglota  i.  e. 
nodus  gutturis,  quae  cartilago  cymbalaris,  quando  homo  loquitur,  elevatur 
et  tune  cooperit  valde  laxe  viam  cibi  et  aeris,  et  quando  homo  transglutit 
cibum.  deprimitur  et  tune  stricte  cooperit  tracheam  arteriam  et  via  cibi 
remanet  discooperta,  unde  nisi  hora  transglutionis  cooperiret  viam  aeris, 
ipsam  subintraret  cibus,  sicut  saepe  contingit,  cum  homo  comedit  et  vult 
loqui  et  ex  tune  tussit  continuo,  doriec  illud,  quod  intravit,  expellatur.  Uvula 
ipsa  dependet  a fine  palati  et  colatorii  super  dictarum  viarum  orificia  et  super 
cartilaginem  cymbalarem,  quae  scilicet  uvula  est  membrum  frigidum  et  humi- 
dum  superius  grossum  et  inferius  gracile,  plicabile.  Cujus  creationis  sunt 
tres  utilitates:  1)  ut  aeris  ad  pulmonem  transeuntis  distemporantiam  obtem- 
peret et  obtundat;  2)  ut  in  interpellatione  (1487:  prolatione)  vocum  prae- 
beat  juvamentum ; 3)  ut  a cerebro  superfluitates  recipiat  delegatas.  Lingua 
est  membrum  intra  oris  concavitatem  compositum  ex  carne  molli,  alba,  rara, 
nervis,  venis  et  arteriis  commixta  et  est  organum  sensus  gustus  habens  prope 


3* 


36 


Tract.  I.  Cap.  3. 


radices  duos  fontes,  quibus  mediantibus  irroratur  et  est  membrum  consimile 
vel  officiale  frigidum  et  humidum  complexione  et  est  organum  loquelae. 
Cujus  creationis  tres  sunt  ulilitates;  1)  ut,  cum  homo  comedit,  volvat  cibaria 
per  ipsum  os,  ut  melius  masticentur ; 2)  ut  inter  sapores  discernat  et  ipsos 
communi  sensui  repraosentet;  3)  ut  in  proferendo  sermones,  voces  et  litteras 
adjuvet.  Utilitas,  quare  caro  linguae  fuit  alba,  est  ut  salivam  aquearn  ad  colo- 
rem  sibi  consimilem  transmutaret.  Utilitas  duorum  fontium  prope  radicem 
linguae  fuit,  ut  siccitatem  et  calorem  superfluum  acquisitum  per  motum  lin- 
guae superfluum  vel  multiplicem  obtemperent  et  refrenent.  — Dentes  secundum 
quosdum  non  sunt  membra,  quia  non  sunt  ex  prima  humorum  commixtiono 
etc.,  sicut  apparuit  prius  capitulo  de  anatomia  superfluitatum  intrantium 
compositionem  corporis  humani;  secundum  alios  dentes  sunt  membra  et  sunt 
consimilia  vel  officialia,  spermatica,  extrema  in  duritie,  infixa  mandibulis. 
Quorum  creationis  utilitates  sunt  3:  1)  ut  praeparent  ad  digerendum  cibaria 
masticando;  2)  ut  adjuvent  in  vocibus  proferendis.  unde  illi  quibus  dentes 
deficiunt,  loquuntur  aliquantulum  imperfecte;  3)  ut  loco  aimorum  aliquibus 
animalibus  deservirent.  Numerus  dentium  in  diversis  est  diversus,  unde  ali- 
qui  solent  habere  32,  aliqui  28.  Utrum  sint  ossa  vel  non,  diversae  sunt  opi- 
niones.  De  ipsis  dicunt  aliqui,  quod  sunt  ossa,  quia  summe  dura  sunt  ( 1 487: 
et  quia  dicit  Avicenna.  quod  sunt  de  substantia  ossium);  alii  dicunt,  quod  non, 
quia  sentiunt  et  regenerantur  etiam  in  decrepitis;  primi  dicunt.  quod  per  se 
non  sentiunt,  sed  per  colligantiam  cum  gingivis  et  (1487:  vel)  quod  de  nu- 
mero  ossium  sentiunt  soli  dentes.  — Labia  sunt  membra  consimilia  vel  offi- 
cialia multum  lacertosa,  complexione  frigida  et  sicca.  Quorum  utilitates  sunt 
3:  1)  quia  sunt  ipsi  ori  et  ejus  membris  sicut  ostium  domui  et  utilitates,  quas 
confert  ostium  domui,  labia  conferunt  ipsi  ori;  2)  ut  adjuvent  in  vocibus  pro- 
ferendis; 3)  quia  prohibent  cibaria  exire  os  et  ipsa  retinere  donec  optimo 
masticentur. 


Anathomia  mandibular  um. 

Mandibula,  gena,  maxilla  idem  sunt.  Homo  4 habet  mandibulas,  2 su- 
periores  et  2 inferiores;  superiores  in  Omnibus  animalibus  immobiles  sunt 
praeterquam  in  cocodrillo.  Mandibulae  ex  duabus  partibus  principalibus  com- 
ponuntur,  scilicet  ex  parte  carnosa  exteriori  et  ex  ossuosa  interiori.  Pars 
carnosa  componitur  ex  cute  et  carne  lacertosa.  sicut  cetera  membra  similia, 
de  quibus  fuit  dictum.  Pars  ossuosa  componitur  ex  4 ossibus.  quorum  2 su- 
periora,  quae  sunt  de  maxillis  superioribus,  sunt  conjuncta  firmiter  in  medio 
orbitae  oculorum  cum  osse  coronali  scilicet  in  superiori  latere  eorum  et  in 
suis  exiremitatibus  superioribus  seu  posterioribus  versus  aures  (1487:  con- 
junguntur)  cum  ossibus  petrosis  mediantibus  ligamentis  fortibus  alligantur, 
et  in  suis  lateribus  inferioribus  dentes  infiguntur  superiores  et  istorum  extre- 
mitates  anteriores  conjunguntur  sibi  invicem  in  medio  labii  superioris  subtus 
cartilaginem  mediam  nasi.  Cum  dictis  exiremitatibus  posterioribus  dictorum 
ossium  obligantur  extremitatos  posteriores  ossium  mandibularum  inferiorem, 
scilicet  sub  auribus,  mediantibus  fortibus  ligamentis  et  mediante  quodam 


Tract.  I.  Cap.  4. 


37 


additamento  carneo,  quod  de  ipsis  est,  quod  volvitur  in  quodam  foramine 
tortuoso  sibi  proportionali.  a quo  vix  extrahitur,  quod  scilicet  foramen  est  in 
(1487:  ex)  dictis  extremitatibus  posterioribus  dictorum  superiorum  ossiutn. 
Mediantibus  autem  dictis  ligamentis  et  additamento  moventur  et  mediantibus 
quibusdam  lacertis  carnositaiis  dictarum  mandibularum  moventur  superius 
per  inferiores  et  inferius  per  superiores  seu  posteriores  moventur  ad  omnern 
partein  volvendo  cibaria,  quando  homo  comedit.  Dicta  duo  ossa  inferiora 
sibi  invicem  conjunguntur  in  medio  mento  et  sunt  dentes  inferiores  in  suis 
superioribus  lateribus  infixi  et  istae  mandibulae  inferiores  sunt  mobiles. 
Utilitates,  quare  inferiores  sine  superioribus  sunt  mobiles,  sunt  duae:  1)  quia 
(1487:  magis)  sunt  leves  et  ideo  magis  habiles  ad  motum  sunt;  2)  quia 
magis  distant  a cerebro  et  ideo  motu  suo  nullum  sibi  inferunt  nocumentum. 
Utilitates,  quare  superior  mandibula  non  movetur,  sunt  duae:  1)  ne  motu 
suo  ejus  conjunctio  cum  ossibus  capitis  pejoretur;  2)  ne  motu  suo  proprio 
propter  propinquitatem  cum  cerebro  ei  inferat  aliquod  nocitamentum. 

Cap.  IV  de  anatomia  totius  colli  et  membrorum  in  eo  conten- 

tor  u m. 

Galienus  ponit  anathomiam  colli  VII0  de  juvamentis  in  principio  et  probat, 
quod  collum  est  propter  pulmonem,  quoniam  quod  non  habet  pulmonem  non 
habet  collum  neque  vocem  praeter  pisces.  Collum  est  totum  illud,  quod  con- 
tinetur  inter  caput  et  spatulas  et  inter  mentum  ot  thoracem.  Collum  compo- 
situm est  ex  4 partibus  principalibns:  ex  spondibbus,  cervicibus,  gula.  gut-  ’ 
ture,  et  cum  bis  via  cibi  et  via  aeris  per  ipsum  transcunt,  quae  non  sunt  de 
ipsius  substantia.  Spondiles  colli  sunt  7.  quae  sunt  totius  colli  fundamentum, 
quarum  prima  cum  osse  basillari  conjungitur  mediantibus  pluribus  debilibus 
subtilibus  ligamentis;  eodem  modo  conjungitur  septima,  quia  est  ultima, 
cum  prima  dorsi  spondili;  secunda  autem  spondilis  cum  prima  ejusdem  con- 
jungitur mediantibus  fortibus  paucioribus  ligamentis;  eodem  modo  tertia 
cum  quarta  et  sic  de  aliis  usque  ad  septimam.  Utilitas,  quare  ligamenta 
primae  spondilis  cum  basillari  et  secundae  spondilis  cum  prima  dorsi  fuerunt 
debilia,  fuit,  quia  necessarium  est  caput  sine  collo  et  collum  sine  dorso  mul- 
tipliciter  moveri  et  hoc  fit  in  juncturis  supradietis.  Utilitates,  quare  hujus- 
modi  ligamenta  fuerunt  multa,  fuerunt  duae:  1)  ut  multa  debilia  caput  pos- 
sent  sustinero  sicut  pauca  fortia  potuissent;  2)  quia  si  essent  pauca  fortia 
non  ita  faciliter  motui  capitis  et  colli  multiplici  obedirent.  Habet  autem  quae- 
libet  7 colli  spondilium  praedictarum  duo  foramina,  in  quolibet  latere  unum, 
per  quae  7 paria  foraminum  exeunt  7 paria  nervorum  notabilium  habentium 
ortum  a nucha,  quae  dividuntur  (1487:  qui  dividunt)  per  caput.  faciem, 
collum,  brachia,  spatulas  et  pectus.  Isti  etiam  nervi  componuntur  cum  ali- 
quibus  villis  nervorum  capitis,  ex  quibus  villis  Omnibus  dictorum  nervorum 
composilis  cum  carno  componuntur  musculi  et  lacerti,  qui  sunt  motus  volun- 
tarii  dictarum  partium  instrumenta.  Secunda  pars  principalis  colli  sunt  duae 
cervioes,  quae  sunt  quaedam  carnes  longitudinales  jacentes  immediate  supra 
duo  latera  spondilium  praedictarum  ab  osse  basillari  usque  ad  7.  spondilem 


38 


Tract.  I.  Cap.  5. 


colli  et  ulterius  eo<iem  modo  protensae  juxta  latera  omnium  spondilium  totius 
spinae  usque  ad  os  caudae,  vocantur  ibi  longae.  Utilitas  creationis  cervicum 
et  lungarum  est,  ut  nervi,  cum  sint  fatigati  a motu  et  labore  supra  istas  sicut 
supra  culcitram  requiescant.  Tertia  pars  principalis  colli  dicitur  guttur  et  est 
nodus  anterior  gutturis,  qui  est  immediate  sub  mento  et  est  eminentia  epi- 
gloti  vel  gutturis  nodi.  Quarta  pars  principalis  dicitur  gula  et  sunt  duo  latera 
anteriora  colli,  quae  protenduntur  usque  ad  duas  cervices  et  sunt  carnes  la- 
certosae  per  quarum  partes  posteriores  versus  cervices  ascendunt  ad  caput 
venae  grossae  et  vocantur  organicae  sive  venae  guidem1).  Ex  utroque  latere 
sub  ipsis  similiter  ascendunt  duae  magnae  arteriae.  ex  quarum  incisione 
maximum  incidit  periculum  et  quandoque  mors.  Altera  autem  pars  colli, 
quae  est  interius  transiens  per  ejus  conravitatem,  quae  non  est  de  ejus  sub- 
stantia,  est  composita  ex  tribus,  scilicet  via  cibi  et  via  aeris  et  ex  quibusdam 
venis  magnis  et  arteriis  ascendentibus  ad  caput  propter  utilitates  in  anatomia 
capitis  supradictas  et  ex  epigloto.  Via  cibi.  ysophagus  et  rnery  idem  sunt  et 
continuatur  et  protenditur  ab  ore  usque  ad  orificium  stomachi  per  partem  colli 
posteriorem  intrinsecam  coherens  colli  spondili bus  omnibus  et  dorsi  us([ue  ad 
5.  ejus  spondilem  et  ibi  a spondilibus  elongatur  tendens  versus  pectoris  partem 
anteriorem  transiens  per  dyafragma,  donec  statim  exiens  ab  ipso  cum  sto- 
machi orificio  continuetur  et  ibi  terminetur.  Componitur  autem  ysophagus  ex 
duabus  tunicis.  scilicet  interiore  et  exteriore;  interior  composita  est  ex  villis 
longitudinalibus,  per  quos  viget  vertus  ejus  attractiva  mediante  qua  ab  ore 
attrahit  cibaria;  exterior  autem  tunica  composita  est  ex  villis  latitud inalibus 
mediantibus,  quibus  (1487:  per  quos)  expellit  cibos  transeuntes  ad  sto- 
macbum;  transversales  villos  non  habet  ipsum  rnery,  quia  retentione  non  in- 
diget  nisi  propter  suum  nutrimentum.  Canna  pulmonis,  via  acris  et  trachea 
arteria  idem  sunt,  situata  est  inter  collum  juxta  rnery  et  continuatur  ab  ore 
ad  pulmonem  juxta  partem  anteriorem  ipsius  versus  gulam  et  componitur  ex 
annulis  cartilaginosis  sibi  invicem  colligatis  mediante  panniculo;  annuli 
autem  isti  defectuosi  sunt  versus  viam  cibi  quasi  circa  quartam  partem  sui 
ipsorum.  Utilitas  hujusmodi  defeetus  istorum  annulorum  est,  ut  cedant  magnis 
bolis  per  rnery  Iranseuntibus.  Inter  rnery  et  cannam  pulmonis  est  pars  vel 
panniculus  intermedius  lacertosus.  qui  ysmon  nominatur  et  est  locus,  in  quo 
creatur  squinantia;  circa  extremitates  istarum  duarum  viarum  in  ore  est  epi- 
glotum,  quod  est  cartilago  ex  tribus  cartilaginibus  composita,  quarum  una  est 
cartilago  cimbalaris,  de  qua  dictum  est,  quod  istas  vias  rautuo  cooperit  et 
vicissim. 


Cap.  V de  anathomia  humerorum. 

Humerus,  heroplata  et  spatula  idem  est;  humerns  est  pars  corporis  pro- 
tensa  ex  utroque  latere  a collo  ad  singulum  brachium  supra  partem  superiorem 
pectoris.  Componitur  autem  humerus  ex  2.  scilicet  ex  carne  et  ossibus.  Caro 

')  Bei  Lanfranchi  „guidegi“  genannt,  z.  B.  Tr.  II  doclr.  1 cap.  3 der 
Chirurg,  major  (in  der  Ausgabe  der  Coli.  Vepeta  von  1519,  fol.  177 b Spalte  2 
Zeile  22  v.  o.). 


Tract.  I.  Cap.  6. 


39 


est  lacertosa  sicut  alibi.  Pars  ossuosa  amborum  humerorum  simul  coraponitur 
ex  5 ossibus  absque  ossibus  adjutoriorum.  quorum  extremitates  concurrunt  ad 
juncturam  humerorum;  tarnen  cum  dictis  5 ossibus  non  numerantur,  sed 
numerantur  cum  dictis  ceteris  ossibus  brachiorum,  ut  patebit.  Ex  dictis 
5 ossibus  componuntur  sic  duo  humeri,  quod  in  compositione  uniuscujusque 
intrant  duo  ossa  cum  dimidio  per  hunc  modum:  primum  est  os  spatulae.  quod 
alio  nomine  heroplata  dicitur  ab  antiquis,  cujus  posterior  extremitas  inclinatur 
versus  spinam  et  est  lata,  tenuis,  existens  inter  costas  superiores  et  lacertos 
carnis  exterioris,  altera  autem  extremitas  ossis  hujus  in  junctura  humeri  ro- 
tundatur.  in  cujus  extremo  rotunditatis  est  una  concavitas  quae  vocatur  pixis 
humeri  quoniam  subintrat  caput  altius  adjutorii  ossis  et  ei  in  quantitate  pro- 
portionatur,  et  ibi  habent  inter  se  colligantiam  et  tenacitatem.  firmam,  me- 
diante  quodam  ligamento  (1 487:  nervo)  duro,  forti.  flexi bili,  insensibili,  quod 
ab  earum  extremitatibus  habet  ortuin  quod  vocatur  thenantos  sive  etiam  liga- 
mentum  sive  cahap:  furcula  gulae  vel  cathena  gulae  vel  pectoris,  qui  gallice 
vocatur  „canole“  colli  et  est  os  factum  ad  modum  furculae;  cujus  radix  sive 
manubrium  subintrat  et  habet  pedorn  in  quadam  pixide.  quae  est  in  medio 
altioris  ossis  thoracis,  et  rami  dictae  furculae  protenduntur  ad  duos  humeros, 
ad  singulum  singulus  et  ibi  conjunguntur  cum  singul is  ossibus  singulorum 
humerorum  et  singulorum  adjutoriorum  ut  juncturas  eorum  fortificent  et  sus- 
tentent.  Cum  dictis  ossibus  ad  dictas  juncturas  fortificandas  veniunt  duo 
parva  ossa  similia  rostro  avis,  scilicet  ad  singulum  humerum  singulum  os, 
quae  infiguntur  inter  ossa  spatulae  et  extremitates  furculae  ossis  sicut  si 
quodlibet  esset  cuneus  locum  firmans.  Sic  componitur  quilibet  humerus  ex 
osse  spatulae  et  osso  rostrali  et  una  extremitate  ossis  furculae  et  sunt  ossa 
duorum  humerorum  5 numero. 

Cap.  VI  de  anathomia  brachiorum  et  infra. 

Bracbium  est  totum  membrum  dependens  a junctura  humeri  infra  usque 
ad  ungues  digitorum.  Brachium  componitur  ex  4 partibus  principalibus: 
1°  incipiendo  a profundo  componitur  ex  parte  ossuosa,  quae  est  in  medio  aut 
in  profundo;  2°  componitur  ex  nervis,  cordis,  ligamentis  et  musculis,  quae 
sunt  immediate  supra  ossa;  3°  componitur  ex  arteriis  et  venis;  4°  componitur 
ex  lacertis  et  cute.  Ossa  totius  brachii  sicut  est  ab  humero  infra,  numero 
sunt  30,  in  quorum  aliquorum  medio  est  medulla.  Primum  et  altius  dic- 
torum  ossium,  ut  visum  est,  est  os  adjutorii,  cujus  extremitas  superior  rotunda 
vadit  ad  juncturam  humeri  et  subintrat  concavitatem  sive  pixidem  ossis  spa- 
tulae. In  adjutorio  est  os  unicum  non  habens  socium  et  est  grossum,  ali- 
quantulum  per  partem  domosticam  incurvatum,  multum  concavum.  medul- 
losum.  Uliliiates  grossiciei  hujus  ossis  sunt  duae:  1)  quoniam  ipsum  opor- 
tuit  esse  forte;  2)  ut  circa  ipsius  grossiciem  possent  4 magni  musculi  situari. 
LJtilitas  ejus  incurvationis  est.  ut  in  rebus  ampliandis  melius  aptaretur.  Uti- 
litas  concavitatis  ejus  fuit,  ut  esset  leve  et  magis  obediens  motui  musculorum. 
Os  autem  hujusmodi  in  sui  extremitate  inferiori  scilicet  in  junctura  cubiti 
duas  habet  eminentias,  quarum  una  est  magis  eminens  vel  magis  longa  quam 


40 


Tract.  I.  Cap.  6. 


altera  et  sunt  factae  sicut  medietas  rotulae,  cum  qua  hauritur  aqua  a puteo, 
quae  dicitur  gallice  „pollie“  (1487:  „poulie“).  Istae  autem  emiuentiae  sub- 
intrant  quandam  concavitatem  sibi  proportionatam,  quae  est  in  superiori  (1487: 
inferiori)  tota  extremitate  minoris  focilis  et  immediate  majoris  focilis  bracbii. 
Habet  autem  brachium  duo  ossa  a cubito  usque  ad  manus,  scilicet  focile  majus 
et  minus,  quorum  minus  protenditur  a cubito  usque  ad  pollicem  per  partem 
superiorem  vel  anteriorem  vel  domesticam  bracbii;  reliquum  quod  est  majus 
focile  protenditur  a cubito  versus  minorem  digitum  i.  e.  usque  ad  manus 
juncturam  vel  racbetam  (1487:  manus),  in  cujus  parte  extremitatis  superioris 
additum  quasi  rostrum,  quod  superat  vel  quod  equitat  supra  juncturam  cubiti 
a parte  posteriori  et  constitui t cubiti  aciem  vel  acuitatem,  quando  brachium 
ad  anteriora  (1487:  anterius)  complicatur.  Utilitates  dicti  additamenti  supra 
cubiti  juncturam  sunt  2:  1)  ut  dictam  juncturam  defendat  ab  extrinsecis 

nocumentis;  2)  ut  probibeat  plicari  brachium  ad  posterius,  ne  motu  nimio 
fatigetur. 

Praedicta  autem  duo  focilia  ita  sibi  invicem  infixa  sunt,  quod  videtur 
parvum  intrare  majus  et  in  ipsum  infigi  et  in  isla  junctura  cubiti  cum  osse 
adjutorii  conjunguntur  mediantibus  forlibus  ligamentis.  Utilitates,  quare, 
cum  in  adjutorio  sit  os  unicum.  sunt  in  bracbio  duo  ossa,  fuerunt  3:  1)  quia 
haec  pars  servit  capiti  et  ceteris  membris  in  necessitatibus  elevata  ut  clipeus 
defensivus;  2)  ut  unum  os  sano  manente  altero  possit  ledi:  3)  ut  os  sanum 
sit  lesi  sustentamentum  tempore  lesionis.  Ista  duo  focilia  continuantur  in 
junctura  manus  in  suis  extremitatibus  inferioribus  cum  ossibus  racbetae 
manus,  quae  sunt  8,  quorum  4 superiora  continuantur  cum  4 juncturis  quae 
sunt  versus  manum,  et  haec  4 inferiora  continuantur  cum  4 ossibus  pectinis 
manus,  quorum  unumquodque  continuatur  cum  singulis  primis  ossibus  singu- 
lorum  4 digitorum  aliorum  a pollice  et  habet  unusquisque  dictorum  4 digi- 
torum  3 ossa,  pollex  autem  habet  3 ossa  sicut  singulus  digitus  supradictus, 
cum  in  manus  pectine  non  habet  os  sibi  correspondens,  sed  ejus  os  primum 
continuatur  immediate  cum  inferiori  extremitate  minoris  focilis  bracbii  seu 
ossis.  Utilitates  di versitatis  situs  et  positionis  pollicis  a situ  digitorum  aliorum 
sunt  2:  1)  ut  pollex  tamquam  oppositus  cuilibet  digitorum  apprehendenda 
cum  eis  melius  apprehondat;  2)  ut  reliquis  digitis  oppositus  firmiter  (1487: 
firmius)  teneat  apprehensa.  Omnia  dicta  ossa  a junctura  humeri  infra  con- 
tinuantur inter  se  in  juncturis  Omnibus  mediantibus  ligamentis.  — Secunda 
pars  principalis  intrans  compositionem  bracbii  componitur  ex  nervis,  liga- 
mentis, cordis  et  musculis.  A nucha  ergo  per  spondiles  colli  procedunt  ad 
singulum  brachium  4 nervi  magni  manifesti  [13002:  magnifici]  unus  ad 
exlra,  secundus  (1487:  alter)  ad  intra,  tertius  ad  infra,  quartus  ad  supra, 
portantes  ipsi  bracbio  et  singulis  ejus  partibus  a cerebro  et  nucha  sensum 
et  motum  et  sunt  pars  7.  et  9.  (1487:  communi?)  paris  et  totum  8.  par  et 
ponatur  exemplum  in  nervo  exteriori,  quia  ita  est  de  3 reliquis  nervis  suo 
inodo.  Nervus  ergo  exterior  portans  exteriori  parti  bracbii  sensum  et  motum 
venit  a nucha  usque  ad  juncturam  humeri  simpliciter  (1487:  Simplex)  imper- 
mixtus,  sensibilissimus,  gracilis  et  debilis.  lluic  autem  nervo  supra  juncturam 
dictam  transeunti  admiscetur  quaedam  pars  ligamenti  exeuntis  a dicta  junc- 


Tract.  I.  Cap.  6. 


41 


tura  et  illud  compositum  ex  istis  vocatur  corda.  Utilitates  admixtionis  liga- 
menti  cum  nervo  fuerunt,  ut  suppleret  tres  defectus  quos  habet  (1-187:  habuit) 
ipse  nervus  et  1)  fuit,  ut  insensibilitate  ligamenti  excellens  sensus  nervi, 
quem  oportuit  multipl iciter  fatigari,  reprimatur;  2)  ut  ligamentum  quantitate 
sua  suppleret  nervi  paucitatem;  oportebat  enim  nervum  per  singulas  partes 
brachii  di  vidi,  ut  posset  in  ipsis  sua  officia  exercere;  3)  ut  fortitudine  et 
duritie  ligamenti  suppleretur  debilitas  ipsius  nervi,  qui  est  insufficiens  et 
debilis  nimis  ad  omnia  sua  officia  exerconda.  Quid  est  nervus,  quid  est  corda, 
quid  musculus,  quid  ligamentum,  visum  fuit  superius  capitulo  de  anathomia 
membrorum  consimilium;  ligamentum,  ut  visum  est,  grossum  est,  ed  ideo 
supplet  paucitatem  ipsius  nervi,  et  est  forte,  ideo  supplet  nervi  debilitatem; 
est  insensibile,  ideo  excellentem  sensibilitatem  nervi  simplicis  obtemperat  et 
obtundit.  Nec  intelligendum  est,  quod  in  toto  brachio  sit  nervus  motivus 
Simplex  impermixtus,  sed  dicta  corda  vel  ejus  partes,  quae,  si  sint  notabiles, 
latent  immediate  supra  ossa,  et  de  istis  intellexit  Galenus  cum  dixit  1° 
(1487:  11°)  de  interioribus  in  medio  cap.  7:  nervi  naturaliter  positi  sunt  in 
profundo  corporis,  ut  quod  est  super  eos,  ipsos  defendat  ab  extrinsecis  nocu- 
mentis.  Partes  autem  (1487:  tarnen)  aliquorum  nervorum  non  principalium 
disperguntur  per  lacertos  brachiorum  et  per  eorutn  singulas  partes,  donec  ad 
ejus  cutem  exterius  terminentur.  Ex  quo  composita  est  sic  dicta  corda  propter 
dictas  utilitates  tendit  ad  brachium  portans  sibi  sensum  et  motum  et  si  prae- 
cepto  animae  velit  ipsum  ad  partem  posteriorem  trahere,  contrabitur  musculus 
exterior  et  interior  elongatur;  si  autem  dobeat  brachium  ad  interiora  plicari, 
musculus  interior  contrahitur  et  exterior  elongatur.  — Eodem  modo  est  de 
musculo  superiori  et  inferiori.  Cum  autem  brachium  praecepto  animae  totum 
trahitur  et  elongatur,  tune  omnes  cordae  aequaliter  et  uniformiter  olongantur. 
Cum  corda  ista  a junctura  humeri  elongatur,  tendit  versus  manum  et  brachium, 
et  cum  distat  a dicta  junctura  per  latitudinem  3 digitorum  vel  circa,  tune  ibi 
dividitur  per  vi  1 los  subtilissimos  et  cum  carne  simplici  eodem  modo  divisa  ad- 
miscetur  et  istud  ex  istis  divisis  sic  compositum  musculus  appellatur.  Utili- 
tates conjunctionis  carnis  simplicis  cum  corda  in  compositione  musculi  sunt  3: 
1)  ut  villi  dictae  carnis  tempore  necessitatis  quietis  sicut  culcitra  serviant 
dictae  cordae;  2)  ut  lnimiditate  sua  siccitatem  cordae  acquisitam  per  motum 
obtemperet  et  obtundat;  3)  ut  membrorum,  musculorum  forma  sit  pulchrior 
quam  si  esset  uniformiter  rotunda  et  per  totum  aequalis  ut  anguilla.  Et 
quia  ista  compositio  ex  corda  et  carne  simplici,  quae  dicitur  musculus,  est 
multum  necessaria,  ideo  vestivit  eum  natura  quodam  panniculo  ut  melius 
conservetur.  Est  autem,  ut  dictum  est,  musculus  in  medio  grossus  et  gracilis 
in  extremitatibus  ad  similitudinem  muris  ideoque  musculus  appellatur.  Mus- 
culus autem  cum  appropinquatur  juncturae  cubiti  per  spatium  3 digitorum 
transversalium,  graciliatur  et  terminatur,  et  redeunt  (1487:  reddunt)  villi 
cordae  ad  suam  (1487:  unam)  unitatem  et  cordam  constituunt  sicut  prius  et 
tune  tendit  corda  versus  manum  et  cum  transit  supra  juncturam  cubiti  ad- 
miscetur  ei  quaedatn  pars  ligamenti  exiens  a junctura  sicut  prius  propter 
utilitates  superius  assignatas  et  cum  transit  dictam  juncturam  cubiti  per  spa- 
tium supradictum  tendens  versus  manum  iterato  (1487:  iterate)  mixta  cum 


42 


Tract.  I.  Cap.  6. 


carne  simplici  constituit  musculum  sicut  prius  et  iterura  a carne  denudatur 
et  sic  deinceps  musculi  generantur.  et  corda  carne  iterum  denudatur,  et  hoc 
totiens,  quod  inter  quascunque  duas  juncturas ' generatur  musculus  unus 
membro  et  loco  proportionaliter  (1487:  proportionalis)  usque  ad  extreinitates 
ultimas  digitorum  ut  minima  junctura  sicut  media  vel  maxima  habeat,  quando 
necesse  fuerit,  proprium  sibi  motum. 

De  venis  et  arteriis  brachii. 

Tertia  pars  principalis  intrans  compositionem  brachii  sunt  veuae  et 
arteriae,  et  quid  est  arleria,  et  quid  vena  et  cujusmodi  officium  habeant 
exercere  in  corpore  et  quot  creationis  earum  utilitates  in  anathomia  mein- 
brorum  consimilium  superius  est  ostensum.  In  quolibet  brachio  ultra  venas 
absconditas  sunt  5 magnae  venae  apparentes.  quae  venientes  ab  epate  per 
brachii  substantiam  disperguntur.  quia  ex  vena  quadam  magna,  quae  sola 
oritur  a gibbo  epatis  i.  e.  a parte  ejus  exteriori,  ut  patebit,  et  est  truncus 
omnium  venarum  exceptis  mesaraycis  et  vocatur  ramosa  sive  kilis  (1487:  bilis) 
et  ramificantur  duo  rami,  unus  ascendens,  alter  descendens;  cum  autem 
ascendens  ascendit,  adherendo  spinae  ramißcatur  dividens  inter  quascunque  2 
spondiles  et  ramos  ex  utroque  latere  unum  et  in  dyafragmate  unum  et  in 
ca(p)sula  cordis  unum  aut  2 aut  3 aut  plures  capillares  et  transiens  infra 
(1487:  juxta)  dictam  casulam  mittit  ad  cor  ramum  magnum,  dextrum  ejus 
ventriculum  subintrantem,  deinde  principalis  ascendens  dividitur  mittens  versus 
quodlibet  brachium  ramum  unum,  quorum  quilibet  dividitur  mittens  ad  collum 
et  epiglotam  ramum  unum,  singulus  ramus  tendit  ad  singulam  assellam. 
Et  ponatur  de  cotero  exemplum  de  uno  eorum,  quoniam  est  simile  de  reliquo: 
Sub  assellis  bifurcatur  quilibet  ramus,  et  unus  ramus  tendit  per  subassellas 
usque  ad  cubiti  plicaturam  et  ibi  apparet  et  manifestatur  et  vocatur  vena 
epatica  seu  basilica,  deinde  transit  et  tendit  ad  manum  per  partem  inferiorem 
brachii  et  vertitur  ad  partem  exteriorem  manus  et  apparet  inter  minimum 
digitum  et  auricularem,  et  in  manu  dextra  vocatur  salvatella  vel  epatica,  in 
manu  sinistra  vocatur  splenetica;  ramus  aller  sive  pars  sive  vena  altera,  a 
qua  dictus  ramus  dividebatur.  in  subassellis  versus  partem  exteriorem  tendit 
brachii  vel  humeri  et  ibi  dividitur  et  una  pars  tendit  ad  partem  carnosam 
capitis,  et  Visum  est  in  anathomia  capitis,  deinde  ad  cerebrum  ascendit;  pars 
altera  tendit  ad  brachii  posterius  et  dicitur  dorsalis  et  dividitur  ibi,  cujus 
ramus  major  tendit  et  finitur  exterius  in  manu,  alter  autem  ramus  prope  hu- 
merum  subdividitur  scilicet  in  funem  brachii,  quae  per  posterius  tendit  ad 
posterius  et  inferius  manus  et  ibi  finitur;  altera  pars  ascendit  et  volvitur  circa 
brachium.  donec  apparet  in  plicatura  cubiti  et  ibi  vocatur  vena  cephalica  seu 
capitis,  deinde  ascendit  iterato  super  brachium  et  tendit  ad  partem  exteriorem 
manus,  donec  ibi  apparet  inter  pollicem  et  indicem  et  ibi  sicut  prius  cephalica 
vocatur;  ex  ista  cephalica  veniente  ab  humero  et  epatica  veniente  ab  ascellari 
oriuntur  duo  rami,  a qualibet  vena  unus.  qui  siinul  componuntur  et  constituunt 
medianam  sive  purpureain  sive  nigram,  alias  fuscam  sive  communem,  sive 
nardiacam  quod  idem  est.  Sunt  ergo  in  quolibet  brachio  5 venae,  scilicet: 


Tract.  I.  Cap.  7. 


43 


dorsalis,  epatica,  funis  brachii,  cephalioa,  cardiaca.  Omnes  istae  absconditae 
multipliciter  dividuntur  donec  fiant  capillares,  quarurn  istae  divisionos  non 
pertinent  ad  cyrurgicum  instrumentum,  quia  non  ponunt  diversitatem  aut  - 
difficultatem  in  opore  cyrurgiae,  sed  sufficit  cyrurgico  scire  loca  magnorum 
nervorum,  venarum,  arteriarum,  ut  sciat  ea,  cum  incisiones  faciet,  evitare 
et  eorum  incisionibus  succurrere  cum  oporteat.  Notandum  est  autem,  quod, 
ubicunque  in  toto  corpore  invenitur  vena,  ibi  (1487:  sub  ea)  invenitur 
arteria.  scilicet,  ubi  magna,  ibi  magna,  ubi  media,  ibi  media,  et  ubi  capil- 
laris,  ibi  capillaris,  et  quocunquo  tendit  vena  causa  nutriendi,  illuc  tendit 
arteria  causa  vivificandi.  Notandum  est  iterum,  quod  arteriae  sunt  magis  in 
profundo  quam  venae  et  ut  plurimum  sunt  sub  venis,  (|uia  magis  pretiosum 
sanguinem  conservant,  ideo  non  vult  natura  eas  exponere  extrinsecis  nocu- 
mentis.  Quarta  pars  principalis.  ex  qua  componitur  brachium,  componitur  ex 
lacertis  et  cute.  Quid  est  iacertus  et  quid  cutis  et  utilitates  creationis  unius- 
cujusque  in  toto  corpore  et  singulis  ejus  partibus,  visum  est  capitulo  de  ana- 
thomia  membrorum  consimilium  et  capitulo  de  anathomia  capitis.  Tota  autem 
carnositas  brachii,  quae  non  est  musculus,  est  Iacertus.  Lacerti  compositi 
sunt  ex  triplicibus  villis,  ex  longitudinalibus,  per  quos  vigot  et  operatur  vertus 
attractiva  membri,  cujus  sunt  lacerti,  et  ex  eorum  latitudinalibus,  per  quos 
viget  et  operatur  vertus  expulsiva,  et  ex  transversalibus,  per  quos  viget  vertus 
retentiva,  et  omnes  isti  lacerti  confortant  vertutem  sua  spissitudine  digestiva. 

Cap.  VII  de  anathomia  pectoris  et  omnium  membrorum  in  eo 

contentorum. 

Figura  (11)  hominis  /iss i per  medium  a parte  posteriori  a summo 
capitis  usque  ad,  caudam  per  mediam  spinam,  per  cujus  dictam 
pssuram  apparebit  dicta  pars  posterior  omnium  praedictorum  mem- 
brorum intrinsecorum. 

Pectus  est  totum  spatium  corporis  quod  continetur  a collo  et  humeris 
infra  usque  ad  locum  situs  dyafragmatis.  Utilitates,  quare  pectus  superponi- 
tur  ventri  sunt  duao:  1)  ut  superfluitates  ventris  per  pectus  non  expellantur; 

2)  ut  pectus  sit  prope  os,  a quo  trahit  aerem.  (Hoc  Galenus  IV0  de  juvamen- 
tis  cap.  2.)  Pectus  totum  est  compositum  ex  duabus  partibus  princi palibus, 
ex  parte  exteriori  et  parte  interiori.  Pars  exterior  composita  est  ex  3 partibus: 
ex  thorace.  qui  est  pars  anterior,  ex  dorso,  quod  est  pars  posterior  et  ex  du- 
obus  lateribus,  quae  sunt  loca  costarum.  Thorax  componitur  ex  tribus:  ex 
carne  lacertosa  exteriori  nobis  apparente,  ex  mammillis,  ex  ossibus.  Quid  est 
cutis,  visum  est  Lacerti  thoracis  sunt  longitudinales,  latitudinales  etc.,  sicut 
ceterorum  membrorum.  Mammillae  tarn  in  viris  quam  in  mulieribus  creatae 
sunt  ex  multis  nervis,  venis,  arteriis  et  carne  molle  alba,  glandulosa,  Spongi- 
osa. Utilitates  creationis  mammillarum  in  viris  fuerunt  3:  1)  ut  confortent 
calorem  naturalem  et  digestionem  spiritualium  sua  spissitudine;  2)  ut  pecto- 
ralia  ab  extrinsecis  nocumentis  protegant  et  defendant;  3i  utilitas,  quae 
solum  pertinet  mammillis  mulierum,  est,  ut  fiat  lactis  generatio  in  eisdem; 
erat  enim  necessarium  infantem  noviter  natum  nutriri  nutrimento  parum  dp 


44 


Tract.  1.  Cap.  7. 


verso  a nutrimento,  quo  in  utero  nutriebatur  et  erat  necessarium  ipsum  esse 
lacile  digestibile  propter  infantis  vertutis  debilitatem ; ideo  creatae  sunt  in 
mammillis  multae  vacuitates,  quae  carne  molli  alba  replentur,  in  quibus  lac 
generatur.  Uti litates , quare  mammillae  mulierum  sunt  in  pectore,  cum  ut 
plurimum  cetera  animalia  habeant  ipsas  alibi,  sunt  3:  1)  quia  pectus  est 
locus  nobilis,  notabilis  et  honesius  et  ideo  possunt  curialius  exhiberi;  2)  quia 
calefactae  a corde  calorem  reverberant  ad  ipsutn  cor,  ut  ab  ipso  (1487:  ex  eo) 
confortetur;  3)  quia  competit  solurn  magr.is  mammillis,  ut  cum  hoc  quod 
cooperiunt  pectus,  stomaclium  calefaciant  proprium,  cooperiant  et  confortent. 
Ad  mammillas  mulierum  veniunt  venae  plures  a matrice  portantes  ad  ipsas 
sanguinom  menstrualem.  qui  vertute  earum  digestiva  a colore  rubeo  ad  album 
transmutatur,  ut  mammillis  fiat  similis  in  colore,  sicut  chylus  a stomacho  ad 
epar  veniens  ad  colorem  rubeum  epatis  transmutatur.  Et  autem  necessarium 
lac  esse  album,  quia  est  residuum  nutrimenti  mammillarurn,  quae  suntalbae; 
quare  necessarium  est,  earum  nutrimentum  esse  album  quoniam  nutritio  fit  a 
simili  nutrimento.  — Ossa  thoracis  sunt  7,  quorum  longitudo  est  secundum 
thoracis  latitudinem  et  sunt  sibi  invicem  lateraliter  appodiata,  et  eorum  ex- 
tremitates  sunt  cartilaginosae  et  sunt  extremitates  14,  quibus  continuantur 
14  extremitates  anteriores  14  magnarum  costarum  pectoris.  Os  superius  tho- 
racis habet  in  suo  medio  in  parte  superiori  pixidem  quandam  sive  concavita- 
tem  parvam,  ut  jam  visum  est,  in  qua  pars  (1487:  ubi  pes)  furculae  gulae 
situatur  et  fundatur.  Similiter  os  inferius  habet  in  sui  medio  cartilaginem 
radicatam  dependentem  supra  orificium  stomachi,  et  est  plicabilis  etc.  Utili- 
tas  creationis  hujus  cartilaginis  fuit  unica.  quae  est,  ut  defendat  stomachum 
ab  extrinsecis  nocumentis;  similiter  utilitas  ejus  plicationis  est,  ut  cedat  sto- 
machi orificio  tempore  saturitatis  et  ut  supra  ipsum  manitionis  tempore  incli- 
netur.  Loca  costarum  sunt  duo  latera  pectoris,  quae  componuntur  ex  cute  et 
carne  lacertosa  ut  cetera  membra.  In  unoquoque  latere  sunt  7 costae  magnae, 
quae  dicuntur  pectoris  verae  costae  et  earum  posteriores  extremitates  continu- 
antur cum  altioribus  spondilibus  de  12  spondilibus  dorsi  ex  utroque  latere, 
aliae  5 dorsi  spondiles  inferiores  immediate  sub  istis  7 sunt  et  istis  7 continu- 
antur, et  cum  ipsis  continuantur  extremitates  posteriores  10  costarum  imper- 
fectarum,  quae  dicuntur  falsao,  imperfectae,  mendosae,  parvae,  diminutae, 
ex  utroquae  latere  5,  quae  supponuntur  lateraliter  magnis  costis  praedictis 
istarum  5 costarum  parvarum  ex  utroque  latere;  extremitates  anteriores  cum 
ossibus  aliquibus  non  continuantur,  sed  solum  cum  lateribus  ventris.  Utili- 
tates  quare  istae  1 0 costae  parvae  sunt  imperfectae  ab  anteriori  et  quare  cum 
ossibus  ibi  non  continuantur,  sunt  duae:  1)  ut  dilataiioni  et  constrictioni 
membrorum  nutritivorum  facilius  obedirent;  2)  ut  propter  earum  plicationem 
et  paucam  resistentiam  tardius  frangerentur.  Spondiles  dorsi  sunt  12  corre- 
spondentes  12  posterioribus  extremitatibus  12  costarum  tarn  magnarum 
quam  parvarum  ex  utroque  latere,  ut  quaelibet  spondilis  a suis  duobus  lateri- 
bus et  costis  correspondeat  et  apteiur.  Seconda  pars  princi palis  intrans  com- 
positionem  pectoris  est  ejus  pars  interior  quae  est  quaedaru  concavitas,  quae 
vocatur  venter  superior  a quibusdam,  et  concavitas  nutritivorum  vocatur  ven- 


Tract.  I.  Cap.  7. 


45 


ter  inferior.  Istos  autem  ventres  dyafragma  inter  se  separat  et  distinguit. 
In  concavitate  dicta  pectoris  duo  principali ter  continentur,  scilicet  cor  et 
pulmo. 

Cor  est  membrum  principalissimum  creatum  ex  materia  spermatica  pri- 
ma, cujus  quantitas  completa  est  ex  carne  dura,  quasi  lacertosa,  forti, 
officiale,  tribuens  ceteris  membris  Omnibus  totius  corporis  sanguinem  vitalem, 
calorem  et  spiritum.  Omnia  membra  praedictae  descript ion is  nota  sunt,  nisi 
quod  cordis  caro  est  quasi  lacertosa,  quia  si  esset  verus  lacertus,  jam  motus 
cordis  esset  voluntarius  et  non  naturalis,  quod  non  est  possibile,  quia  nulla 
voluntate  potest  cogi.  Cor  habet  formam  pineatam  et  est  in  medio  concavi- 
tatis  pectoris  et  in  medio  totius  pectoris  secundum  virtutem  sicut  rex  in  medio 
regni.  Ejus  acies  sive  cuspis  inferior  aliquantulum  versus  partem  pectoris 
sinistram  declinatur,  sicut  dicit  philosophus  1°  de  historiis  animaliurn  cap.  6 
in  fine.  Utilitates,  quare  vergit  ad  partem  sinistram  sunt  duae:  1)  ne  compri- 
mat  epar  aut  ab  eo  comprimatur;  2)  ut  calore  suo  sinistram  partem,  quae 
frigida  est,  calidam  magis  reddat,  unde  si  forte  ab  isto  situ  in  hominibus 
mortuis  varietur,  in  viventibus  tarnen  seraper  est  ita,  in  ceteris  tarnen  Omnibus 
habentibus  cor  situatur  recte  in  medio  saltem  vertualiter.  Notandum  quod 
solum  cor  habet  sanguinem  in  substantia  sua.  Cetera  autem  omnia  membra 
habent  sanguinem  in  venis  suis.  Caput  cordis  est  superius  et  grossius  et  ad 
neutram  partem  declinat  et  est  alligatum  partibus  posterioribus  pectoris  qui- 
busdam  ligamentis,  quibus  non  sunt  in  fortitudine  paria  in  toto  corpore  nec 
contangunt  cordis  substantiam  nisi  in  parte  superiori  a qua  haaent  ortum. 
Utilitas,  quare  dicta  ligamenta  cordis  fuerunt  ita  fortia,  fuit,  ut  esset  cor  fir- 
missimum  in  loco  suo.  Utilitas,  quare  ipsum  non  contangunt  in  lateribus,  est 
ne  motum  ejus  partium  superficialium  impedirent.  Cor  habet  duos  ventricu- 
los  sive  duas  concavitates;  ventriculus  sinister  est  parum  altior  dextro  propter 
situm  cordis,  qui  talis  est.  (Figur!)  In  medio  duorum  ventriculorum  est  paries 
intormedius,  in  cujus  parietis  inferiori  medio  est  una  concavitas,  quae  ab 
aliquibus  venter  tertius  appellatur.  Super  quemlibet  duorum  ventriculorum 
cordis  principalium  est  unum  additamentum  cartilagir.osum,  forte,  flexibile, 
habens  concavitatem  ad  modum  auriculae  cati  et  vocantur  a carnificibus  et 
vulgo  auriculae  vel  corniculae  cordis  et  quandoque  constringuntur,  quandoque 
dilatantur.  Utilitas  concavitatum  ipsarum  est,  quia  ibi  reservatur  per  tempus 
nutrimentum  et  aer  ad  temperindum  et  nutriendum  ipsum  cor.  Ad  dextrum 
cordis  ventriculum  venit  vena  ex  vena  ramosa,  sicut  visum  est  capitulo  de  ana- 
tomia  brachii.  portans  sanguinem  grossum.  spissum  calidum  ad  nutriendum  cor 
et  per  dictum  ventriculum  dextrum  substantiam  cordis  subintrat  et  per  eam 
dividitur  sanguis  ille,  donec  ex  eo  partes  cordis  singulae  nutriantur.  Residuum 
hujus  sanguinis,  qui  ultra  cordis  nutrimentum  sufficiens  est  abundans,  subti- 
liatum  virtute  cordis,  ad  parietis  intermedii  foveam  delegatur,  in  qua  calefit, 
subtiliatur,  digeritur  et  purificatur  et  sic  purificatus  transit  ad  sinistrum  ven- 
triculum, ubi  ex  ipso  Spiritus  generatur,  qui  spiritus  est  clarior,  subtilior, 
purior,  splendidior  Omnibus  rebus  corporalibus  ex  elementis  4 generatis  et 
ideo  proximus  est  naturae  supercoelestium  et  est  inter  corpus  et  animam  ami- 


46 


Tract.  I.  Cap.  7. 


cabile  et  conveniens  ligamentura  et  auimae  immediatum  instrumentum,  unde 
Spiritus  sunt  delatores  virtutum.  Ex  sinistro  cordis  ventriculo  juxta  concavi- 
tatem  ejus  auriculae  oriuntur  duae  arteriae,  quarum  una  unicam  habet  tuni- 
catn  sicut  venae  et  ideo  venalis  arteria  appellatur,  et  liaec  portat  ad  pulmo- 
nem  a corde  portionem  sanguinis  ejus  nutrimentaüs  ad  pulmonem  nutrion- 
dum  et  per  ejus  substantiam  dispergitur,  et  hoc  dicit  Galeuus  VI0  de 
juvamentis  membrorum  cap.  2:  invenimus  cor  habens  pulmonem  si bi  gratum 
propter  beneficium  quod  recipit  ab  ipso  de  aere  in  tantum,  quod  tribuit  sibi 
ad  ejus  nutrimentum  de  eodem  sanguine,  quo  nutritur.  Altera  autem  arteria 
duas  habet  tunicas  et  dicitur  arteria  magna,  et  ab  ipsa  oriuntur  omnes  (1487: 
ejus)  arteriae  singuläres,  quae  dilTundunlur  per  totum  corpus  inferius  et 
superius,  ut  corpus  et  ejus  singula  membra  vivificent  vitali  spiritu  et  sangu- 
ine, quos  continent  et  deportant;  iste  autem  Spiritus  est  omnium  virtutum 
animae  instrumentum  et  a corde  sumit  originom  per  modum  supradictum  et 
dicitur  cardialis.  Cum  autem  transit  ad  cerebri  ventriculos  ulteriori  digestione 
digeritur  et  fit  Spiritus  animalis.  Similiter  fit  in  epate  nutritivus,  in  testiculis 
generativus  et  sic  fit  spiritus  cujuslibet  speciei,  ut  ipso  mediante  possint  vir- 
tutes  suas  operationes  multiplicandas  (1487:  omni  modo)  exercore  Arteria- 
rum  habentium  duas  tunicas  interior  est  durior.  Utilitas  cujus  est,  ut  fortius 
motibus  sanguinis  et  Spiritus  vitalis,  quos  immediate  continet,  obviet  et  resi- 
stat.  Utilitates,  quare  artetiae  duas  habent  tunicas,  duae  sunt:  1)  quia  non 
sufficeret  una  tunica  ad  resistendum  motibus  violentis  sanguinis  et  Sjiirituum; 
2)  quia  quod  in  eis  continetur,  est  pretiosissimum.  ideoque  majori  custodia  in- 
digebat.  Utilitates,  quare  venalis  arteria  unica  tunica  est  contenta,  duae  sunt: 

1)  ut  dilatationi  et  constrictioni  portando  aerem  frigidum  a pulmoue  ad  cor 
citius  obediret;  2)  quia  brevis  est  via  a corde  ad  pulmonem  et  ideo  tanta 
pericula  non  emergunt.  Utilitates  creationis  arteriarum  in  toto  coipore  capitulo 
de  anatomia  membrorura  consimilium  sunt  dictae. 

Pulmo  est  membrum  a prima  creatione  spermaticum,  quantitative  com- 
pletum  a carne  rara,  officiale,  compositum,  ventilabrum  cordis,  complexione 
naturali  calidum  et  siccutn,  accidentaliter  frigidum  et  humidum.  nervoso  pan- 
niculo  involutum.  Utilitates  quare  pulmo  hujusmodi  panniculo  involvitur,  sunt 
duae:  1)  ut  substantiam  pulmonis  raram  colliget,  retineat  et  conservet; 

2)  ut  per  ipsum  sentiat,  quod  per  se  non  facit,  ne  inscienter  ledatur 
ab  extrinsecis  nocumentis.  Pulmonis  substantlae  creatio  prima  fuit  ex  duobus 
spermatibus,  et  quia  pauca  erant  ad  ejus  complementum  sufficiens  fuit  eis 
addita  caro  levis  spongiosa.  Unde  pulmo  compositus  est  ex  carne  dicta  et 
ramis  arteriae  venalis  et  venae  arterialis  et  cannae  pulmonis.  Quod  calidus 
sit  et  siccus  naturaliter,  patet  per  velocitatem  sui  motus;  frigidus  et  humidus 
accidentaliter,  quoniam  ejus  substantia  est  rara  et  cerebro  recte  supponitur 
a quo  rocipit  materias  frigidas,  humides,  catarrosas.  Est  autem  pulmo  divisus 
per  medium,  sicut  est  totum  pectus  a panniculo  habonte  ortum  a dyafragmate, 
de  quo  postea  apparebit.  Utilitas  istius  di visionis  pulmonis  fuit,  ut  si  alteri 
ejus  parti  accideret  laesio,  pars  altera  sana  maneat  et  illaesa  possitque  totius 
pulmonis  juvamer.ta  et  officium  exercere.  Utilitates  creationis  pulmonis  in 
corpore  tres  fuerunt:  1)  ut  ab  extra  attrahat  aerem  frigidum  ad  cordis  refri- 


Tract.  I.  Cap.  7. 


47 


gerium  et  juvamentum;  2)  ut  aerem  attractum  alteret  et  purificet  antequam 
ad  cor  transeat,  ne  ab  ejus  qualitatibus  excedentibus  lederetur;  3)  ut  a corde 
fumosas  supertluitates  attrahat,  ipsas  cum  anhelitu  expellendo.  Pulmonis 
situs  est  circa  casulam  cordis,  quam  cum  additamentis  suis  circuindat  et  eam 
contangit,  quar.do  aero  est  repletus,  et  quando  aer  vacuatur,  non  tangit ; 
quando  autem  attrahit  aerem,  repletur  et  magnificatur  donec  fere  totam  con- 
caviiatem  pectoris  repleat  et  quando  expellit  aerem  cum  anhelitu,  tune 
inanitur  et  vaeuus  cadit  sicut  folles  fabrorum  aut  sicut  vesica  confracta  ab 
aere  vacuata. 

Dyafragma  est  membrum  officiale  compositum  ex  duobus  panniculis, 
inter  quos  est  caro  intermedia  lacertosa,  cujus  situs  est  circa  medium  corporis 
transversaliter  sub  regione  spiritualium  dividens  ipsam  a nutrilivis.  Quid  est 
membrum  officiale,  quid  compositum,  quid  panniculus,  quid  carnositas  lacer- 
tosa, superius  est  ostensum.  Dyafragma  vocatur  a philosopho  1°  de  historiis 
dyazoma.  Utilitates,  quare  dyafragma  ibi  situatur  sunt  3:  1)  ut  separet  nu- 
tritiva  a spi r i tualibus  suo  situ;  2)  ne  calor  vitalis  ad  nutritiva  inferius  diflfun- 
datur;  3)  ne  fumi  malitiosi  elevati  a nutritivis  spiritual i bus  sint  nocivi.  Uti- 
litates  carnis  lacertosae  intermediao  dyafragmatis  duae  sunt:  1)  ut  motu  suo 
lacertoso  quandoque  juvet  motum  anhelitus  et  pulmonis;  2)  ut  incarnationem 
dyafragmatis  adjuvet  si  ipsum  contingeret  vulnerari.  Dyafragmatis  situs  est 
anterius  supra  stomachi  orificium,  quod  a vulgo  dicitur  furcula,  adherens  cum 
osse  inferior!  ossium  thoracis,  quamdiu  dictum  os  durat,  deinde  a cujus  extre- 
mitatibus  separatur  descendendo,  adherendo  et  continuando  se  super  omnes 
extremitates  anteriores  10  falsarum  costarum,  donec  ad  inferiorem  earum  per- 
veniat  et  extunc  continuat  se  cum  dictis  inferioribus  costis  ex  utroque  latere 
tendens  ad  spinam  donec  cum  ultimo  vel  inferiori  de  12  dorsi  spondilibus 
conjungatur  et  sic  ab  ambabus  costis  inferioribus  et  a thorace  ad  spinam  sibi 
invicem  continuatur,  donec  sit  idem  panniculus  sibimet  continuus  indivisus, 
qui  totam  concavitatem  intrinsecam  vel  clibanum  dividit  in  pectus  et  ventrem 
transversaliter  et  ejus  limbus  quasi  latitudinis  digiti  transversalis  reflectitur 
sursum  adherens  utri  lat ori  cum  penultima  ejus  costa.  Situs  ejus  diagonalis, 
propter  duo:  1)  ut  melius  juvet  expulsionem  stercorum  etc.;  2)  quia  sic 

melius  juvat  anhelitum.  A superiori  dyafragmatis  panniculo  oritur  panniculus, 
qui  ipsum  cor  circumvolvit,  qui  dicitur  casula  cordis.  Similiter  inde  oritur 
panniculus,  qui  totum  pectus  dividit  per  medium  et  pulmonem,  et  panniculus, 
qui  totum  pectus  interius  circumvolvit.  Utilitates  panniculi.  qui  totum  pectus 
circumvolvit.  sunt  duae:  1)  ut  calorem  intraneum  retineat,  congreget et con- 
servet;  2)  ut  membra  pectoralia  praeservet  ab  extrinsecis  nocumentis.  Uti- 
litas  creationis  panniculi  qui  totum  pectus  dividit  per  medium,  est,  ut,  si 
alteri  parti  pectoris  accidat  nocumentum,  totus  vitalis  Spiritus  in  parte  altera 
reservetur.  Utilitates  creationis  capsulae  cordis  sunt  duae:  1)  ut  conservet 
circa  cor  calorem  sibi  amicabilissimum,  ne  per  totum  pectus  diffundatur,  quia 
omnis  vertus  unica  fortior  est  se  ipsa  dispersa,  sicut  dicit  philosophus  libro 
de  causis;  2)  ut  cor  defendat  ab  extrinsecis  nocumentis.  Ab  inferiori  panni- 
culo dyafragmatis  oritur  syphac,  sicut  in  ejus  anathomia  apparebit.  Eodem 


48 


Tract.  I.  Cap.  8. 


modo  ab  ipso  syphace  oriuntur  didymi  et  ab  eis  oritur  syphac  ossci  i.  e.  panni- 
culus  ejus  interior,  qui  osseum  totum  interius  circumvolvit. 

Cap.  VIII  de  anathomia  regionis  nutriti vorura, 

Venter  communiter  dicitur  tota  regio  meinbrorum  nutritivorum,  quae 
durat  a diaphragmate  inferius  intus  et  extra  usque  ad  renes  et  pectinem. 
Ista  pars  est  composita  ex  duabus  partibus  principalibus,  scilicet  ex  parte 
exteriori  et  parte  interiori.  Pars  exterior  componitnr  ex  duobus,  ex  panniculo 
immediate  circumdante  omnia  membra  nutritiva  intrinseca  undique,  qui 
vocatur  syphac,  et  ex  carne  lacertosa  cum  cute  exteriori,  quod  totum  com- 
positum dicitur  miracb.  Syphac  est  membrum  spermaticum,  officiale,  ner- 
vosum,  ex  subti lissiniis  villis  nervorum  compositum,  frigidum  et  siccum, 
sensibile,  circumdans  undique  immediate  omnia  membra  nutritiva,  habet 
ortum  a panniculo  inferiori  dyafragmatis  ex  quo  oriuntur  didymi  ut  patebit. 
Utilitates  creationis  syphacis  sunt  3:  1)  ut  continoat  nutritiva;  2)  ut  ea  de- 
fendat;  3)  ut  colliget  ea  cum  dorso.  Syphac  alligatur  spondilibus  dorsi,  et 
stomachus  et  intestinum  et  matrix  et  renes  similiter  alligantur  mediantibus 
aliquibus  fortibus  ligamentis.  Myrach  ut  dictum  est  totum  compositum  re- 
manens  de  pariete  extra  syphac  a parte  anteriori  nec  habet  a parte  dorsi 
partem  de  uutritivis  aliquam  sibi  correspondentem  nec  spondiles  praeter 
aliquas  spondiles  dorsi  et  renum,  myrach  autem  compositum  est  ex  parte 
anteriori  et  duobus  lateribus.  Quodlibet  latus  duas  habet  partes  scilicet  su- 
periorem,  quae  latus  ventris  dicitur  et  inferiorem  tangentem  partes  renum  et 
pectinis  et  inguinum,  quae  dicuntur  ylia,  vulgariter  gallice  „flans“.  Compo- 
sitio  totius  myrach  et  omniurn  ejus  partium  est  uniformis  per  totum.  Est 
autem  compositum  ex  cute  ventris  exteriori  et  lacertis  descendentibus  a thorace 
et  ex  ascendentibus  a pectine  et  ex  aliquibus  venienlibus  ab  utroque  latere, 
quorum  aliqui  sunt  longitudinales,  aliqui  latitudinales,  aliqui  transversales; 
per  longitudinales  viget  vertus  attractiva,  per  transversales  retentiva.  per  latitu- 
dinales expulsiva.  Utilitas  creationis  myracis  fuit,  ut  juvet  expulsionem  fetus, 
ventositatis,  stercoris  et  urinae.  Utilitates  quare  myrach  fuit  carnosum,spissum, 
sunt  duae:  1)  ut  spissitudine  sua  et  carnositate  sua  vertutem  fortificet 

digestivam,  ita  ut  praeservet  nutritiva  ab  extrinsecis  nocumentis.  Sicut  syphac 
immediate  circumvolvit  omnia  nutritiva,  ita  myrach  immediate  circumdat 
syphac  et  quidcunque  est  in  pariete  ventris  totum  compositum  oxtra  syphac 
est  myrach,  sicut  patet  par  auctoritatera  Galeni  VI0  de  ingenio  cap.  4,  qui 
praecipit,  quod  in  suondo  vulnera  ventris  parietis  suatur  totum  myrach  cum 
syphac,  sed  nihil  aliud  cum  syphac  potest  sui  nisi  istud,  ergo  istud  totum  est 
myrach.  Pars  secunda  principalis,  ex  qua  componitur  regio  nutritivorum  sunt 
ipsa  membra  nutritiva  interiora,  quae  sunt  6 numero:  stomachus,  intestina, 
zirbus,  epar,  cistis  fellis  et  spien.  De  quibus  per  ordinem  videamus.  Utili- 
tates, quare  venter  est  sub  pectore,  sunt  duae:  1)  ut  superfluitates  ventris 
per  pectus  non  expellantur;  2)  ut  pectus  sit  prope  os.  a quo  attrahit  aerem, 
qui  aer  si  transiret  per  nutritiva  ab  eis  inficeretur.  Dictum  fuit  superius 
capitulo  de  anathomia  colli,  quod  via  cibi  incipit  ab  ore  et  transit  ad  collum 


Tract.  I.  Cap.  8. 


49 


et  per  pectus,  dor.ec  perforet  dyafragrua,  quo  facto  statim  dilatatur  et  con- 
stituit  orificium  stomachi  et  ipsum  stomachum,  cujus  forma  est  fere  rotunda., 
aliquantulum  tarnen  ab  uno  latere  est  gibbosa,  unde  philosophus  1°  de  historiis 
aniraalium:  stomachus  hominis  similis  est  canino.  Stomachus  est  membrum 
officiale  compositum  a divitio  spermaticuin  nervosum  sensibile,  in  quo  prima 
digestio  celebratur.  Est  autem  officiale  officio  toti  corpori  necessario,  quo  si 
absiineat  necessarium  est  quod  pereat  totum  corpus  et  ost  babito  respectu  ad 
suam  operationem  membrum  non  solum  principale  vel  nobile,  irnmo  princi- 
palissimum  et  nobilissimum,  quia  deficiente  ipso  a sua  operatione  principalia 
corrumpuntur.  Simiiiter  est  de  epate  et  quibusdam  aliis.  Utilitates  stomachi 
secundum  Galenum  VIn  de  juvamentis  cap.  1 et  philosophum  XIII0  de  historiis 
sunt,  ut  sit  archa  cibi  totius  corporis,  et  ut  sit  Omnibus  membris,  quod  est 
terra  terrae  nascentibus,  ut  appetat  pro  se  et  pro  toto  corpore  et  ut  digerat 
cibum  et  ut  mundificet  et  separet  faeces  et  retineat  chylum  et  ut  sit  toti  cor- 
pori coquus.  Componitur  autem  stomachus  ex  duobus  panniculis,  quorum 
interior  est  nervosus,  villosus.  exterior  planus  etcarnosus;  inlerior  panniculus 
habet  villos  longitudinales  per  quos  attrahit,  qui  protenduntur  usque  ah  os  et 
sunt  ei  loco  manus,  et  transversales,  per  quos  retinet;  exterior  habet  latitu- 
dinales,  per  quos  expellit.  Est  autem  inferius  orificium  stomachi  strictius 
altiori.  Utilitas  quare  tunica  interior  stomachi  fuit  nervosa,  est,  ut  suam 
sentiat  inanitionem  Utilitas  quare  exterior  fuit  magis  carnosa  est . ut  calore 
et  spissitudine  sua  virtutem  digestivam  stomachi  adjuvet.  Interior  panniculus 
vel  tunica  ex  chili  succositate  nutritur  sive  refociliatur ; exterior  uutritur  ex 
sanguine  ab  epate  delegato  et  vivificatur  mediante  arteria  ab  ipso  corde 
veniente.  Uterque  panniculus  nutritur  ex  cholera.  Utilitates  quare  orificium 
superius  est  largius  inferiori,  sunt  duae : 1)  quia  necessarium  est  per  ipsum 

pertransire  in  grossiori  substantia  cibaria;  2)  quia  per  ipsum  transeunt  cibaria 
in  majori  quantitate,  scilicet  cum  tota  chilosi täte,  quae  trahitur  versus  epar 
et  cum  tota  faece  cum  descendit  ad  intestina.  — Intestina  sunt  6.  Causa 
creationis  eorum  sunt,  ut  faeces  per  ea  expellantur.  (Hoc  Galenus  VI0  de 
juvamentis  cap.  2.)  Intelligendum  est  hic  propter  minores  quod  quandoque 
loquuntur  actores  antiqui  vel  moderni  seu  etiam  practicantes  de  anathomia 
intestinorum  vel  numero  eorum  numerando  ea  6,  quod  intentio  eorum  est  et 
debet  esse  quod  6 sunt  portiones  ejusdem  intestini  et  quod  in  quolibot  homine 
et  animali  est  unicum  intestinum  continuum  indivisum  per  totum  habens  prin- 
cipium  ab  inferiori  stomachi  orificio,  ut  ab  ore,  et  in  ani  margine  terminantur, 
habet  tarnen  diversas  partes  et  diversas  forraas,  secundum  quod  diversas  ope- 
rationes  et  juvamenta  in  corpore  habet  exercere  et  ideo  diversae  ejus  partes 
aut  portiones  diversa  nomina  sortiuntur.  De  intestinis  dicit  philosophus  In 
de  historiis  animalium,  quod  venter  inferior  hominis  i.  e.  intestina,  similis  est 
porcis,  et,  sicut  via  cibi  et  stomachus  habent  duas  tunicas,  sic  habent  omnia 
intestina.  — Primum  ex  intestinis  vocatur  duodenum  eo  quod  longum  est  ad 
mensuram  12  pollicum  transversalium  ejus,  cujus  est,  aut  portanarium,  quia 
claudit  inferiorem  portam  stomachi  et  est  rectum,  ut  facilius  et  citius  defendat 
stercora  ab  inferiori  orificio  stomachi.  Cum  isto  primo  intestino  duodeno 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville. 


4 


50 


Tract.  I.  Cap.  8. 


continuatur  jejunum,  quod  semper  est  vacuum  etiam  in  animalibas  mortuis. 
Est  autem  vacuum  propter  duas  causas:  12.  est,  quia  per  ipsum  mittitur  colera 
a cisti  fellea  ipsum  mordicans  et  expellens  feces  et  stercora  ab  eodein; 
22.  causa,  quia  in  ipso  plures  mesaraycae  radicantur  ab  ipso  attrahentes. 
Cum  jejuno  continuatur  intestinum  gracile  involutum,  quod  alio  nomine  yleon 
appellatur  et  est  ultimum  de  gracilibus.  Quartum  intestinum  quod  cum  yleon 
continuatur,  vocatur  orobus  sive  orbus  sive  saccus  sive  monoculus,  quod  idem 
est  et  habet  unicum  orificium  et  in  ipso  conficitur  prima  digestio  et  completur 
et  est  primum  de  tribus  grossis  intestinis.  Utilitas  quare  non  habet  nisi  uni- 
cum orificium,  est,  ut  in  eo  faeces  diutius  immorentur  donec  a mesaraycis 
ultimis  in  eo  radicatis  tota  fecum  succositas  extrahatur.  Quintum  intestinum, 
cum  isto  continuatum  vocatur  colon,  quod  faeces  recipit  ab  omni  utili  denu- 
datas  et  ideo  ad  ipsum  nullae  mesaraycae  exlenduntur,  et  istud  situatur  an- 
terius  juxta  syphac  ex  transverso  ventris  inter  ipsum  et  cetera  intestina. 
Sextum  intestinum  cum  praedicto  continuatum  vocatur  longaon  et  terminatur 
ad  anum  et  est  ultimum,  et  habet  versus  finem  inferiorem  4 lacertos,  qui 
feces  exeuntes  a remanentibus  separant  et  quandoque  voluntarie  retinent  et 
expellunt  et  ipsum  claudurit  et  aperiunt  sicut  suis  corrigiis  mediantibus  clau- 
ditur  aut  aperitur  una  bursa,  et  est  rectum,  ut  feces  facilius  expellantur. 
Utilitates  prolongationis  et  involutionis  inteslinorum  fuerunt  3:  1)  ne,  cum 
accipitur  cibus,  esset  necessarium  homini,  ipsum  emittere  indilate;  2)  ut  in 
ipsis  compleretur  stomachi  digestio  incompleta;  3)  ut  cibi  succositas  evadens 
uni  mesaraycarum  ordini  ab  altero  capiatur. 

Epar  est  membrum  principale  officiale  compositum,  a prima  creatione 
sua  spermaticum,  quantitative  completum  a sanguine.  insensibile  per  se,  sen- 
sibile  per  accidens,  in  quo  secunda  digestio  celebratur  (1487:  perficitur), 
circumdatum  (1487:  involutum)  panniculo  nervoso.  Quod  sit  principale, 
manifestum  est  et  per  philosophum  XIV0  de  historiis  et  per  Avicennam  in 
canticis  suis  et  per  Galenum  IV0  de  juvamentis  cap.  3 et  in  anathomia. 
Officiale  est,  sicut  stomachus.  Componitur  autem  ex  raateria  spermatica  ner- 
vosa, qua  generantur  ejus  venae,  et  quia  paucum  erat  quantitate,  ideo  addidit 
ei  natura  sanguinern  coagulaturn  ad  quantitatis  sufficientis  complementum. 
Utilitates  quare  fuit  dicto  panniculo  involutum,  fuerunt  3:  1)  ut  per  ipsum 

cum  dorso  et  dyafragmate  ligarotur;  2)  ut  substantiam  ejus,  quae  viscosa 
non  est  nec  tenax  simul,  retineat  et  conservet;  3)  ut  per  panniculum  senliat, 
quod  per  se  non  facit,  ne  inscienter  ledatur  ab  extrinsecis  nocumentis.  Utilitas 
quare  epar  est  sanguis  coagulatus,  est,  ut  chylus  ad  ipsum  a stomacho  veniens 
ad  colorem  sanguinis  convertatur.  Cetera  membra  dictae  descriplionis  nota 
sunt  sicut  in  descriptione  pulmonis.  Utilitas  creationis  hepatis  fuit,  ut  san- 
guis nutritivus  in  eo  generetur.  Epatis  forma  est  consimilis  formae  manus, 
de  qua  dicit  philosophus  1°  de  historiis.  quod  epar  hominis  simile  est  bovino. 
Additamenta  epatis,  quae  vocantur  panni,  sunt  sicut  digiti  manus;  in  aliquibus 
sunt  5,  in  aliquibus  4,  in  aliquibus  3.  Gibbus  epatis  est  sicut  pecten  manus: 
syma  ejus  est  sicut  vola  vel  palma  manus  vel  concavitas.  Utilitas,  quare 
talein  formam  habet,  est,  ut  melius  stomacho  applicetur;  applicatur  enim  sto- 
macho sicut  manus  pomo  in  ipso  contento.  Utilitas  quare  sic  applicatur  est, 


Tract.  I.  Cap.  8. 


51 


ut  confortel  stomachi  digestivam  virtutem.  Est  autcrn  ejus  caliditas  stomacho 
sicut  ignis  caliditas  caldario  vel  lebeti.  Est  autera  locus  vel  situs  epatis  a 
doxtra  parte  stomachi,  et  tarnen  dicit  philosophus  1°  de  historiis,  quod  in 
aliquibus  animalibus  invenitur  in  parte  sinistra  stomachi  et  contangit  stoma- 
chum  immediate  et  parum  plus  declinat  ad  inferius  scilicet  ad  ejus  fundum. 
De  epatis  substantia  interiori  spermatica  praedicta  generantur  tres  venae  se- 
cundum  quosdam,  secundum  alios  solum  duae  et  omnes  ab  ejus  substantia 
sicut  rarai  a trunco  radicantur.  ita  quod  ab  ejus  syma  in  concavitate  oritur 
quaedam  magna  vena,  quae  vocatur  porta,  a qua  omnes  venae  mesaraycae 
habent  ortum  (1487:  oriuntur),  quarum  secundum  diversos  numerus  est  di- 
versus  et  sunt  ipsao  istae  venae  sicut  sunt  rami  suae  arbori  sive  trunco. 
Istarum  mesaraycarum  quaedam  continuantur  cum  fundo  stomachi,  aliae  cum 
duodeno.  aliae  cum  jejuno,  aliae  cum  gracili  involuto,  aliae  cum  orobo  sive 
sacco  et  reportant  ab  istis  ad  epar  cibi  succositatem.  Utilitas,  quare  mesa- 
raycarum sunt  plures  ordines,  fuit,  ut  si  quid  uni  ordini  evaserit,  ipsum 
suscipiat  ordo  sequens.  In  istis  mesaraycis  incipit  digestio  secunda,  sicut  in 
ore  incipit  prima  et  chilum  portant  ad  venam  porlam  aliqualiter  alteratum, 
qui  per  venam  portam  subintrat  epar  et  per  ejus  venas  dispergitur  et  digeritur 
in  ipsis  sicut  capitulo  de  ger.eratione  humorum  apparebit  et  sicut  superius 
fuit  aliqualiter  tactum.  Officium  venae  portae  et  omnium  mesaraycarum  est 
a membris  dictis  ad  epar  apportare  et  ab  hepate  ad  reliqua  membra  nihil 
penitus  deportare.  Postquam  venae  capillares.  quae  sunt  radices  portae  venae, 
diffuderunt  se  per  totam  epatis  substantiam  infra  ipsum,  tendunt  omnes  versus 
epatis  gibbum  et  ibi  ad  unam  rcdeunt  unitatem  et  constituunt  magnam  venam, 
quae  exiens  a gibbo  epatis  vocatur  vena  ramosa  vel  kylis  vel  profunda,  quae 
secundum  quod  visuin  est  in  anathomia  brachiorum,  dividitur  in  duas  venas, 
quarum  una  (1487:  altera)  ascendit,  altera  descendit,  et  quaelibet  istarum 
dividitur  multipliciler  usque  ad  venas  capillares  unde  mediantibus  istis  et 
earum  rarnis  portatur  ad  singula  corporis  membra  sanguis  ab  epate  nutritivus. 
Tertia  autem  vena,  quae  secundum  quosdam  medicorum  oritur  immediate  a 
substantia  epatis,  secundum  alios  a vena  ramosa.  est  vena  arterialis  portans 
ab  epate  ad  pulmonem  sanguinem  nutritivum  colericum  et  subtilem,  quae 
sola  duabus  tunicis  est  confecta  et  oritur  secundum  philosophum  et  veritatem 
a dextro  cordis  ventriculo.  Utilitas.  quare  ipsa  habet  duas  tunicas  est,  quia 
portal  ab  ipso  corde  sanguinem  colericum  et  subtilem  ad  nutriendum  pul- 
monem. Officium  venae  profundae  sive  kylis  et  omnium  ramorum  ejus  est 
portaro  ab  epate  ad  singula  membra  totius  corporis  sanguinem  nutritivum  et 
nihil  ad  epar  a membris  ceteris  reportare.  Omnes  aliae  venae  a vena  arteriali 
et  omnes  earum  rami  et  etiam  mesaraycae  una  tunica  sunt  contentae  et 
oriuntur  ab  epate  mediante  vena  kyli  sive  porta  secundum  medicos  sicut  a 
radice,  et  secundum  philosophum  ei  veritatem  oriuntur  a dextro  cordis  ventri- 
culo, ut  truncus  a radice,  et  ab  epate  ramificantur  solum  sicut  rami  a trunco  suo. 

Cistis  fei  1 is  est  membrum  officiale  compositum  ex  omni  genere  villorum, 
spermaticum.  nervosum  etc.,  ct  est  sacrus  panniculosus  dependens  a syma 
epatis  et  est  receptaculum  colerae.  Habet  autem  tres  poros:  unum  per  quem 

4* 


52 


Tract.  I.  Cap.  9. 


attrahit  eoleram  ab  späte  sicut  per  collum  cum  villis  longitudinalibus;  utilitas 
(1487:  hujus  pori)  est,  ut  sanguis  nutritivus  a colera  depuretur.  Secundum 
porum  habet  similiter,  per  quem  mittit  eoleram  ad  intestina  (1487:  ad  fun- 
dum  stomachi);  utilitas  ejus  est,  ut  ipsa  stimulet  atque  lavet  et  virtutem  ad- 
juvet  expulsivam.  Tertium  porum  habet,  per  quem  mittit  eoleram  ad  fundum 
stomachi;  utilitas  ejus  est,  ut  digestionem  stomachi  fortificet  et  confortet. 
Utilitas  situs  ejus  juxta  stomaebum  est.  ut  calore  suo  digestionem  stomachi 
confortet.  Utilitas  creationis  cistis  fei  1 is  fuif,  ut  ir.tra  ipsam  colericus  humor 
aggregetur  (1487:  congregetur)  et  ab  eo  sanguis  inundificetur,  ne  per  san- 
guinem  a colera  infectum  membra  inficerentur  et  ipsum  recipere  abhorrerent. 

Spien  vocatur  in  gallico  rate  et  est  membrum  spermaticum  officiale  etc. 
sicut  epar,  et  receptaculum  melancholiae  habens  duos  poros,  unum,  per  quem 
attrahit  melancholiam  ab  opate,  et  alierum,  per  quem  mittit  melancholiam  ad 
orificium  stomachi  nec  exit  aliquid  a splene  nisi  per  ipsum  stomachum  et  est 
quodam  panniculo,  qui  est  de  substantia  panniculi  stomachi,  involutum.  Uti- 
litates  primi  pori  sunt  duae:  1)  ut  ex  melancholia  sic  attracta  splenis  sub- 
stantia nutriatur  post  ipsius  digestionem;  2)  ut  sanguis  nutritivus  a feculentia 
melancholica  depuretur.  Utilitales  secundi  pori,  ut  melancholia  ponticitate 
sua  stomachi  excifet  appetitum  sicut  faciunt  stiptica  acetosa.  Utilitates, 
quare  dicto  panniculo  involvuntur  sunt  4:  1)  ut  substantiam  suam  contineat; 
2)  ut  ipsam  defendat;  3)  ut  mediante  ipso  sentiat ; 4)  ut  liget  ipsum  cum 
stomacho  et  costis.  Spien  situatur  in  stomachi  sinistra  parte  inter  ipsum  et 
costas  tendens  versus  dorsum.  Spien  habet  formam  oblongam,  sicut  patet 
hic  (Figur!)  et  est  sicut  zona  stomacho.  ipsum  calefaciens  aut  sicut  lingua, 
simile  spleni  porci,  sicul  dicit  philosophus  XIII0  de  historiis. 

Zirbus  et  omentum  idem  est  et  est  membrum  officiale  compositum  ex 
vena  et  arteria,  quae  nutriunt  et  vivificant  exteriorem  tunicam  stomachi,  a 
quo  zirbus  dependet,  et  contexuntur  per  ipsum  zirbum  hujusmodi  arteria  et 
vena,  quibus  additur  ad  zirbi  perfectior.em  sanguis  liquidus  menstruus  a fri- 
giditate  coagulatus,  unde  sequitur,  quod  est  frigid us  et  siccus  ratione  utro- 
rumque  (1487:  componentium).  Utilitates  creationis  zirbi  sunt  duae:  1)  ut 
nutritiva  defendat  aliqualiter  ab  extrinsecis  nocumentis;  2)  ut  stomachum 
et  cetera  nutritiva  sua  spissitudine  et  eorum  digestionem  confortet.  Zirbus 
dependet  a stomacho  usque  ad  pectinom  et  omnia  nutritiva  inteiiora  circumdat 
in  solo  homine  scilicet  intra  syphac  et  undique,  ut  ejus  digestio  confortetur, 
quae  est  ei  debilior  quam  ceteris  propter  duo:  1)  quia  habet  cutem  ventris 
tenuem;  2)  quia  non  habet  ventrem  pilosum. 


Cap.  IX  de  anath.  matricis,  renum,  vesicae  et  partium  ipsorum. 

Figura  (12)  est  sola  inferior  medietas  hominis  a junctura  spinae , 
quae  est  in  medio  rostarum  usque  ad  artieulos  pedumßssa  per  medium 
a furcuJa  ventris  usque  ad  anum  per  partem  posteriorem , in  qua 
apparet  longaon  jacens  supra  spinam  et  renes  juxta  spinae  latera  et 
pori  uritides  a kyli  vena  ad  cos  verdientes  et  ab  eis  ad  vesicam 
//•anseuntes , oesiea  Integra  et  virga  jissa  per  medium,  et  osseum  et 


53 


Tract.  I.  Cap.  9. 

testiculi  integri,  unus  apparens  in  prima  (1487:  una)  parte  ossei, 
alter  in  altera. 

Figura  (13)  est  so/a  medietas  inferior  mulieris  a junctura  Spinae, 
quae  est  in  medio  costarum  usque  ad  pedum  digitos  fissa  per  medium 
ventris  a furcula  stomachi  usque  ad  anum,  in  qua  apparet  matrix 
jacens  supra  longaonem  et  duo  testiruii  intra  ipsam  intet'  ipsius 
collum  et  magnam  concaoitatem  et  apparet  vesica  stans  supra  collum 
ipsius  infra  inter  spondiles  caudae  et  ossa  hancarum. 

Quoniaiu  matri,  lumbi,  renes,  axungia  renum  et  vesica  sunt  in  inferiore 
parte  regionis  nutritivorurn,  quamvis  non  sint  nutritiva.  ideo  post  anatomiam 
nutritivorum  iinmediate  istorum  anatomiam  per  ordinem  videamus.  — Matrix 
ergo  est  membrum  officiale,  compositum,  spermaticum,  nervosum,  frigid  um  et 
siccum,  instrumentum  generationis  in  mulieribus,  simile  instrumentis  genera- 
tivis  in  viris  nisi  quod  est  inversum,  quia  collum  matricis  est  sicut  verga  in 
viro,  matrix  est  sicut  osseutn,  et  sic  se  habet  matrix  rospectu  virgae.  sicut  se 
habet  urinale.  Matrix  composita  est  ex  dnabus  tunicis  eodem  modo  compositis 
et  consimilibus  in  omnibus  et  propter  easdem  utilitates  sicut  stomachus.  Lo- 
cus matricis  est  super  longaonem  infra  inter  ipsum  et  vesicam  et  alia  inte- 
stina.  Utilitas  situs  sui  in  medio  istorum  est,  ut  defendant  embryonem  ab 
extrinsecis  tiocumentis.  Matrix  habet  in  mulieribus  solas  duas  concavitates 
aut  cellulas;  cetera  autem  animalia  habent  tot  cellulas,  quot  ipsa  habent  ca- 
pita  mammillarum.  Matrix  habet  collum  longum  sicut  urinale,  in  duabus  ex- 
tremitatibus  sui  colli  sunt  duo  orificia  scilicet  intrinsecus  unum  et  extrinsecus 
aliud,  quorum  post  conceptionis  tempus  intrinsecum  clauditur  et  extrinsecum 
remanet:  sicut  fuit,  quod  omni  tempore  potest  aperiri  et  claudi  et  vocatur 
vulva  vet  cunnus,  quod  est  quoddam  foramen  extrinsecum  inter  coxas  in  re- 
gione  pectinis,  quod  habet  in  sui  medio  panniculum  lacertosum  exterius  ali- 
quantulum  dependentem,  qui  vocatur  a Rasy  11°.  Almansoris  (1487:  Albu- 
casis)  cap.  7 „tentigo“.  Cujus  creationis  (hujus  panniculi:  1487)  duae  sunt 
utilitates:  1)  ut  per  eam  urina  transeat  (1487:  exeat)  ne  per  totam  vulvam 
undique  diffundatur;  2)  ut  cum  mulier  sedet  coxis  apertis,  alteret  aerem  sub- 
intrantem  matricem,  sicut  facit  uvula  os  subintrantem.  Deinde  ante  (1487: 
autem)  collum  inter  sua  dicta  duo  orificia  in  sui  concavitate  habet  multas  in- 
volutiones  et  plicas  conjunctas  et  intermixtas  inter  se  sicut  folia  rosae  ante- 
quam  expandantur  et  sicut  orificium  bursae  cfausae  constrictae  (1487:  con- 
strictas),  ut  sola  urina  exire  possit,  donec  mulier  peperit.  Circa  colli  medium 
cujus  sunt  venae  in  virginibus,  quae  deflorationis  tempore  corrumpuntur.  In 
lateribus  orificii  ejus  exterioris  sunt  duo  testiculi  et  duo  vasa  spermatica.  quae 
sunt  vasis  spermatis  hominis  aliquantulum  breviora;  a quibus  vasis  tempore 
coitus  ad  fundum  matricis  impellitur  mnliebre  sperma  et  cum  viri  spermate 
commiscetur.  Ad  matricem  delegantur  plures  venae  ab  epate,  quae  portant 
fetui  impregnationis  tempore  nutrimentum,  et  eaedem  venae  tempore  nativi- 
tatis  ad  matricem  portant  a ceteris  membris  superfluitates,  ex  quibus  menstrua 
generantur,  quae  a natura  tempore  debito  expelluntur. 

In  regione  nutritivorum  inferius  prope  partem  posteriorem  est  regio  re- 


54 


Tract.  I.  Cap.  9. 


num,  quae  ex  duabus  partibus  principalibus  componitur,  scilicet  ex  parte  ex- 
teriori  et  parte  interiori.  Exterior  componitar  ex  oute  exteriori  etc.  et  ex  5 
spondilibus,  quae  renum  dicuntur  spondiles;  pars  interior  regionis  renum  com- 
ponitur  ex  4 partibus:  ex  lumbis,  renibus,  ex  axungia  et  vesica.  Lumbi  sunt 
carnes  lacertosae  longitudinales  intra  spondiles,  inter  ipsas  et  syphac  jacen- 
tes,  juxta  duo  lalera  spondilium  sicut  lungae  exterius  protenduntur.  Utilitates 
creationis  lumborum  est,  ut  renes  supra  lumbos  sicut  supra  culcitram  medi- 
ante  syphacae  sicut  linteamine  requiescant.  Renes  sunt  membra  official ia  com- 
posita  ex  duobus  spermatibus  et  carne  lacertosa  dura.  Renes  sunt  duo:  scili- 
cet dexter  et  sinister,  dexter  aliquantulum  est  altior  sinistro.  Situs  eorum  est 
juxta  suas  spondiles  quibus  alligantur,  unus  ab  uno  latere  et  alter  ab  altero. 
A vena  kyli  procedit  ad  quemlibet  renem  una  vena  (1487:  concava),  quae 
dicuntur  pori  uritides.  vel  canales  renum,  intrinsecam  substantiam  spermati- 
cam  subintrantes  in  eorum  medio  portantes  ad  ipsos  a supra  dicta  vena 
aquositatem  (1487:  urinalem  non  tarnen  penitus  sanguine  denudatam)  a qua 
aquositate  sic  transmissa  in  renibus  existente  attrahit  et  segregat  vertus  eorum 
discretiva  sanguinem  ad  ipsorum  nutritionem.  et  haec  aquositas  tune  sic 
denudata  urinalis  aquositas  dicitur,  quae  per  poros  duos  uritides  mittitur  ad 
vesicam.  Renes  hominis  sunt  similes  renibus  vaccae,  nodosi,  ac  si  essent 
plures  renes  simul  compositi  babentes  plures  concavitates,  quare  morbi  renum 
difficilioris  curationis  existunt  et  sunt  solidiores  ceteris  membris.  Cujus  utili- 
tates duae:  1)  ut  minus  ledatur  ab  aeuitate  urinae  transeur.tis;  2)  ut  melius 
excoletur  et  coartetur  urina  transiens  per  eorum  soliditatem.  Utilitates,  quare 
renes  sunt  duo,  non  unicus,  sunt  3:  1)  si  esset  unus,  oporteret  ipsum  esse 
magnum  et  sic  occuparet  loca  aliorum  meinbrorum,  quare  etc.;  2)  quia  si 
esset  unicus:  aut  esset  supra  spinam  aut  in  altero  laterum.  Supra  spinam 
non  potest  (esse),  quia  occuparet  etc.;  in  altero  laterum  non  potest,  quia 
pondere  suo  ad  illud  latus  totum  Corpus  inclinaret;  3)  ut  alter  tempore 
necessitatis  possit  araborum  officium  exercere.  Ad  renes  dirigitur  a corde 
quaedam  arteria  transiens  per  medium  epatis.  Utilitas:  ut  ad  eos  portet  san- 
guinem vitalem,  spiritum  et  calorem.  Similiter  ab  epate  ad  eos  diriguntur 
quaedam  venae.  Utilitas,  ut  portent  ad  eorum  partes  extrinsecas  ab  epate 
sanguinem  nutritivum.  — Axungia  est  quaedam  crassicies,  quae  involvit 
renes,  sicut  primo  capitulo  de  anathomia  membrorum  consimilium  fuit  dictum; 
utilitas  hujus  creationis  axungiae  est,  ut  calorem  renum  acquisitum  ex  urinae 
mordicatione  obtemperet  et  refrenot.  Subtus  renes  aliquantulum  inter  os  pec- 
tinis  et  longaonem  est  locus  vesicae.  — Vesica  est  meinbrum  officiale  compo- 
situm ex  duobus  panniculis  nervosis,  frigidum  et  siccum  complexione,  cujus 
collum  est  aliquantulum  carnosum,  in  viris  longum  cum  verga  continuum 
transiens  per  perytoneon , curtum  in  mulieribus.  vulvae  continuum.  Locus 
vesicae  est  in  viris  inter  os  pectinis  et  longaonem,  in  mulieribus  inter  dictum 
os  et  matricem,  et  omne  animal  liabens  sanguinem  aut  magnum  pulmonera 
habet  vesicam.  Cum  vesica  prope  ejus  collum  continuantur  pori  uritides  interi- 
ores  portantes  urinam  a renibus,  subintrantes  duo  foramina  tunicae  exterioris 
vesicae  prope  collum.  Cum  autem  hujusmodi  urina  subintravit  inter  duas 
tunicas  vesicae  motu  naturali  inter  tunicam  et  tunicam  aliquantulum  repor- 


Tract.  I.  Cap.  10. 


55 


tatur  (1487:  deportantur)  ascendendo  versus  fundum,  quia  fundus  est  Supe- 
rior collo  in  situ,  et  tune  invenit  tunicam  intrinsecam  perforatarn  et  tune  con- 
cavitatem  vesicae  subintrat,  et  quia  sic  inter  duas  tunicas  portatur  urina, 
ideo  accidit,  quod  quanto  plus  repleatur  urina  tanto  inter  se  firmius  tunicae 
conjunguntur,  et  quia  foramina  ambarum  tunicarum  non  recte  si bi  invicem 
opponuntur,  ideo  per  ea  non  potest  urina  redundare,  nisi  collum  vesicae  sit 
adeo  opilatum,  quod  nihil  possit  per  ipsum  penitus  pertransire;  est  autem 
lacertus  quidam  in  collo  vesicae,  qui  quando  stringitur  retinet  urinam.  et 
quando  laxatur,  urina  expellitur  in  instanti. 

Cap.  X de  anathomia  hancarum,  pectinis  et  inguinis. 

Hanchae  componuntur  ex  duabus  partibus,  ex  interiori  et  oxteriori.  In- 
terior  componitur  ex  duabus  partibus,  ex  spondilibus,  quae  dicuntur  spondiles 
hancarum  et  ex  duobus  ossibus  hancarum.  Cum  spondilibus  renum  continu- 
antur  immediate  tres  spondiles  separatae,  quae  dicuntur  spondiles  hancarum, 
quibus  continuantur  3 spondiles  conjunctae,  quae  constituunt  os  caudae,  et  istae 
similiter  dicuntur  ab  aliquibus  spondiles  hancarum;  sivo  sint  sivo  non,  hoc 
non  ponit  difficultatem  vel  diversitatem  in  opere  cyrurgico.  Recolligatur  ergo 
numerus  spondilium.  Collum  habet  7.  dorsum  12,  renes  5,  hancae  6 et  sunt 
30;  quaelibet  spondilis  est  perforata  per  medium  secundum  longum,  per  quae 
omnia  foramina  sicut  cignus  transit  nucha;  quaelibet  habet  4 additamenta,  et 
aliquae  habent  plura.  Quaelibet  habet  foramina  lateralia,  per  quae  a corde  et 
epate  venae  et  arteriae  porlantes  nuchae  vitam  et  nutrimentum  subintrant. 
Quaelibet  spondilis  exceptis  solis  duabus  cum  aliis  spondilibus  sibi  continuatis 
ligamentis  fortibus  all igatu r , ut  vix  moveatur  una  sine  altera,  et  tota  ista 
conjunctio  spondilium  vocatur  spina  sive  dorsum  et  est  fabricae  totius  corpo- 
ris fundamentum.  Cum  ultimo  osse  caudae  vel  spondili  dicta  composita  con- 
tinuantur ossa  hancarum,  quibus  omnia  ossa  inferiora  alligantur,  et  ipsa 
sustinent  omnia  superiora,  quando  homo  erigitur,  et  ipsa  sunt  versus  os  cau- 
dae cartilaginosa  et  gracilia  magis  quam  versus  pectinem  et  eorum  unum- 
quodque  habet  circa  medium  unam  pixidem,  in  qua  volvitur  extremitas 
superior  ossis  coxae,  quae  vertebrum  appellatur.  et  pixis  vocatur  scia,  et  tota 
junctura  ex  his  composita  vocatur  hanca  (1487:  junctura  hancae)  et  totum 
compositum  ex  istis  et  carne  exteriori  vocatur  hanca.  Cum  ossibus  dictis 
hancarum  et  extremitatibus  anterioribus  continuatur  os  pectinis,  quod  secun- 
dum quosdum  est  eorum  pars,  secundum  alios  est  unicum  os  ab  aliis  divisum, 
secundum  alios  sunt  duo  ossa.  Unumquodque  ossium  hancarum  secundum 
aliquos  habet  4 additamenta  sive  4 partes;  tarnen  secundum  cyrurgicos 
quodlibet  eorum  numeratur  unicum  os,  et  os  pectinis  similiter  unicum,  et  ta- 
rnen videtur  sensibiliter  in  medio  compositum  ex  duobus.  Secunda  pars  prin- 
cipalis  intrans  compositionem  hancarum  cum  dictis  3 spondilibus  et  cum 
dictis  2 ossibus  est  pars  exterior  inferior  carnosa.  et  istae  partes  vocantur 
tiates,  in  gallico  „sessos“  vel  „nages“  (?)  [1487:  fesses  naches“].  Sub 
regione  nutritivorum  immediate  a parte  interiori  continuatur  cum  mirach  et 
yliis  regio  pectinis.  quae  immediate  est  supra  generativa  usembra.  Ista  regio 


56 


Tract.  I.  Cap.  1 1 . 


pectinis  habet  partem  interiorem  ossuosam,  cujus  anathomia  et  compositio 
visa  est;  habet  similiter  partem  exteriorem  carnosara,  quae  extenditur  a my- 
rach  ventris  usque  ad  vergam  et  ab  una  coxa  ad  aliam.  Ista  pars  exterior 
componitur  ex  pectine  et  inguinibus;  pecten  sen  locus  pectinis  est  locus 
pilosus,  qui  circumdat  radicem  vergae  tarn  superius  quam  lateraliter  circum- 
circa.  — Inguina  sunt  plicaturae,  quae  sunt  interius  inter  pectinem  et  ylea 
et  coxas  et  sunt  emunctoria  epatis  et  testiculorum  secundum  quosdam  et 
habent  intus  spaciositatem  magnam,  in  qua  est  caro  spongiosa,  rara,  glandu- 
losa  et  quandoque  multas  imbibit  superfluitates  a testiculis  et  epate  delegatas 
et  i bi  fiunt  saepius  apostemata  per  viam  derivationis,  quae  vocantur  bubones 
vulgali  gallico  „verbles“  vel  „clapoires“.  [1487:  alibi  clopores].1) 

Cap.  XI  de  anath.  membrorum  generati  vorum  virorum  et  ani  et 

pery  ton  eon. 

Sub  regione  pectinis  immediate  est  regio  generativorum  membrorum 
virorum,  quae  durat  usque  ad  perytoneon,  unde  philosophus  1°  de  historiis 
cap.  4:  in  termino  pectinis  est  virga.  Ista  regio  componitur  ex  duabus  parti- 
bus  principalibus,  scilicet  exteriori  et  interiori.  Exterior  pars  duas  habet 
partes:  scilicet  vergam  et  osseum.  Verga  membrum  est  veretrum,  membrum 
officiale  compositum  ex  multis  nervis  et  arteriis  etc.,  et  fuit  huic  membro  hoc 
nomen  veretrum  impositum  ab  hominibus  sicut  patet  per  modum  loquendi 
Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  37  dicentis:  vidi  virum,  qui  habebat 
veretrum,  tcsticulos  et  vulvam.  Sed  virga  et  membrum  sunt  nomina  imposita 
huic  membro  a mulieribus  per  excellontiam  sicut  patet  per  modum  loquendi 
earum  et  ex  causa.  Utilitates  creationis  virgae  secundum  philosophum  XIV  0 
de  historiis  cap.  5 sunt  dae:  1)  ut  per  eam  expellatur  urina:  2)  ut  per  earn 
materia  spermatica  expellatur.  De  virga  dicit  philosophus  XIV  0 de  historiis 
cap.  5,  quod  hoc  membrum  solum  crescit  et  minuitur  absque  lesione  substan- 
tiali,  cujus  augmentum  confert  coitui  et  diminutio  conl'ert  ccteris  ejus  ofliciis. 
Et  de  ejus  mensura  dicit  Galenus  in  „de  anathomia“.  quod  debet  esse  mediae 
longitudinis  inter  sex  digitos  transversales  et  novem.  Utilitas  hujus  longitu- 
dinis,  ut  attingat  locum  generationis  in  matrice  in  emittendo  semen;  si  enim 
esset  brevior,  non  attingeret.  Utilitatem  quare  non  debet  esse  longior  ponit 
Avicenna  1.  3 f.  2 dicens:  si  sit  longior,  sperma  in  ea  refrigerabitur,  ante- 
quam  decidat  in  matricem.  Verga  principaliter  oritur  a quadam  cartilagine, 
quae  est  de  substantia  ossis  caudae  et  est  magis  nervosa  etc.  quam  sit 
aliquod  aliud  membrum  suae  quanlitatis  et  est  concava.  habens  duo  fo- 
ramina,  scilicet  foramen  per  quod  transit  urina  et  istud  est  altius,  et 
l'oramon  per  quod  ejiciatur  materia  spermatica,  quod  est  inferius.  Avicenna 
ponit  tertium  foramen,  per  quod  emittuntur  pollutiones  insensibilitor.  Uti- 
litas, quare  virga  est  concava,  est  ut  quandoque  repleatur  spiritu  et  vapore. 
Virgae  medium,  scilicet  totum  idem,  quod  est  inter  ejus  caput  et  radicem, 
est  totum  uniforme,  sed  ejus  caput  ex  duabus  partibus  est  compositum, 


l)  Nach  Littre  (I.  c.)  „berbe“  oder  „eneloupeure“. 


Tract.  I.  Cap.  11. 


57 


seilicet  exteriori  et  interiori;  pars  exterior  est  quaedam  cutis  mobilis,  quae 
potest  ad  posterius  pelli  et  vocatur  praeputium.  Unde  Avicenna  1.  3 cap. 
de  morbis  membrorum  generativorum : Ulcera,  quae  fiunt  super  caput 

virgae,  indigent  fortioribus  exsiccationibus  vel  exsiccantibus,  quam  quae  fiunt 
super  praeputium  et  pellem  sive  cuffarn,  quae  si  corrosione  perforetur,  ejus 
foramen  postea  non  curatur.  Philosophus  tarnen  capitulo  allegato:  extremitas 
virgae  vocatur  praeputium ; cutis  cooperiens  ipsum  dicitur  cuffa.  Utilitas 
praeputii  motus  est,  ut  confricatione  sua  motus  materiae  spermaticae  adjuve- 
tur,  ut  a testiculis  et  vasis  spermaticis  citius  evomatur,  ut  in  coitu  major 
delectatio  acquiratur.  Utilitas  hujus  creationis  fuit.  ut  carnom  virgae  defen- 
dat  ab  extrinsecis  nocumentis.  Pars  interior  capitis  anterioris  vergae  est 
quaedam  caro  subtilis  musculosa,  quae  si  perdatur;  aut  aliqua  ejus  pars,  nun- 
quam  restauratur,  cicatrizatur  tarnen  infossata,  et  hujusmodi  caput  a forti 
confricatione  non  leditur,  attamen  optime  sentit.  Osseum  sive  bursa  est  mem- 
brum  officiale,  compositum  etc.,  et  quamvis  inter  membra  generativa  compu- 
tetur,  non  est  tarnen  de  principalibus  et  est  ei  impositum  istud  nomen  bursa 
a mulieribus,  sicut  prius.  Utilitates  tarnen  creationis  ossei  fuerunt  duae:  1) 
ut  testiculos  et  vasa  spermatis  sua  spissitudine  et  pilis  calefaciat  et  confortet; 
2)  ut  ea  defendat  ab  extrinsecis  nocumentis.  Osseum  componitur  ex  duabus 
partibus,  seilicet  ex  exteriori  et  interiori:  Exterior  ejus  pars  eodem  modo  ex 
cute  exteriori  et  lacertis  longitudinalibus  et  latitudinalibus  et  transversalibus 
componitur,  sicut  mirach  vontris  et  propter  tot  et  easdem  utilitates,  et  ideo 
vocatur  mirach  ossei.  Est  autem  osseum  divisum  in  duas  partes  manifestas 
tarn  interius,  quam  exterius,  seilicet  a sutura  transeunte  ab  ano  ad  virgam 
per  ejus  medium. 

Utilitas  dictae  divisionis  est  ut  si  alteri  parti  accidat  nocumentum, 
altera  sana  remaneat  et  illesa.  Interior  pars  ossei,  quae  ab  intra  osseum  cir- 
ca m d a t testiculos  sicut  syphac  nutritivorum  regionem,  est  de  substantia  dicti 
syphacis  et  in  ipso  est  sicut  duo  coni  alicujus  sacci,  aliquantulum  solum  con- 
stricti  sunt  de  ejus  (1487:  sacci)  substantia  nec  a sacco  differunt,  nisi  quod 
inter  eos  et  saccum  fit  aliqualis  constrictio  et  non  magna;  hujusmodi  pars 
syphacis  sic  mediocriter  stricta,  quae  est  inter  concavitatem  syphacis  et  con- 
cavitatem  ossei  et  transit  inter  carnem  exteriorem,  et  os  pectinis  a duobus 
lateribus  vergae  dicitur  dindimus  i.  e.  dubitativus  (1487:  dubitans)  quia 
semper  debemus  dubitare  de  relaxatione  ipsius  et  ruptura.  Pars  secunda 
principalis  membrorum  generativorum,  quae  dicitur  pars  interior,  ex  duobus 
est  composita,  seilicet  ex  testiculis  et  vasis  spermaticis.  Testiculi  sunt  mem- 
bra officialia  etc.,  quorum  substantia  est  composita  ex  carne  glandulosa  alba, 
et  dexter  in  pluribus  fortior  et  grossior  est  sinistro.  Utilitates  creationis  testi- 
culorum  et  vasorum  spermatis:  ut  ex  residuo  nutrimenti  membrorum  fiat  sper- 
matis genoratio  in  eisdem. 

Per  dindimos  praedictos  veniunt  ad  testiculos  nervi  a cerebro,  arteriae 
a corde,  venae  ab  epate,  sensum  et  motum,  vitam  et  spiritum,  sanguinem 
nutritivum  afferentes;  similiter  portatur  ad  eos  per  venas  et  arterias  dictas  re- 
siduum  boni  sanguinis  nutrimentalis  omnium  membrorum;  qui  dicitur  ab 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeviile.  5 


58 


Tract.  I.  Cap.  1 2. 


Avicenna  superfluitas  cibi,  ex  qua  fit  materia  spermatica,  cum  ulteriorem 
digestionem  in  testiculis  et  vasis  acceperit,  ita  quod  in  testiculis  vertute 
eorum  aliquantulum  dealbatur  et  cum  ulterius  transit  ad  spermatis  vasa  in 
eis  ulteriori  digestione  digeritur  et  in  eis  completam  formam  spermatis  recipit 
et  perfectam.  Vasa  spermatis  sunt  membra  officialia  etc.  Figura  eorum  est 
rotunda,  oblonga.  Situs  eorum  est  inter  testiculos  et  vergam;  grossiora  sunt 
juxta  testiculos  et  strictiora  prope  vergam,  et  istorum  extremitates  proten- 
duntur  usque  ad  viam  spermatis  infra  virgam  et  in  (1487:  ad)  ipsam  termi- 
nantur  ab  ipsa  (1487:  ad  eam)  materiam  spermaticam  deferentes. 

Sub  regione  generativorum  membrorum  immediate  situatur  regio  ani  et 
continuatur,  quae  est  ex  duobus  composita,  ex  perytoneon  etano;  perytoneon 
est  locus,  qui  est  continuus  a parle  interiori  cum  osseo  usque  ad  circulum 
ani;  Anus  est  circulus  (aut  foramen)  pudibundus,  ad  quem  terminantur 
exterior  et  inferior  pars  longaonis,  per  quem  a corpore  humano  faeces  et 
stercora  expelluntur. 

Cap.  XII  de  anath.  coxarum  et  omnium  membrorum  quae 

sunt  infra. 

Sub  regione  hancarum  immediate  sunt  coxae  cum  ceteris  membris,  quae 
sunt  infra  et  hanchis  continuantur  cetera  omnia  inferiora  mediante  coxa  illa 
(1487:  ipsa).  Coxa  est  pars  illa,  quae  durat  a junctura  hanchae  usque  ad 
genu.  Crus  vel  tibia  est  pars  illa,  quae  durat  a genu  usque  ad  pedis  cavil- 
lam  et  vocatur  ab  Avicenna  nomine  arabico  „assoid“.  Pes  est  pars,  quae 
durat  a cavilla  usque  ad  articulorum  ungues.  Pes  componitur  ex  tribus  par- 
tibus,  scilicet  inter  cavillam  et  articulos,  ex  talo,  pectine  et  planta.  Anatbo- 
mia  coxae  et  infra  quantum  spectat  ad  cyrurgicum  instrumentum  est  quasi 
eadem  cum  anathomia  adjutorii  et  infra;  in  aliquibus  tarnen  differt,  in  numero 
ossium  non  differt,  in  situ  et  positione  eorum  differt  in  duobus  locis,  scilicet 
in  genu  et  talo:  in  genu,  quia  super  ejus  juncturam  est  rotula,  quae  vocatur 
ab  aliquibus  oculus  genu;  utilitas  ejus  est,  ut  servet  juncturam  a nocumentis; 
sed  super  cubiti  juncturam  non  ponitur  os  ab  aliis  dislinctum.  sed  solum  est 
ibi  additamentum  rostrale,  ut  Visum  est.  In  altero  loco  differt.  scilicet  in  ca- 
villa pedis  et  talo,  quia  ibi  non  sunt  nisi  7 ossa,  sed  in  consimili  junctura  in 
manu  sunt  ossa  8.  In  musculorum,  cordarum,  lacertorum,  nervorura,  cutis 
numero  vel  positione  non  differt  (die  in  []  befindlichen  Worte  fehlen  in  1487), 
[nisi  sicut  differt]  forma  totius  coxae  ad  infra  a forma  adjutorii  et  infra.  In 
numero  arteriarum  et  venarum  non  differet.  In  situ  earum  vel  positione 
differt  aliquantulum,  sicut  composito  et  forma  coxarum  et  brachiorum  diver- 
santur. 

De  venis  hic  flebotomandis. 

Venae,  quae  communiter  flebotomantur  in  coxa  et  pede,  sunt  4:  sophena, 
sciatica,  renalis  et  ea,  quae  est  sub  pollice.  Flebotomia  venae,  quae  est  sub 
pollice,  valet  ad  aegritudines  matricis  propter  retentiouom  inenstruorum  et 
multum  evacuat  a toto  corpore  et  multum  debilitat.  Flebotomia  sophenae, 
quae  fit  inter  cavillam  et  talum  in  parte  interiori  valet  ad  passiones  inguinis, 


Tract.  II.  Prooemiura. 


59 


vergae,  testiculorum  et  matricis.  Flebotomia  sciaticae,  quae  flebotomatur  inter 
cavillam  exteriorem  et  talum,  valet  ad  passiones  renum  et  hancarum.  Flebo- 
tomia venae  rer.alis,  quae  flebotomatur  inter  minimum  articulum  et  auricula- 
rern  valet  ad  cancrenas,  ad  malum  mortuum,  ad  varices,  flegma  salsum  et  ad 
omnes  passiones  melancholicas  tibiarum. 

Recap itulatio  et  numorus  omnium  ossium  totius  corporis. 

Numerus  omnium  ossium  totius  corporis  quantum  spectat  ad  cyrurgicum 
instrumentum  et  secundum  quod  prius  apparuit,  per  singula  membra  discur- 
rendo,  est,  quod  sunt  203  praeter  ossa  sisamina,  unde  in  craneo  sunt  6,  in 
naso  2,  in  maxillis  4,  in  epygloto  1 scilicet  os  lande,  in  collo  est  os  basillare 
et  spondiles  7,  in  humeris  sunt  5,  in  quolibet  brachio  et  qualibet  coxa  sunt 
30,  ita  quod  in  istis  qualtuor  membris  sunt  sexies  viginti  (120),  in  dorso 
sunt  12  spondiles,  in  duobus  lateribus  sunt  24  costae,  in  thorace  sunt  ossa  7, 
in  renibus  sub  dorsi  spondilibus  sunt  spondiles  5,  in  hancis  et  cauda  sunt 
spondiles  6,  in  hancis  et  pectine  sunt  3.  Si  tarnen  aliquis  velit  dicere  de 
duobus  ossibus  aut  pluribus,  quod  sunt  unicum  os,  aut  de  unico,  quod  sunt 
duo  ossa  vel  plura,  aut  si  velit  computare  dentes  de  numero  ossium  aut  non 
computare,  etiam  quod  numerus  dentium  diversus  est  in  diversis,  secundum 
hoc  numerus  dictorum  ossium  secundum  diversos  poterit  minui  vel  augeri. 
Praeter  omnia  dicta  ossa  sunt  adhuc  aliqua  ossa  intrantia  compositionem  cor- 
poris humani,  quae  vocantur  ab  actoribus  sesamina  i.  e.  ad  modum  sysami, 
quod  est  granum  minimum,  replentia  concavitates,  et  haec  reperiuntur  in  sin- 
gulis  juncturis  singulorum  digitorum  et  in  multis  aliis  locis  et  sunt  parvissima 
quasi  (1487:  quod)  rotunda  et  inveniuntur  in  pedibus  porci,  quando  come- 
ditur,  sicut  ossa  cerasorum.  quae  si  cum  praedictis  ossibus  addantur,  adhuc  erit 
praedictus  eorum  numerus  augmentatus.  Avicenna  1.  1 . f.  1.  doctr.  5 summa 
1 cap.  30°  et  ultimo  de  anathomia  pedis  in  fine:  Ossa  totius  corporis  humani 
sunt  249  praeter  ossa  sisamina  et  praeter  os  lande,  quod  radicatur  in  epigloto 
et  quod  est  simile  lamdae  literae  graecae  et  figurae  7 in  algorismo  sic  /\. 


Incipit  prohoemium  particulare  ad  secundum  tractatum  cyrur- 
giae  magistri  Henrici  de  Amondavilla,  illustrissimi  regis  Frau- 

corum  cyrurgici. 

* Postquam  completus  est  primus  tractatus  hujus  cyrurgiae,  qui  fuit  de 
anatomia  breviata,  quantum  spectat  ad  cyrurgicum  instrumentum,  aggredior 
cum  Dei  auxilio  secundum  tractatum,  qui  erit  de  curis  vulnerum.  contusionum 
et  ulcerum,  in  quo  propono,  pro  toto  posse,  satisfacere  et  proficere  Omnibus 

* ln  Q.  197  Cod.  Amplon.  (s.  Nachtrag  am  Ende)  lautet  der  sehr  gekürzte 
Anfang  so:  Quoniam  propono  pro  posse  cum  Dei  auxilio  in  hoc  secundo  tractatu 
satisfacere  et  perficere  Omnibus  vacantibus  etc.,  a quibus  raodus  noster  . . . . 
appetitur.  Appetitur  autem  a tribus,  scilicet  a sapientibus  etc.  Ueberhaupt  sind 
prohoemium  sowohl  wie  die  „notabilia  introductoria“  se  h r ge  kürzt  und  fragmen- 
tarisch wiedergegeben;  sie  nehmen  in  Q.  197  nur  etwa  5 Blätter  ein,  während  sie 
in  anderen  Codices  das  Dreifache  an  Raum  noch  weit  übersteigen.  Am  Rande 

5* 


GO 


Tract.  II.  Prooemium. 


vacantibus  arti  et  operi  cyrurgie,  qui  modum  nostrura  novum  curandi  vulnera 
concupiscunt  ( 1 487:  qui  et  quales  debent  appetere  cyrurgiam).  Concupiscunt 
autem  ipsum  aliquando  aliqui  sapientes  provecti,  aliquando  mediocriter  intel- 
ligentes et  aliquando  ydiotae  ignorantes.  Concupisci  autem  debet  ab  istis, 
scilicet  a sapientibus  provectis,  a mediocriter  intelligentibus  et  ab  ydiotis 
ignorantibus.  Provectis  autem  sapientibus  magis,  qui  viderunt  opera  cyrurgiae 
et  qui  intellexerunt  auctoritates,  rationes,  causas  et  principia  communia  et  vo- 
cabula  medicinae  sufficit  habere  in  scriptis  manuale  opus  cyrurgicum  totum 
nudum,  causis  suis,  rationibus  et  declarationibus  denudatum,  ut  ad  ipsum 
tamquam  ad  thesaurum  memoriae.  quae  labilis  est,  habeant  refugium.et  re- 
cursum.  Rudibus  ignorantibus  similiter  sufficit  opus  nudum,  quoniam  decla- 
rationes  rationabiles  commentantes  non  intelligerent  neque  causas.  Mediocriter 
intelligentibus  non  sufficit  opus  nudum;  ymo  ultra  hoc  oportet  ipsis  hujus 
operis  causas,  rationes,  declarationes  pretendero  elficaces.  Ideo  in  tractatu  vel 
textu  hujus  primae  doctrinae  solum  et  nudum  manuale  opus  cyrurgicum  ad 
propositum  ordinavi,  ordinans  juxta  tractatum  tamquam  ejus  commentum  vel 
tamquam  interlineare,  dictas  ejus  causas.  rationes  et  declarationes  in  graci- 
liori  littera  quam  sit  textus1),  ut  si  aliquibus  nudus  modus  operandi  suf- 
ficit, ipsum  solum  possint  suscipere  a ceteris  denudatum,  et  si  aliquibus  sic 
nudus  non  sufficit  idem  modus,  juxta  ipsum  dictas  ejus  causas  et  cetera  su- 
pradicta  ipsum  declarantia  invenient  ad  ipsius  complementum.  De  illis  autem 
decem,  quae  a prooemio  primi  libri  reservavi  declaranda  promittens  ea  in 
praesenti  prooemio  declarare,  sciendum  de  primo:  quod  cyrurgicus.  qui  vult 
regulariter  operari,  debet  prius  frequentare  loca,  in  quibus  periti  cyrurgici 
saepe  et  saepius  operantur  et  operationes  eorum  attendere  diligenter  et  me- 
moriae commendare,  (1487  : et)  deinde  cum  ipsis  operando  exercitari,  sicut 
dicit  Haly  sermone  nono  secundae  partis  libri  completi  artis  medicinae,  qui 
dicitur  „Regalis  dispositio“  capitulo  primo  intitulato:  „De  divisione  cyrur- 
giae“. Dixit  similiter  Haly  supra  tegni  tractatu  de  causis  cap.  33,  quod  in- 
cipit:  „Ejus  vero  preterquam  naturam“,  supra  partem  „si  vero  ad  invicem“, 
„quod  melior  medicus  et  cyrurgicus  est,  cujus  consideratio  est  propinquior 
veritati“:  quod  scitur  cum  multo  Studio  hujus  artis  in  opere  et  cum  bonitate 
scientiae  precedentis  et  ingenii  sani,  et  oportet  quod  medicus  sit  rememorans 
informationis  (1487  und  16642:  formationis)  bonae,  velocis  solertiae,  sani 

findet  sich  von  derselben  Hand,  von  der  die  2.  Doctrin  des  2.  Tractats  nieder- 
geschrieben ist,  folgende  Bemerkung:  Sciendum  quod  hanc  partem  istius  pro- 
hoemii  scilicet  omnia  quae  sequuntur  abhinc  usque  ad  illam  partem  „intelli- 

(7) 

gendum  etc.“  (d.  i.  der  Beginn  des  1.  Capitels)  sub  hoc  signo  non  in- 

veni  alibi  (dieses  Zeichen  findet  der  Leser  als  Merkzeichen  am  Rande  bei  Be- 
ginn des  1.  Capitels  beim  Worte  „Intelligendum“  wieder  vor),  sed  quaedam 
alia  praeludia  prohoemialia,  quae  non  sunt  hic  posita. 

')  Anmerkung.  In  einzelnen  Codices  ist  dieser  Unterschied  noch  hand- 
schriftlich festgehalten,  z.  B.  in  dem  sehr  alten,  entschieden  aus  dem  Anfang 
des  14.  Jahrhunderts  stammenden  Cod.  Paris  No.  1487;  ferner  im  Cod.  Amplon. 
Q.  197  und  nach  Chereau  auch  im  Pariser  Text  7139;  im  Berliner  Text 
fehlen  diese  declarationes  interlineares,  wie  die  declarationes  praeambulae  ganz. 


Tract.  II.  Prooemium. 


61 


intellectus,  bonae  visionis  etc.  (16642:  Concluditur  et  probatur  quoddara 
suppositum  Galeni,  quod  medicus  debet  esse  ingenii  sani  et  hoc  probat  auc- 
toritatibus  et  rationibus.)  Ex  nunc  dictis  etiam  potest  elici,  quod  cyrurgicus 
debet  esse  ingeDiosus  naturaliter,  quod  etiam  probatur  auctoritate  Damasccni, 
secundo  aphorismo  (16642:  secundae;  1487:  1°  aphorismo  la0  partis)  ejus- 
dem  partis:  „Operari  secundum  libros  absque  perfecta  ratione  et  solerti  in- 
genio,  molestum  est“  et  aphorismo  secundo  ejusdem  partis:  „Ingenium  natu- 
rale adjuvat  artem  et  naturam  regentem'4.  Item  idem  probatur,  quia  multi 
novi  casus  se  nobis  offerunt  omni  die  et  quia  predecessores  nostri  scribentes 
de  mera  et  spontanea  gracia  non  coacti  omiserunt  multa  scribere  de  necessa- 
riis  ad  hanc  artem,  quia  forte  necessaria  ad  hanc  artem  tempore  suo  ad  ple- 
num  non  erant  inventa,  aut  quia  inventa  omnia  nesciebant  aut  quia  scita 
nolebant  omnia  revelare,  aut  quia  omnia  necessaria  non  possunt  codicibus 
comprehendi,  aut  si  possint,  prolixitas  librorum  tedium  pareret  et  contemptura. 
Quare,  quaecunque  sibi  necessaria,  in  libris  cyrurgicus  non  facile  (1487  und 
16642:  de  facili)  inveniret,  pro  quibus,  scilicet  novis  casibus  et  omissis  pre- 
dictis  supplendis  necessarium  est.  cyrurgicum  fulgere  ingenio  naturali.  — Ex 
tune  dictis  etiam  et  ex  auctoritatibus  omnium  auctorum  et  practicorum  medi- 
corum  et  cyrurgicorum  patet,  quod  non  est  cyrurgicus  sufficiens,  si  non  sciat 
artem  et  scientiam  medicinae,  maxime  anatbomiam,  sicut  in  principio  primi 
tractatus  hujus  sumrnae  saepius  est  probatum.  Sine  arte  enim  nullus  sciret 
medicamina  competentia  ordinäre,  sed  accideret  et  sicut  illis,  de  quibus  loquitur 
philosophus  (in  fine,  secundo  Elenchorum),  qui  emebant  (eruebant?)  unum 
syllogismum  sophisticum,  quo  communiter  cognito  ulterius  non  valebant  (1487 
und  16642:  valebat)  nec  ipsi  sciebant  alterum  ordinäre.  — Duo  enim  sunt 
necessaria  ad  hanc  artem,  sicut  extrahitur  a Galieno,  VII0  de  ingenio  capitulo 
tertio:  primum:  scire  cum  quibus  est  operandum,  secundum,  scire  cum  eis 
operari.  Primum  non  potest  sciri  sine  scientia  medicinae;  secundum  potest 
scire  cyrurgicus  litteratus,  subtilis,  habilis,  et  potest,  exceptis  arte  et  scientia 
Omnibus  bonis  condicionibus  sufficientis  cyrurgici  premuniri.  — Debet  simi- 
liter  cyrurgicus  esse  mediocriter  audax,  non  disputans  coram  laicis , operans 
cum  provisione  et  sapientia,  non  incipiens  operationes  periculosas.  doneo  sibi 
provideret  de  necessariis  ad  periculum  evitandum,  habens  bonam  formam 
membrorum,  maxime  manuum,  sicut  digitos  longos  et  graciles,  mobiles,  non 
tremulos,  et  cetera  omnia  membra  fortia,  ut  possit  cunctas  bonas  operationes 
animi  (1487  und  16642:  animae)  viriliter  exercere.  Sit  morigenatus  (1487 
und  16642:  moriginatus) ; sic  se  pascientibus  exhibeat  penitus,  quod  ex  parte 
sua  nihil  de  contingentibus  omittatur.  Omnibus  patientibus  suis  salutem  pro- 
mittat;  casum  et  periculum,  si  adsit,  non  occultet  parentibus  el  amicis.  Curas 
difficiles  respuat,  quantum  potest.  De  desperatis  se  nullatenus  intromittat. 
Pauperibus  consulat  propter  Deum.  A divitibus.  si  possit,  sibi  faciai  bene 
solvi.  (1487  und  16642:  Se  ipsum  non  collaudet.  alios  non  increpet;  nullum 
cyrurgicum  odiat.)  Ad  bonam  famam,  quantumeunque  potest,  laboret.  Pa- 
tientem  blandis  sermonibus  confortet,  et  ejus  justis  petitionibus  condescendat, 
vel  obediat,  si  non  impediant  curam  morbi.  — Sequitur  ergo  necessario  ex 
prediciis,  quod  perfectus  cyrurgicus  est  plus  quam  perfectus  medicus  et  quod 


62 


Tract.  II.  Prooemium. 


ad  ipsum  plura  requiruntur,  scilicet  operatio  manualis.  — De  secundo:  patientes 
debent  in  omnibus  ad  curam  morborum  suorum  pertinentibus  cyrurgicis  obe- 
dire,  nec  debent  eorum  operationibus  aut  consiliis  obviare;  haec  enira  summe 
displicent  cyrurgicis  et  inde  dedignantur;  quare  fit  eorum  operatio  deterior  et 
suspecta.  — De  tertio:  assistentes  sint  quantum  possunt  benevoli  et  grati 
cyrurgico  et  patienti  ipsis  in  omnibus  ad  curam  morbi  spectantibus  annuen- 
tes.  Nec  referant  patienti  ea,  quae  dixit  (1487  und  16642:  dixerit)  medicus, 
nisi  grata  et  utilia  fuerint  propter  ipsum,  nec  coram  ipso  faciant  malum  vul- 
tum.  Non  rixentur  inter  se  nec  cum  infirmo  nec  murmurent,  quia  inde  oritur 
timor  et  dubitatio  super  aegrum.  Nec  permittant,  quod  ad  eum  deveniat  ru- 
mor malus  nec  verbum,  de  quo  debeat  contristari  aut  iracundiam  promoveri. 
De  quarto:  extrinseca  remaneant  arbitrio  et  industriae  cyrurgici  ordinanda.  De 
quinto:  cyrurgia  a divorsis  secundum  (1487  und  16642:  quod  occurrit  eorum 
capitibus  aut  secundum)  diversos  respectus  diversimode  diffinitur;  nec  mirum, 
quia  quot  capita  tot  sententiae,  ut  scribitur  prima  parte  aphorismorum  Da- 
masceni  super  aphor.  25.  Quidam  sic  diffiniunt:  Cyrurgia  est  manualis  ope- 
ratio in  corpore  hominis  ad  sanitatem  tendens.  Alii  sic:  Cyrurgia  est  tertium 
instrumentum  medicinae.  Alii  sic:  Cyrurgia  est  scientia  medicinalis,  qua  docen- 
tur  cyrurgici  manualiter  operari  in  corpore  humano,  separando  continua,  se- 
parata  reuniendo  secundum  statum  priorem  aut  possibilem  et  superflua  exstir- 
pando  secundum  doctrinas  theoriae  (1487  und  16642:  doctrinam  theorice) 
medicinae.  Istae  dictae  diffinitiones  aut  descriptiones  et  quasi  infinitae  aliae, 
quas  practicantes  ponunt  de  cyrurgia  quilibet  secundum  propriam  voluntatem 
in  eandem  sententiam  conveniunt,  quamvis  vocabula  sint  diversa.  Et  quia 
quilibet  diffinitionem  et  membra  diffinitionis,  quae  imponit,  sufficienter  decla- 
rat  sicut  patet  discurrenti  per  singulas  cyrurgias,  ideo  de  earum  declaratio- 
nibus  supersedeo  quo  ad  praesens.  De  sexto:  cyrurgia  dicitur  a „cyros“, 
quod  est  manus,  et  „gyos“,  quod  est  operatio,  quasi  operatio  manualis.  Et 
quamvis  quaelibet  recta  operatio  manualis,  in  quocunque  subjecto  fiat,  possit 
vocari  communi  nomine  cyrurgia,  attamen  hoc  nomen  cyrurgia  ab  antiquis 
appropriatum  est  per  excellentiam  rectae  operationi  manuali,  quae  in  solo 
humano  corpore  exercetur,  quoniam  hujusmodi  operatio  inagis  necessaria 
magis  utilis  et  magis  artificialis  est  quam  sit  aliqua  alia  operatio  in  quo- 
cunque corpore  alio,  sicut  patet,  ita,  quod  quando  fit  sermo  de  cyrurgia 
nullo  addito  nomine  absoluto,  intelligitur  solum  de  manuali  operatione,  quae 
in  humano  corpore  exercetur.  De  septimo:  sicut  sunt  tria  instrumenta  medi- 
cinae, prout  probatum  fuit  primo  notabili  praeambulo  hujus  tractatus  secundi, 
ita  sunt  tria  instrumenta  generalia  cyrurgiae,  mediantibus  quibus  omnis  cyr- 
urgicus  operans  operatur,  quae  sunt:  separare  conjuncta,  rejungere  separata 
melius,  quam  possibile  est,  superflua  extirpare.  Dicta  instrumenta  medicinae 
enumerat  Thedericus  in  prohoemio  majoris  cyrurgiae  suae  prosequens  ad  ple- 
num  quid  est  unumquodque  eorum  singulariter  et  divisiin.  Instrumenta  cy- 
rurgiae persequitur  Lanfrancus  in  sua  majori  cyrurgia  tractatu  primo  doctrinae 
primae  capitulo  tertio.  — De  octavo  (1487:  scilicet,  quot  sunt  species  chir- 
urgiae):  species  cyrurgiae,  sicit  dicit  Johannitius  in  fine,  sunt  duae:  una, 
cum  qua  cyrurgicus  operatur  in  membris  duris  ut  in  ossibus;  alia,  cum  qua 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


63 


operatur  in  mollibus,  ut  in  carne.  Et  potest  superaddi  tertia  species,  cum 
qua  operatur  in  membris  mediis  inter  duritiera  et  raollitiem,  ut  in  cartilagi- 
nibus,  nervis,  venis  et  arteriis  et  similibus.  Istae  autem  species  subdividun- 
tur  et  membra  suarum  divisionum  declarantur  in  fine  prohemii  majoris  cy- 
rurgiae  Thederici.  — De  nono:  subjectum  in  tota  medicina  et  in  qualibet  ejus 
parte  est  corpus  humanum  praeservabile  ab  aegritudine  et  ab  ea  curabile, 
prout  patet  in  Omnibus  actoribus  medicinae;  diversimode  tarnen  est  subjec- 
tum in  tota  medicina  et  in  ejus  parte,  quae  dicitur  cyrurgia,  quia  ipsum  est 
subjectum  in  cyrurgia  prout  praeservabile  vel  curabile  manualiter  operando, 
quia  de  ipso  in  quantum  hujusmodi  aut  de  eis  partibus  aut  passionibus  aut 
aliquibus,  quae  ad  ipsum,  in  quantum  hujusmodi,  habent  attributionem,  in 
tota  cyrurgia  pertractatur.  — De  decimo:  cyrurgicus  et  quilibet  alius  artifex 
operans  regulariter  debet  tendere  ad  certam  intentionem  vel  finem,  quo  sup- 
posito  debet  uti  mediis,  quibus  mediantibus  potest  attingere  illum  finem. 
Finis  aut  generalis  omnium  cyrurgicorum  aut  intentio  principalis:  generalis, 
quantumcunque  intentiones  particulares  particulariter  diversentur,  esttriplex: 
primus:  manualiter  conservare  sanitatem  sicut  flebotomando,  cauterizando  et 
similia,  ut  praeservetur  patiens  dispositus  a morbo  futuro.  Secundus:  curare 
morbum  jam  factum,  quod  fit  suendo,  ligando  et  similia  faciendo.  Tertius 
est,  qui  ordinatur  ad  duos  primos:  procurare  morbum,  ut  a priori  morbo  prae- 
servetur patiens  dispositus  aut  ut  ab  alio  morbo  jam  facto  curetur  sicut  fit 
quando  cum  attractivis  attrahitur  sanguis  melancholicus  usque  anum,  ut 
fiant  emorroides,  et  quando  factae  aperiuntur  (1487:  componuntur),  ut  prae- 
servetur patiens  a mania  et  similibus,  aut  ut  curetur  a jam  factis  morbis  me- 
lancholicis  supradictis  et  similibus  eorundem. 

Ordinatio  doctrinarum  et  capitulorum  hujus  secundi  tractatus. 

Iste  secundus  tractatus  habet  duas  doctrinas:  Prima  doctrina  est  de 
communi  cura  vulneruin  et  de  curis  singularibus  aliquorum  ipsorum,  ad  quae 
curanda  non  sufficit  communis  cura  praedicta  et  de  cura  contusionum.  Se- 
cunda  doctrina  est  de  communi  cura  ulcerum  et  de  curis  singulis  aliquorum 
ipsorum,  ad  quae  curanda  non  sufficit  communis  cura  praedicta.  — Prima 
doctrina  habet  12  capitula:  Primum  capitulum  est  de  communi  cura  vulnerum, 
in  quantum  vulnera  sunt  et  habet  octo  partes.  — Secundum  capitulum  est 
de  eis,  quae  requiruntur  ad  curam  vulnerum  nervorum  et  locorum  nervosorum 
ultra  curam  communem  vulnerum  supradictam.  — Tertium  capitulum  est  de 
modo  curandi  vulnera  capitis  cum  fractura  cranei  secundum  Thedericum  et 
secundum  modum  novum  experientiae  modernorum.  Quartum  capitulum 
est  de  cura  contusionis  capitis  cum  fractura  cranei  absque  vulnere  exterioris 
carnis  et  cutis  capitis.  — Quintum  capitulum  est  de  modo  operandi  manua- 
liter cum  instrumentis  ferreis  in  craneo  fracto,  quando  non  sufficit  iu  propo- 
sito  praedicta  cura  Thederici  aut  nostra  propter  aliquam  causam.  — Sextum 
capitulum  est  de  cura  omnium  vulnerum  omnium  membrorum  totius  faciei.  — 
Septimum  capitulum  est  de  cura  omnium  vulnerum  venae  organicae  et  qua- 
rundam  aliarum  venarnm  aut  arteriarum  a quibus  fiuit  aliquando  sanguis  pe- 
riodice.  — Octavum  capitulum  est  de  cura  omnium  vulnerum  penetrantium 


64 


Tract,  II.  Notabilia  introductoria. 


ad  concavitatem  pectoris  ex  quacunque  parte  et  de  cura  vulnerum  membro- 
rum  ventris  extrinsecorum  et  intrinsecorum.  — Nonum  capitulum,  in  quo 
ostenditur,  quae  yulnera  sint  periculosa  et  mortalia  et  quae  non.  — Decimum 
capitulum  de  quibusdam  medicinis  conferentibus  ad  curam  quorundam  vulne- 
rum et  de  modo  per  quem  quaelibet  oarum  in  dictis  vulneribus  operatur,  et 
quomodo  inter  se  conveniunt  et  differunt,  et  quando  et  quomodo  debeaDt  mi- 
nistrari.  — Undecimum  capitulum  de  spasmo  et  ceteris  impedimentis  retar- 
dantibus  curam  vulnerum.  — Duodecimum  capitulum  de  cura  contusionis  ubi- 
cunque  sit. 

Sequuntur  hic  cautelae  (1487:  subtilitates)  et  cavillationes  cyi'ur- 
gicorum  contra  cyrurgicos  et  contra  aliquos  medicos  fraudulentos 
(1487:  fraudulosos)  ac  contra  patientes,  quomodo  possit  ab  ipsis  suf~ 
ficiens  Solarium,  extorqueri . Et  declarationes  (14  87:  ac  considerationes) 
praeambidae  generales  introducentes  cyrurgicos  operantes  in  canonibus 
et  principiis  generalibus  cyrurgiae  et  in  moclo  manualiter  operandi 
et  sunt  hic  de  ista  mciteria  (1487:  notabilia ) praeambula  introductoria 
numero  viginti  sex,  quae  etiam  sunt  quasi  communia  ad  omne  pro- 
positum  cyrurgicorum  (1487:  sicut  prosequendo  posterius  apparebit). 

Auxiliante  Deo,  a quo  omne  bonum  et  omnis  scientia  habet  ortum: 
Primo  notandum  est,  quod  qui  intrat  in  ovile  non  per  ostium,  für  est  et  latro. 
Et  quamvis  ista  propositio  scribatur  in  Evangelio  divino,  tarnen  potest  habere 
locum  in  qualibet  facultate  et  in  omni  opere  regulato.  Nam  quicunque  vult 
attingere,  in  quacunque  scientia  aut  opere,  finern  debitum  et  intentum,  oportet 
ipsum  per  certos  limites  et  ostia  intrare  et  si  ipse  aliter  subintrare  innitatur 
aut  fingat  se  intrare,  intrabit  sicut  für  et  latro,  sicut  proditor  et  deceptor.  Et 
ad  hoc  videtur  (1487  und  16642:  videbatur)  advertere  Galenus,  medicorum 
princeps,  pater  et  patronus  libro  suo  VII0  de  ingenio  sanitatis  capitulo  tertio 
nolens  nos  discipulos  suos  intrare  tamquam  fures  in  ovile  medicorum,  imo 
patefaciens  nobis  scilicet  medicis  et  etiam  cyrurgicis  (h)ostia  medicinae  et 
etiam  cyrurgiae  dixit : Particularis  curatio  non  fit  nisi  duobus  modis:  primus 
est  scire  cum  quibus  sit  operandum,  secundum  scire,  cum  eis  operari.  Unde 
oportet  antequam  cyrurgicus  arti ficialiter  curet  morbum,  ipse  in  ovile  cyrur- 
gicorum et  cyrurgiae  per  haec  ambo  ostia  subintrare.  — Ad  unumquodque 
autem  istorum  hostiorum  dirigit  nos  necessario  duplex  via:  Ad  primum  ergo, 
quod  attinet  theoricae  cyrurgiae,  prima  via  est  audire  ejus  theoriam  et  ad 
ipsam  attendere  cum  summa  diligentia  et  adfectu;  quod  probatur  auctoritate 
Boetii,  libro  suo  „de  disciplina  scholarium“  (1487:  scolastica)  dicentis: 
„Nomen  magistri  assumere  non  meretur,  qui  prius  formam  discipuli  non  as- 
sumpsit“.  Secunda  via  est  legere  ipsam  et  de  ipsa  conferre  cum  sociis  ali- 
quando,  quia  scientia  est  nobilis  animi  possessio  quae  parum  (1487  und 
16642:  quarum)  dedignatur  possessorem.  Quare  dicit  Seneca  epistola  quin- 
quagesima  „de  clementia“:  Ilomines  cum  docent  discunt.  Ad  secundum 
(h)ostium,  quod  attinet  practicae,  prima  via  est  videre  cyrurgicos  operari, 
quod  patet  auctoritate  Haly,  secunda  parte  libri  sui  „de  regali  dispositione“ 
sermone  nono  capitulo  primo  intitulato  „de  divisionibus  cyrurgiae“  nuper  alle- 
gato  circa  medium  prooemii  hujus  tractatus.  Secunda  via  est,  quod  oportet 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


65 


cyrurgicum  operari  diu  cum  aliis  et  postea  totus  solus;  et  hoc  etiam  patet  in 
fine  auctoritatis  Haly  praeallegati  et  potest  probari  sensibi Jiter,  quia  quantum- 
cunque  aliquis  viderit  fabricare,  nunquam  fabricabit  bene  clavum  donec  ipse 
defecerit  in  pluribus.  Et  hoc  dicit  philosopbus  (secundo  Ethicorum),  scilicet 
quod  „fabricar.do  fabricamus“  (1487  und  16642:  fabri  sumus)  et  non  dicit 
„videndo  fabricare“.  Item  patet  auctoritate  ejusdem  prohoemio  metaphysicae 
dicentis:  „Expertos  magis  proficere  videmus,  quam  etc.;  sed  nullus  fit  (1487: 
est)  expertus  nisi  prius  fuerit  diu  operatus“.  Patet  ergo  auctoritatibus  Galeni 
et  Haly,  quod  oportet  cyrurgicum  intrare  gregem  cyrurgicorum  et  cyrurgiae 
per  quattuor  limites  et  duo  ostia  supradicta,  si  velit  in  ipsa  proficere  et  arti- 
ficialiter  operari.  Hoc  similiter  satis  patet  auctoritate  Galeni  VI°  de  ingenio 
cap.  1 dicentis:  „Cum  quis  seit  de  non  tractatis  tractare  et  secundum  trac- 
tata  rationabiliter  operari,  is  revera  medicus  dici  debot“.  Et  quicunque  alio 
modo  quam  dictum  sit  intraverit  aut  finxerit  se  intrare,  i ntrabit  sicut  für, 
non  per  ostium  in  ovile,  sicut  faciunt  omnes  illiterati,  sicut  barberii,  sortilegi, 
locatores,  insidiatores,  falsarii,  alchemistae,  meretrices,  metatrices,  obstetri- 
ces,  vetulae,  Judaei  conversi,  Sarraceni  et  quasi  omnes,  qui  bona  sua  fatue 
consumpserunt,  qui  fingunt  se  cyrurgicos  aliquando,  ut  habeant  unde  vivant, 
et  ut  sub  pallio  cyrurgiae  cooperiant  miserias  suas,  paupertates  et  etiam  fal- 
sitates,  et  ut  sub  umbra  artificii  cyrurgiae  possint  civitates  et  regna  subin- 
trare,  explorantes  secreta,  ut  possint  ea  hostibus  reportare.  Do  quibus  talibus 
deceptoribns  et  consimilibus  loquitur  Plinius  libro  suo  tertio  (1487:  30?; 
16642:  tricesimo?)  dicens:  In  hac  sola  artium  evenit,  loquens  de  medicina  et 
cyrurgia,  quod  unieuique  misero  (1487:  misere)  de  se  ipso  professo  credatur 
cum  non  sit  aliquod  mendacium  magis  periculosum  etc.;  illud  tarnen  non 
intuentur,  addiscunt  enim  ex  periculis  nostris  et  per  mortes  nostras  experi- 
menta  agunt.  Unde  de  quodam  tali  recitat  auctor  „de  gestis  philosophorum “ 
capitulo  undecimo  „de  dictis  Diogenis  philosophi“:  quod  ipse  Diogenes 
existens  in  quadum  civitate  vidit  ibi  diu  quendam  pictorem  pessime  depin- 
gentem,  cujus  picturas  totus  populus  deridebat.  Deinde  vidit  ipsum  Diogenes 
in  alia  civitate,  in  habitu  pomposo  reputatum  magnum  medicum  et  famosum. 
Cui  tune  dixit  Diogenes:  Amice,  quantum  admirandum  (13002:  quasi  ad- 
mirande;  1487  und  16642:  admirando)!  Numquid  es  Tu  ille,  qui  solebas 
tali  loco  tali  tempore  esse  pictor  et  modo  statim  factus  es  medicus?!  Unde 
mirum.  Existimo  quod  Tu  percepisti,  quod  error  picturae  Tuae  perpetuo 
patebat  (13002:  parebat)  parietibus,  et  quod  patientes  ex  errore  Tuo  et 
aliorum  stolidorum  mortui  statim  sub  terra  sepeliuntur,  quare  omissa  arte 
pingendi  factus  es  medicus!  De  deceptoribus  hujusmodi  cyrurgici  dicit 
Haly  libro  „de  aggregationibus  cyrurgiae“,  VII0  Almansoris,  cap.  ultimo, 
quod  tot  sunt  fraudes  eorum,  quod  Über  suus  totus  ipsas  comprehendere 
non  posset  et  recitat  ibi  eorum  deceptiones  et  fraudes  mirabiles  et  in- 
numerabiles  falsitates.  Nec  videtur  multum  mirabile.  si  predicti  pauperes 
paupertate  et  necessitatibus  coacti  refugiunt  ad  hanc  artem,  ut  sub  ejus  pallio 
se  recondant,  quoniam  inter  artes  haec  est  magis  communis  et  minus  scita  et 
qua  plures  indigent;  vix  enim  invenitur  aliquis,  si  bene  inquiratur,  quin  ipsa 
non  indigeat,  quare  in  ipsa  plures  possunt  committi  falsitates,  et  quia  vul- 


66 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


gus  nescit  discernere  peritum  a non  porito,  sicut  dixit  Ypocras  in  priuio  „res 
giminis  acutorum“  cap.  1.  Quare  accidit,  quod  in  ipsa  deceptores  ignorante- 
lucrantur  et  in  ipsa  magnifice  exaltantur,  et  scientes,  veridici  et  experti  op- 
primuntur  et  vivunt  saepe  pauperes  et  mendici.  Sed  plus  quam  mirabile  est, 
et  absurdum,  quod  nedum  predicti,  imo  reges,  principes  et  praelati,  canonici, 
curati,  religiosi,  duces,  nobiles  et  burgerises  se  de  curis  cyrurgicis  periculosis 
sine  scientia  intromittunt  et  maxime  de  curis  aegritudinum  oculorum,  quarum 
curae  sunt  periculosae,  difficiles  et  fallaces,  ita  quod  in  ipsis  curandis  cyrur- 
gicus  sufficiens  et  expertus  rarissime  reperitur.  Et  ideo  ex  erroribus  predic- 
torum,  maxime  divitum,  religiosorum,  ut  monialium,  heremitarum  et  etiam  re- 
clusorum,  de  quibus  populus  plus  confidit,  morbi  de  so  curabiles  fiunt  simpli- 
citer incurabiles  aut  pejores  quam  prius.  Et  quandoqne  destruunt  membra 
patientia  et  sepius  interficiunt  patientem.  De  predictis  autem  religiosis  et 
consimilibus  dicit  vulgus,  quod  tales  sciunt  cyrurgiam  sine  arte  et  quod  ipsis 
est  infusa  ex  mera  gratia  Creatoris.  Et  si  aliquis  simpliciter  hoc  non  credat, 
ipse  reputatur  hereticus  et  incredulus  aut  infamis.  Do  abusiva  credulitate 
populi  et  errore  circa  curas  aliquorum  morborum,  qui  Sanctorum  nominibus 
nominantur,  sicut  est  morbus  Sanctae  Mariae,  Beati  Georgii,  Beati  Antonii, 
Beati  Laurentii,  qui  sunt  idem  apud  diversos,  scilicet  heresipila,  et  morbus 
Sancti  Eligii,  qui  est  fistula  et  ulcera  et  apostema  apud  vulgus,  et  morbus 
Sancti  Fiacri,  qui  est  cancer,  apostema,  ficus,  emorroydes  et  similia,  et  mor- 
bus Sancti  Boni,  qui  est  panaritium  et  morbus  Sancti  Clari,  qui  est  omnis 
morbus  oculorum,  et  morbus  Sancti  Lupi,  qui  est  species  epilepsiae,  et  sic  de 
morbis  aliis  infinitis  dicentur  aliqua  inferius  doctrina  Ili  hujus  tractatus  capi- 
tulo  de  curationibus  fistularum. 

Quomodo  medici  et  cyrurgici  fraudulose  se  repellunt  a curis 

’ lucrativis. 

1)  Notandum1)  est  supposita  divisione  et  partitione  inter  tnorbos  perti- 
nentes cyrurgicis  et  medicis  sicut  ponitur  inferius  in  prohoemio  tertii  tiactatus 
hujus  cyrurgiae,  quod  ubicunque,  propter  quemcunque  morbum,  quantum- 
cunque  solis  cyrurgicis  pertinent,  morbus  ille,  dum  tamon  non  sit  vulnus  aut 
dislocatio  aut  fractura,  si  primo  cautelosus  medicus  sit  vocatus,  cyrurgicus 
nunquam  ibi  de  cetero  ponet  pedem,  immo  dicit  medicus  patienti:  Domine, 
planum  est,  quod  cyrurgici  sunt  superbi  et  pomposi  et  tarnen  carent  ratione 
penitus  et  sunt  simpliciter  ignorantes,  et  si  sciunt  aliquid  ad  illud,  modicum 
sciunt  per  nos  medicos  et  sunt  homines  discoli  et  feroces  et  magna  salaria 
repetunt  et  reportant.  Ex  altera  parte  Vos  estis  debilis,  passibilis.  delicatus 
et  magis  gravaremini  expensis,  et  ideo  Vobis  consulo  propter  bonum,  quod 
istorum  consilium  non  quaeratis,  et  ego  amore  Vestri,  quamvis  non  sim  cyr- 
urgicus, tentabo,  si  absque  eorum  consilio  potero  Vos  juvare.  Quod  si  sic  liat 
et  optime  succedat,  optime  erit;  si  autem  male,  tune  dicet  medicus  ad  infir- 
mum:  Domine,  a principio  dixi  Vobis,  quod  non  eram  cyrurgicus,  tarnen 


')  Der  Erfurter  Codex  Q.  197  hat  überall  statt  „notandum“  das  Wort: 
„advertendum“. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


67 


propter  dictas  causas  et  quia  compatiebar  Vobis,  feci  quod  feci  et  bene  et 
secundum  artem  et  rationem  et  melius  quam  aliquis  cyrurgicus.  Deus  novit! 
Occupatus  tarnen  sum  de  novo  circa  quaedam  negotia,  quare  Vobis,  sicut 
soleo,  non  assisto,  et  quare  consulo,  quod  cyrurgicum  habeatis,  non  propter 
hoc  quod  succedat  optime  cura  Vestra.  Et  tune  medicus  praeveniens  patien- 
tem  dicit:  Et  ego  consulo,  quod  vocetur  talis,  qui  est  expertus  valde,  non 
superbus,  sed  tractabilis  et  fidelis  et  seit  optime  artem  suam  et  fortasse  me- 
lius quam  majores,  de  quorum  magnitudine  ad  praesens  non  curamus.  Et 
tune  facit  vocari  securn  miserum  cyrurgicum,  non  literatum,  rusticum,  sim- 
pliciter ignorantem , et  hoc  propter  quattuor:  112.:  ut  nesciat  medicum  re- 
prehendere  de  errore;  2 12:  ut  medicus  remaneat  cyrurgicus  sicut  prius  et  ut 
cyrurgico  rustico  dominetur;  3™:  ut  illi,  si  indigeat,  possit  errorem  suum 
imponere  tarn  praeteritum  quam  futurum;  421:  ut  honorem  et  commodum  at- 
tribuat  sibi  totum,  et  cyrurgico  errorem  et  dedecus,  si  sint  ibi.  Similiter  ex 
altera  parte  est  ita:  quod  si  cyrurgicus  primo  vocetur  ad  aliquam  curam  pure 
medicinalem,  nunquam  de  cetero  vocabitur  ex  ejus  assensu  aliquis  medicus 
ad  eandem,  immo  intendet1)  cyrurgicus,  quod  patiens  non  indigeat  medico 
propter  multa:  121:  quia  medici  nihil  sciunt  aut  faciunt  patientibus  nisi 

loqui,  et  omnes  indifferenter  sive  indigeant  sive  non,  faciunt  assellare; 
221:  quia  cyrurgici  et  natura  quotidie  curant  morbos  istis  consimiles  absque 
consilio  medicorum;  321:  quia,  si  vocetur  medicus,  statim  vellet2)  patientem 
purgare,  qui  forte  evacuatione  non  indiget,  ut  aliquando  contingit,  quia  valde 
debilis  aut  quia  non  assuetus  aut  quia  non  extenuatus,  aut  quia,  si  indiget, 
modo  non  est  tempus,  aut  forte  morbus  est  immaterialis.  Haec  autem  prae- 
dicta,  ut  modo  dicta  sunt,  et  multa  alia  consimilia  aut  pejora  ad  vituperium 
intelligentium  expertorum  praetendunt  cyrurgici  rurales  illiterati  et  medici 
ficti,  cautelosi,  deceptores,  aliquando  timentes,  ne  vocetur  cum  ipsis  prudens 
cyrurgicus  aut  medicus  et  fidelis  aut  garrulus  cautelosus,  quoniam  prudens 
et  fidelis  tales  expellit,  tamquam  insufficientes,  a curis,  et  cautelosus  caute 
procurat,  quod  in  cura  remaneat  totus  solus.  Et  attendat  quilibet,  quod  nec 
dixi  nec  intendo  dicere  contra  scientificos  et  expertos.  Absit!  Solatium  est 
utique  cum  talibus  operari,  quoniam  proborum  expertorum  experientiis 
acquiescunt  et  inexpertorum  ignorantias  et  errores  supplent  et  corrigunt 
curialiter  et  latenter.  Sed  dixi  contra  simpliciter  ignorantes  et  contra  so- 
phisticos,  apparenter  verbosos,  discolos  et  procervos,  qui  probis  cyrurgicis  in 
omnibus  suis  operibus  et  singulis  praeparationibus  patientium  contraarguunt 
et  continue  adversantur,  perturbantes  ipsos,  a suo  bono  proposito  sepius  diver- 
tentes,  quoniam  turbati  minus  praevident  etc.,  sicut  dicit  philosophus  1°  elen- 
chorum.  ubi  ipse  loquitur  de  cautelis. 

2)  Notandum,  quod  vulgus  consuevit  sic  dividere  morbos  cyrurgicis  per- 
tinentes, quod  eorum  quidam  sunt  ex  causa,  quidam3)  sine  causa  vel  ab 
eventu.  Et  dicunt  morbum  fieri  ex  causa,  qui  fit  ex  causa  extrinseca  exteriore 
vel  primitiva,  quae  sunt  idem,  sicut  cum  baculo  vel  lapide  vel  cutello  vel 

*)  1487  und  16642:  praetendet. 

*)  1487  und  16642:  volet. 

3)  1487:  alii. 


68 


Tract.  II.  Notabilia  introtnctoria. 


similibus,  quia  vulgus  bene  cognoscit  ista,  et  dicit  morbum  fieri  sine  causa 
vel  ab  eventu,  qui  fit  a causa  intrinseca  interiore  vel  antecedente,  quae  sunt 
idem  secundum  medicos,  quia  vulgus  non  cognoscit  istas  causas  nec  advertit 
de  istis.  De  isto  morbo.  qui  fit  sine  causa,  habet  vulgus  tres  diversas  opiniones: 
IT:  quod  cyrurgicus  non  confert  in  cura  istius  nisi  sit  specialiter  de  eis,  qui1) 
curant  morbos  ab  eventu  ita,  quod  non  alios;  2“  opinio  est,  quod  iste  morbus 
provenit  ex  solo  infortunio  patientis;  3^  opinio  est,  quod  provenit  et  raittitur 
a Deo  glorioso  et  sublimi,  quare  cyrurgici  non  conferunt,  cum  non  possint 
resistere  contra  Deum;  immo  credit  vulgus,  quod  Deus  et  morbus  insurgerent 
contra  ipsum,  et  quod  solus  Deus  percutit  et  sanat,  vulnerat  et  medetur; 
immo  multi  sunt  in  tanta  confidentia  et  devotione,  quod  aequaliter  placet  eis 
esse  sani  vel  infirmi,  qui  nolunt  sanari  manu  humana;  immo  dicunt:  placet 
mihi  esse  infit mus,  quia,  ex  quo  sum,  scio,  quod  placet  Deo,  et  quia.  si  non 
placeret  sibi,  scio,  quod  non  essem  infirmus.  Et  quando  dicitur  istis:  Veiles 
tu  esse  curatus?  respondent 2) : Non  manu  humana;  nec  est  possibile  nec  pla- 
ceret Deo,  quia  si  vellet,  statim  essem  curatus.  Et  expellunt  turpiter  ab 
hujusmodi  curis  cyrurgicos  optimos  et  expertos,  unde  deceptores  nolentes  sic 
expelli  negant  se  esse  cyrurgicos  vulnerum,  qui  habent  scientiara  ex  doctrina 
et  ex  eo  quod  viderunt  alios  operari;  sed  dicunt  se  scientiam  habere  a Deo 
glorioso  sibi  infusam,  per  quam  sciunt  curare  morbos  ab  eventu  et  ex  dono 
Dei  et  Sanctorum  provenientes  et  istam  gratiam  gratis  datam  non  habent  a 
doctrina  sed  ex  mera  provisione  et  ex  gratia  Salvatoris,  cujus  misericordia 
plena  est  terra.  Hujusmodi  autem  sunt  religiosi  ficti,  sicut  hermitae  et  reclusi 
et  antiquae  meretrices  et  metatrices  et  aliqui  consimiles,  de  quibus  superius 
fuit  sermo,  qui  cum  aqua  benedicta  et  divinis  precibus  et  consimilibus  alli- 
ciunt  patientes,  ut  credant  ipsos  divinitus  operari.  Praedictam  autem  gratiam 
non  habebat  nec  finxerat  se  habere  quidam  cyrurgicus  mihi  notus,  qui  cum 
tereret  medicinas  ad  curandam  fistuiam,  quam  morbum  Sancti  Eligii  vocat 
vulgus,  fregit  mortarium  suum  casualiter,  unde  factus  est  rumor  magnus  in 
populo  contra  ipsum,  quod  hoc  erat  divinum  miraculum  et  vindicia,  quia  volebat 
curare  morbos  Sanctorum.  quorum  cura  debet  solis  divinis  cyrurgicis  reservari. 

3)  Notandum,  quod  nunc  est  consuetudo  omnium  principum,  praela- 
torum  et  vulgalium  in  omnibus  regionibus  occidentis.  et  forte  in  calidis 
regionibus  non  est  ita,  quod  de  nullo  medico  [cyrurgico] 3)  scientifico  con- 
fidunt,  nisi  parum  dicentes,  quod  cyrurgicus  non  debet  esse  clericus,  quia 
interim  quod  clericus  intrat  scolas,  lai'cus  addiscit  modum  manualiter  ope- 
randi. Et  ista  ratio  emanavit  ex  informatione  cyrurgicorum  la'icorum  4)  illi- 
teratorum,  qui  continue  assistunt  divitibus  et  ab  antiquo,  quibus  di v i tes 
acquiescunt,  maxime  divitos  illiterati  ratione  similitudinis  illiterantiae 5) 
dolentes  graviter  cum  ipsis.  quod  debeat  esse  aliquis  cyrurgicus  literatus, 
nec  dicta  ratio  sufficit  ad  probandum  propositum  vel  intentum,  quoniam 

')  1487:  tcmporaliter. 

2)  1487 : sic  quod  non. 

3)  fehlt  in  1487. 

4)  1487  und  16642:  antiquorum. 

5)  1487:  illiteraturae. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


69 


tota  cyrurgia  non  consistit  in  solo  opero  manuali,  immo  ex  tbeorica  scientia 
et  ex  parte,  quam  nullus  pure  lai'cus  potest  scire.  Et  iterum:  quanto  magis 
informatur  aliquis  in  tbeorica,  tanto  subtilior  est  et  comprehendit  et 
concipit  in  mente  modum  manualiter  operandi  secundum  tbeoricam  jam 
conceptam,  per  quam  seit  causas  et  utilitates,  propter  quas  oportet  sic  neces- 
sario  et  praecise  operari  et  non  aliter;  et  iterum,  si  clericus  habet  intellectum 
et  organa,  quare  non  potest  ipse  ita  bene,  immo  melius  quam  lai'cus  ceteris 
paribus  operari?  Ceteris  paribus  dico,  quod  si  clericus  et  lai'cus  ejusdem 
aotatis  et  comparis  ingenii  etc.  incipiant  operari,  clericus  erit  magis  habilis 
quam  lai'cus,  sed  si  lai'cus  incipiat  prius ')  etjuvenis,  et  clericus  incipiat  ulti- 
mus  et  autiquus,  primus  erit  magis  habilis  quam  secundus;  et  e con verso 
posset  esse,  si  fieret  e converso.  Sed  si  superveniat  aliquis  deceptor* 2)  fugi- 
tivus,  qui  nesciat  loqui  vulgalium  ydioma  nisi  quod  partim  iritelligatur  et 
partim  non,  sicut  aliquis  Ultramontanus,  Judaeus  aut  Sarracenus  vel  con- 
versus,  ipsum  honorant  ut  philosophutn,  ipsi  credunt  sicut  prophetae,  ipsum 
timent  et  adorant  sicut  Deum  et  plus  quam  prophetam  et  ipsi  in  Omnibus 
casibus  et  per  omnia  famulantur.  Cujus  causa  potest  esse  duplex:  una,  qoia 
vulgus  credit,  quod  sermones  eorum.  quos  non  intelligunt,  sunt  efficaciores 
sermonibus  intellectis;  altera  causa  est,  quia  nemo  propheta  in  terra  sua. 

4)  Notandum,  quod  sicut  habetur  in  aphorismis  Damasceni,  aphor.  1° 
et  in  commento  ibidem,  quod  operator  non  debet  tantum  confidere  de  eis, 
quae  scripta  sunt  in  libris,  quin  ipse  ratione  prima  prius  discutiat  et  retractet 
ea  suo  ingenio  naturali,  antequam  secundum  ipsa  incipiat  operari,  et  causa 
hujus  potest  esse,  quia  philosophi  et  sapientes  componentes  libros  suos  in 
ipsis,  quam  generaliores  canones  et  regulas  invenire  poterant,  posuerunt,  quia 
particularia  sunt  et  erunt  infinita  et  per  consequens  ignota.  Nunc  autem 
Canon  aut  regula  raro  invenitur  a Deo  generalis,  qui  in  alio3)  aut  in  pluribus 
particularem  instantiam  non  assumat.  Verbi  gratia:  in  curatione  vulnerum 
datur  regula  generalis,  quod  vulnus  non  curatur,  donec  desiccciur;  si  tarnen 
vulneratus  aliquis  intraret  aliquam  febrem  consumentem  aut  longam,  quae- 
cunque  sit,  in  qua  timeatur  spasmus  de  inanitione,  vulnus  ejus  debet  cum 
humidis  praeparari  aut  procurari,  quare  debent  artifices,  qui  dederunt  hujus- 
modi  regulam,  excusari,  quia  in  pluribus  continet  veritatem,  quamvis  in  ali- 
quibus  non  sit  vera,  et  ideo  de  jure  cujuslibet  practici  in  sua  scientia  sapientis 
concessum  est,  quod  addat  aut  subtrahat  in  regulis  antiquorum,  sicut  si  bi 
videbitur  oxpedire.  Nec  debet  aliquis  auctor  interpretari,  ex  quo  suae  regulae 
continent  in  pluribus  particularibus  veritatem,  immo  cum  in  humanis  operibus 
nihil  sit4)  perfectum,  quia  successorcs  videlicet  minores  editiones  optimas 
praedecessorum  suorum  majorum  aliquando  corrigunt  et  decorant  superaddendo 
bona,  quae  ab  ipsis  per  experientiam  aut  assuefactionem  in  opere  noviter  sunt 
inventa.  unde  debent  laudem  et  gratiam  reportare,  juxta  quod  dicit  Galenus 
V°  „de  accidenti  et  morbo“  in  medio  capit.  5.,  quod  dicta  antiquorum 

*)  1487 : primus. 

s)  1487:  advena. 

3)  1487:  aliquo  particulari. 

*)  1487:  penitus. 


70 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria; 


debent  a suis  successoribus  amicabiliter  explanari,  et  quod  ibi  deest,  debet 
ab  eis  benigniter  adimpleri.  Non  enim  est  mirandum,  si  opus  quodcunque  ab 
aliquo  bene  editum  ab  aliis  aliquibus  et  propter  bonum  arbitretur  defectuosum, 
quoniam  quot  capita  tot  sententiae,  ut  habetur  supra  partem  Damasceni 
aphorismorom  super  aphorism.35,  et  quoniam  illud  idem,  quod  aliquis  ordinat 
in  uno  die,  in  crastino  aut  statim  ipse  aliter  ordinat  et  disponit,  immo  prae- 
dicti  tales  retractores  proticiunt  multis  modis,  quoniam  excitant  intellectum 
artificis  scientiflci  ad  melius  operandum,  ut  possit  opus  irrepreliensi bile  ordi- 
näre. Sunt  autem  similiter  in  artibus  mecanicis  tales1)  retractores  indagantes 
et  retractantes  parietes,  domicilia  et  similia  noviter  jam  constructa,  qui 
multum  proficiunt  in  eis  oonstruendis,  qui  diebus  festalibus  discurrunt  per 
vicos  et  plateas  civitatis  intuentes  opera,  quae  sunt  nova.  Et  isti  Parisiis 
vocantur  operatores  dominici  et  festivi  et  multotiens  proficiunt  edificatoribus 
per  hunc  modum. 

5)  Notandum  juxta  praedicta  et  dicenda,  quod  aliquando  quaeritur, 
utrum  cyrurgia  sit  pure  opus  mechanicum  et  utrurn  sit  scientia  aut  ars,  et 
utrum  sit  theorica  aut  practica.  Ad  quorum  solutionem  notandum  est,  sicut 
dici  potest  ex  dictis  Averrhoys  in  commento  supra  cantica  canticorum  Avi- 
cennae  prope  principium  supra  partem,  in  qua  Avicenr.a  dividit  medicinam 
in  theoricam  et  practicam,  quod  operationes  rationabiles  tribus  modis  addi- 
scuntur:  alia  enim  addiscitur  solum  operando,  sicut  ars  carpentatoria  et  simi- 
les,  quas  potest  addiscere  homo  mutus,  et  omnes  tales  sunt  vere  mechanicae; 
alia  autem  addiscitur  sermocinando  per  solam  scientiam  de  demonstrantibus2) 
de  diffinitionibus  et  similibus,  quam  posset  addiscere  homo  mutus,  et  talis 
operatio  dicitur  proprie  ars  et  scientia,  quia  Averrhoys  non  ponit  ibi  dideren- 
tiam  inter  scientiam  et  artem,  et  omnes  tales  sunt  pure  theoricae,  sicut  theo- 
rica medicinae  et  cyrurgiae  et  consimiles;  theorica  enim  medicinae  docet 
cognoscere  sanitatem  et  ejus  causas  et  signa  et  morbum  et  solum  hoc,  nihil 
ulterius  inquirendo.  Tertia  operatio  manualis3)  addiscitur  utroque  modo  prae- 
dicto,  scilicet  per  scientiam  et  sermonem  et  per  operationem  manualem  simul, 
quam  nullus  potest  addiscere  nisi  habeat  manus  et  intellectum,  sicut  est  arti- 
ficialis  practica  medicinae  et  cyrurgiae,  et  hoc  considerat,  quomodo  sanitas 
prius  cognita  per  theoricam  conservetur  et  cum  quibus,  et  quomodo  morbus 
similiter  praecognitus  curetur  et  cum  quibus.  Verbi  gratia  ponamus  exemplum 
sensibile  familiäre  cyrurgicum:  Cyrurgicus  videns  apostema  cognoscit,  quod 
est  morbus,  quia  infert  actioni  membrorum  sensibile  nocumentum,  et  quod  est 
morbus  compositus,  quia  in  eo  sunt  omnia  vel  tria  genera  morborum,  scilicet 
mala  compositio  cum  mala  separatione  et  disjunctione  partium  membri  apo- 
stemati  facta  ex  imbibitione  materiae  apostematis  inter  ipsas  et  pectus4)  in 
forma  membri  sicut  eminentia  vel  tumor.  Deinde  cognoscit  signa  complexio 
nis5)  apostematis.  deinde  per  signa  cognoscit  causas  ut  materiales,  ut:  quod 

‘)  1487:  consimiles. 

2)  1487:  demonstrationibus. 

3)  1487:  rationabilis. 

4)  1487:  peccatum;  13002:  partem. 

5)  13002:  condicionis. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


71 


est  sanguineum  etc.  Et  haec  omnia  praedicta  cognoscit  cyrurgicus  per  theo- 
ricam  suam,  nec  per  ipsam  ulterius  potest  cognoscere  nec  accedere  ad  curarn 
apostematis  nisi  transeat  ad  cyrurgiatu  operativam,  per  quam  cum  adjutorio 
theoricae  supradictae  seiet,  quomodo  debet  dictum  apostema  curare  regula- 
riter  et  cum  quibus,  ut  forte  cum  phlebotomia,  quae  est  instrumeutum  cyrur- 
gicum,  sicut  divertendo  in  principio  apostematis  etc.  et  cum  localibus  appro- 
priatis  tali  apostemati.  sicut  posterius  apparebit.  Et  ex  praedictis  patet  ad 
quaestiones,  quod  cyrurgia,  quae  addiscitur  operatione  sola  et  quae  exercetur 
absque  doctrina  theorica  praecedenti , sicut  cyrurgia  rusticorum  et  ornuium 
illiteratorum , est  opus  pure  mechanicum,  nec  est  proprie  theoricum  nec  est 
proprie  scientia  aut  ars.  Similiter  patet,  quod  cyrurgia,  quae  solum  addisci- 
tur sermocinando  et  loquendo,  non  est  opus  vere  mechanicum,  et  quod  est 
pure  theorica,  et  quod  est  proprie  scientia  aut  ars  secundum  Averrhoym.  Simi- 
liter patet,  quod  cyrurgia,  quae  addiscitur  utroque  modo  praedicto,  scilicet 
loquendo  et  operando  similiter,  non  est  opus  mechanicum,  et  quod  est  partim 
theorica  et  partim  practica:  est  practica  secundum  majorem  sui  partem  et 
theorica  secundum  minorem.  Et  ponit  Averrhoys  exemplum  simile  de  ana- 
thomia,  cujus  minimum  potest  ex  sermonibus  imaginari  et  quod  est  scientia 
et  ars. 

6)  Notandum  ad  introductionem  cyrurgici  operantis:  si  vult  fideliter 
operari,  quod  melius  est  ipsurn  in  quattuor  casibus  ab  opere  quiescere  aut 
cessare  quam  etiam  operari.  Casus  lus:  quando  natura  est  salis  fortis  in 
proposito,  quia,  sicut  innuit  Galenus  super  aphoristn.  7ae  particulae  „quibus 
phlebotomia  inter  renes  et  ventrem“  : „Naturae  forti  nihil  est  impossibile“, 
et  idem  1°  de  interioribus  cap.  2:  „Natura  non  indiget  medicaminis  auxillio 
etc.“,  et  idem  11°  de  criticis  diebus  cap.  3:  „Natura  est  sufficiens  in  Omni- 
bus, quibus  indiget“.  Casus  2us:  quando  non  cognoscitur  morbus  nec  ejus 
causa  per  consequens,  quia  tune  operans  debet  nocere,  et  si  juvaretur,  hoc 
esset  a casu,  et  hoc  innuit  Avicenna  üb.  4 f.  I cap.  de  regimine  febricitan- 
tium  universaliter  dicens:  „Non  est  tibi  possibile  curare  febrem,  nisi  prius 
cognoveris  ipsam“.  Casus  3us:  quando  morbus  est  debilis  respectu  naturae, 
quia  sicut  dicit  Haly  supra  tegni  Iractatu  de  signis  cap.  20  supra  partem  „et 
vigiliae  et  multus  somnus“  : „Quando  causa  morbi  aut  morbus  est  debilis, 
natura  sufficit  ad  sanandum“.  Casus  4us:  quando  natura  est  minus  debilis, 
quia  secundum  Galenum  supra  aphorism.  lae  particulae  „quando  stetit  aegri- 
tudo“:  „Morituri  aut  valdo  debiles  solis  pronosticis  sunt  dimittendi“,  et  quia 
secundum  eundem  in  tegni  cap.  26  „omnium  natura  est  operatrix  etc.“: 
„Sed  natura  valde  debilis  non  bene  operatur“.  Quare  si  cyrurgicus  in  pro- 
posito administret,  non  juvabit,  immo,  quia  necessario  male  succedet,  poterit 
increpari.  Si  autem  cyrurgicus  nolit  aut  nesciat  fideliter  operari.  ipse  indiffe- 
renter in  omnibus  casibus  operatur,  a quibus  sive  juste  sive  injuste  credit  sa- 
larium  reportare,  sicut  praedicti  deceptores,  de  quibus  nuper  notabili  1°  fuit 
facta  mentio,  et  de  quorum  deceptionibus  loquitur  Rhases  VII0  Almansoris 
cap.  allegato.  Isti  enim  aliquando  et  saepe  ex  eo  quod  male  et  infideliter 
agunt,  et  reportant  commodum  et  honorem  et  damnificant  patientes,  a quibus, 
si  fideliter  agerent,  non  reportarent  gratiam  neque  lucrum.  Casus  ad  propo- 


72 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


situm:  Al iquis  dives  patitur  principium  apostematis,  vocat  cyrurgicum  fide- 
lern,  qui  dicit  ei:  „Domine,  adhuc  non  habet  hic  locum  cyrurgia,  quia  na- 
tura non  indiget  medicaminis  auxilio  etc.“  (ut  Visum  est)  „sed  si  magis  ap- 
pareat  apostema,  mittaiis  pro  me“.  Tune  accidit,  quod  patiens  vocat  medicum 
aut  cyrurgicum  deceptorem.  Si  cyrurgicus,  statim  dicetei:  „Domine,  pro 
certo  Vos  habetis  hic  maximum  apostema  et  jam  sentio  ipsum  intus,  et  nisi 
ciio  oxtrahatur  certum  esi,  quod  afTeret  Vobis  damnum“,  tune  cyrurgicus  ille 
proenrat  ibi  apostema  sine  causa  cum  localibus  attracti vis  et  reportat  lucrum. 
gratiam  notitiam  et  honorem,  quia  vidit  apostema,  quod  non  erat  et  quod 
primus  cyrurgicus  non  videbat,  qui  pro  verilate  passus  est  infamiam,  dedecus 
atque  damnum.  Si  autem  patiens  vocet  medicum,  ut  aliquando  contingit,  et 
ad  suggestionem  fidelis  cyrurgici,  qui  vult  fideliter  operari  et  differre  ex  causa, 
scilicet  donec  medicus  per  bonum  regimen  et  per  evacuationes  et  cetera  ne- 
cessaria  tentaverit  consumere  apostema  et  iterum  cyrurgicus  se  absentot  — 
si  tune  apostema  ulterius  augetur,  medicus  forte  dicet,  quod  cyrurgicus  non 
praevidebat  apostema,  et  ideo  recessit  subterfugiens  credens  medicum  hono- 
rare,  quare  amplius  non  vocabitur  cyrurgicus,  immo  medicus  utrumque  offi- 
cium exercerbit.  — Iterum  Casus  alter  aliquando  contingit,  quod  cyrurgicus 
fidelis  consumit  apostema  a principio  cum  purgationibus,  abstinentia  et  loca- 
libus, unde  reportat  lucrum  minimum  sive  nullum,  immo  dicit  patiens,  quod 
cyrurgicus  eum  decepit,  qui  suum  repulit  apostema,  et  dicetur,  si  patiens 
infirmetur  aut  moriatur  infra  duos  annos  aut  tres,  quod  hoc  fecit  cyrurgicus, 
quoniam  suum  apostema  repulit;  aut  si  nihil  sinistrum  ')  accidit  patienti 
infra  dictum  terminum,  ipse  saltem  dicit,  quod  nihil  patiebatur  nec  habuisset 
apostema,  sicut  nunc  apparet,  quia  nec  habet  nec  habuit  nec  habiturus  erat. 
Sed  si  cyrurgicus  fuisset  deceptor,  auginentasset  apostema  et  apparuisset  et 
inde  multam  pecuniam  cum  sanie  extraxisset.  Ex  praedictis  patet,  quod  cyr- 
urgicus veridicus  et  fidelis  propter  veritatem  et  fidelitatem  multotiens  habet 
pati  et  quod  sibi  necessarium  esset  capitulum  de  doctrina,  per  quam  posset 
resistere  fraudibus  cyrurgici  et  medici  fraudulosi  et  etiam  patientium,  a qui- 
bus  di fficile  est  cavere.  Iste  autem2)  cyrurgicus  aut  medicus  cautelosus  cu- 
ram  divitis  parvam  magnificat,  et  si  sit  impossibilis,  eam  innititur  possibilem 
facere,  et  facilem  curam  pauperis  aggravat  et  ipsam  difficilem  praodicat  atque 
gravem,  ut  a d i vite  rapiat  et  a paupere  subterfugiat,  dum  non  est  qui  redi- 
mat  neque  qui  salvum  faciat;  ipse  enim  in  voce  Archangeli  sic  alloquitur  pa- 
tientem  divitem  in  absentia  assistentium : „Domine.  Vos  estis  solus  infirmus, 
Vosraet  patimini;  non  videtur  filius  sive  nepos,  et  Vos  solus  prae  dolore  vigi- 
latis,  quando  Vestri  assistentes  dormiunt  et  amici.  Non  expectetis,  quod  alii 
curent  de  Vobis,  si  Vos  primitus  non  curatis;  Vos  satis  habetis,  undo  potostis 
habere  consilia  et  redimere  sanitatem  et  necessaria,  si  Vos  vultis ; non  sunt 
divitiae  supra  sanitatem  nec  est  paupertas  super  morbum.  Nonne  lucratus 
estis  quidquidem  est  Vestrum,  et  principaliter  propter  Vos,  si  Vos  non  estis 
miser,  scilicet  ut  Vobis  inde  possitis  in  Vestris  necessitatibus  subvenire.  Et 


')  13002:  symptomatis. 
*)  1487:  enim. 


Traot.  II.  Notabilia  introductoria 


73 


utinam  illi,  qui  male  curant  de  Vobis,  Vestram  aegritudinem  paterentur!  Sed 
secretum  sit.  Negotiam  Vestrum  est,  et  ego  Vobis  compatiens  propter  bonum 
Vestrum  dico,  quod  dico.“  — Deinde  in  absentia  patientis  alloquitur  assi- 
stentes  dicens:  „Domini!  Iste  dominus  multum  confidit  de  Vobis,  et  vere,  si 
ipsum  perditis,  bonum  amicum  perditis,  et  certe  non  est  honor  Vobis,  quod 
tantus  homo  est  sine  consilio ; immo  si  sine  consilio  moriatur,  erit  Vobis  vitu- 
perium  sempiternum,  nec  posset  sibi,  etiamsi  esset  pauperrismus,  minus  quam 
nihil.  Vere  ipse  in  magno  periculo  est,  et  Casus  arduus,  sed  aliquando  natura 
facit  nobis  melius  quam  credamus.  Certum  est  enim,  quod  ipse  moritur,  nisi 
ipso  juvetur,  et  si  juvetur,  potest  evadere  vel  non  mori,  et  si  moritur,  ex 
adjutorio  non  moritur,  quia  jam  quasi  moritur,  nec  habet  viam  salutis  nisi 
cum  bono  consilio  et  discreto  etc.  Et  haec  loquor  Vobis  tamquam  amicus, 
non  tamquam  medicus.“  Item  alloquitur  simili  modo,  qui  sequitur,  pauperem 
patientem,  quamcunque  aegritudinem  patiatur:  „Vere  multum  compatior  Tibi 
et  juvarem  Te  libentissime  propter  Deum.  Quia  tarnen  multum  sum  occupatus 
in  curis  arduis  quoad  praesens,  et  quia  tempus  est  contrarium  curae  Tuae, 
et  quia  Tu  non  habes,  unde  necessaria  redimas  propter  curam,  sicut  species: 
ideo  consulo,  quod  difTeras  usque  ad  aestatem,  quia  tune  habebimus  herbas 
et  raulta  alia  Tibi  necessaria,  quibus  relevaberis  in  expensis,  quia  aestas  est 
tempus  pauperibus  magis  gratum  etc.“  Et  cum  idem  pauper  redierit  in 
aestate,  tune  dicet  ei  cyrurgicus:  „Multum  dolui,  quod  ego  remisi  Te  in 
hieme,  quia  in  veritate  adhuc  est  hiems  Tibi  magis  congrua  quam  sit  aestas; 
aestas  enim  nimis  calida  est,  et  non  esset  tutum,  modo  Tuam  aegritudinem 
stimulare,  quia  multa  nocent  mota,  quae  quieta  non  nocerent.  Et  ideo  con- 
sulo, quod  Tu  expectes,  donec  transierit  iste  fervor.“  Et  sic  in  aeternum,  et 
ultra  nunquam  inveniet  pro  paupere  bonum  tempus.  Praeterea,  si  cyrurgico 
deceptori  offeratur  cura  aliqua  sine  lucro  et  quae  sit  simpliciter  impossibilis 
apud  ipsum,  quamvis  sit  forte  possibilis  apud  quosdam,  ipse  sic  alloquitur 
patientem  fingens  se  longius  ire:  „Vere  multum  doleo,  quod  non  possum  hic 
stare  et  ad  curam  Vestram  vacare,  quoniam  in  brevi  tempore  Vos  curarem.“ 
Et  extunc  quicunque  in  cura  de  cetero  laborabit,  non  potest  nisi  vituperiura 
reportare,  quia,  si  curatur,  facile  erat;  si  non,  dicetur,  quod  damnum  fuit, 
quod  magister  illo  non  stet.it,  quia  ipsum  faciliter  et  breviter  curavisset.  Aut 
forte  dictus  deceptor  addidit  et  dixit:  „Faciatis,  quod  cyrurgicus  Vester  lo- 
quatur  mecum  et  ego  amore  Vestri  docebo  eum  statim,  quomodo  Vos  curabit. “ 
Et  tune,  si  cyrurgicus  dedignetur  loqui  cum  ipso,  reputabitur  arrogans  et 
superbus.  Et  si  loquatur  et  patiens  curetur,  dicetur,  quod  curatus  est  ex 
consilio  primi  cyrurgici;  si  loquatur  et  non  curetur,  dicetur,  quod  cyrurgicus 
nescivit  juxta  consilium  alterius  cyrurgici  operari,  et  sic  ille,  qui  curam 
exequetur,  non  potest  nisi  vituperium  reportare.  Ilis  et  aliis  consimilibus  et 
majoribus  fraudibus  infinitis,  quas  esset  taedium  enarrare,  quae  forte  posterius 
exequentur,  consueverunt  cyrurgici  et  medici  deceptaro  patientes  et  suos 
socios  defraudare.  Praeterea  ex  praedictis  apparet,  quod  cura,  quae  prae- 
servat  aliquem  a morbo  sibi  futuro  ne  fiat,  est  ipsi  magis  utilis  curis  ceteris 
quibuscunque  et  est,  ut  Visum  est,  cyrurgico  inutilis  et  damnosa,  quoniam 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville.  /< 


74 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


impediat  adventura  morbi,  ex  cujus  cura  commodum  sequeretur,  et  ideo  prae- 
servativam  istam  facere  non  debemus  nisi  5 modis  hominum,  qui  sequuntur: 
1°)  scilicet  vere  pauperibus  propter  Deum.  A mediocriter  tarnen  pauperibua 
licitum  est  recipere  gallinas,  anseres  et  capones.  2°)  amicis,  a quibus  salarium 
praecisum  aut  pecuniam  numeratam  recipere  non  vellemus;  bene  tarnen  a 
quocunque  amico  reciperemus  victualia  et  jocalia,  pannos,  cyphos  in  signum 
amicitiae  praecedentis  et  non  ratione  salarii  curae  morbi.  Et  talia,  quae  non 
decent  nos,  debent  nostri  famuli  procurare  dicentes  a tergo  nobis  quasi 
nescientibus,  si  fiat  eis  mentio  de  pretio,  salario  aut  pecunia  exhibenda: 
„Absit!  Magister  nollet;  sed  tanto  deberetis  curialius  agere  erga  ipsum  offe- 
rendo  sibi  cyphos  et  similia,  quamvis  certus  sim,  quod  ipse  nullatenus  reti- 
neret“.  Et  sic  aliquotiens  bonus  famulus  plus  lucratur  procurando,  quam 
magister  faciat  operando.  Similiter,  si  magister  equum  habeat  visitando, 
propter  equum  salarium  duplicatur.  3°)  illis,  quos  post  curam  completam 
scietis  per  experientiam  esse  gratos,  quoniam  istos  et  pauperes  et  amicos  de- 
cipere  esset  nequam.  4°)  male  solventibus,  ut  dominis  nostris  et  eorum 
proximis,  ut  camerariis,  justiciariis  et  ballivis  *),  advocatis  et  omnibus,  quibus 
Consilium  denegare  non  audemus;  quanto  enim  diutius  servimus  talibus,  plus 
perdimus;  ideo* 2)  ipsis3)  citius  expedimus  et  cum  medicinis  melioribus  pro- 
curamus.  5°)  facimus,  ut  debeamus  curam  praeservativam  illis,  qui  eomplete 
solvunt  nobis  a principio.  Aliis  autem  omnibus  praedictis  praeservativam  non 
facimus  nec  debemus  nec  tenemur,  sicut  avaris,  divitibus,  usurariis  nec  aliis 
quibuscunque  qu  icorporibus  propriis  praepormnt  divitias  et  thesauros,  malentes 
pati  in  corporibus  quam  in  bursa,  similitor  nec  aliquibus,  qui  solvunt  post  curam 
factam  secundum  quantitatem  laboris  et  si  curantur  brevi  tempore,  modice, 
si  longo  tempore,  abundanter.  Istis  enim  exhibemus  medicinas  tarde  etdebiliter 
operantes,  sperantes  quod  pro  rata  temporis  solvant  nobis.  In  praedictis  et 
istis  et  consimilibus  rnorbos  permittimus  augmentare,  dicentes,  quod  natura 
cum  morbis  se  a multis  superfluitatibus  deonerat,  quare  periculum  est  ipsas 
interius  retinere,  et  inhibemus  eis  sudorem,  quietem  et  abstinentiam,  dicentes, 
quod  sudor  resolvit  subtile  de  humoribus  et  relinquit  residuum  magis  grossum 
et  inobediens  et  quod  quies  et  otium  multiplicant  humores  frigidos  et  corruptos, 
qui  calorem  hebetant  naturalem  et  reddunt  hominem  in  operationibus  suis 
pigrum,  et  quod  abstinentia  virtutem  debilitat,  quae  debet  curare  morbum,  et 
stomachum  malis  replet  humoribus,  qui  morbi  materiam  multiplicant  et 
augmentant.  El  sic,  ex  quo  non  est  fides  in  Israel  et  veritas  corruit  in  pla- 
leis,  malumus,  si  alterum  oportet  fieri,  decipere  deceptores,  quam  permittere 
nos  a deceptoribus  defraudari.  Nec  credat  aliquis  quod  per  praedicta  et 
dicenda  et  consimilia  velim  docere  tnaleficere,  sed  malum  cognoscere  ut  evi- 
tetur,  quia  non  evitatur,  nisi  prius  cognoscatur;  et  si  ex  verbis  praedictis  ali- 
quid  malum  concipiant,  hoc  non  erit  de  veritate  sermonis  sed  de  malitia  in- 
telligentis.  Caveant  ergo  sibi  cum  psalmista,  qui  dicit:  Diverte  a malo  et  fac 


*)  Offenbar  das  heutige  bailli  = Amtmann. 

2)  1487:  quare. 

3)  1487:  ipsos. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


75 


bonum,  inquire  pacem  et  persequere  eam!  Sed  Q quid  tenemur  nos  ad  ex- 
pensas  nostras  divitibus  consulere,  ex  quo  ipsi  nolunt  sibimet  de  propriis 
subvenire,  sed  nobis  priraitus  satisfacto  de  terra  propria  fossatum  facere 
satagemus* 2).  Et  quamvis  baec  praedicta  in  praedictis  sex  notabilibus  et 
aliqua  consimilia  dicenda  in  sequentibus  in  theorica  et  practicis  cyrurgiae 
nusquam  scribantur,  sunt  tarnen  valde  necessaria  cyrurgico  practico  lucratori, 
quoniam  magis  proficit  et  lucratur  cyrurgicus  cautelosus  parum  sciens,  quam 
si  sciret  totam  theoricam  et  practicam  cyrurgiae  et  nesciret  facero  sibi  solvi. 
Sicut  enim  patientis  tota  et  principalis  est  intentio,  quod  curetur,  et  eo  curato 
in  ipso  cessat  hujusmodi  appetitus  et  de  solutione  nihil  et  non  curato  animus 
ejus  non  quiescit,  sic  debet  esse  principalis  intentio  cyrurgici,  quod  solvatur, 
et  ipso  soluto  integre  sit  contentus,  et  non  soluto  non  cesset  petere  incessanter 
nec  umquam  a patiente  sumat  plegium  sive  fidera,  sed  vadium  sive  nummos. 
Unde  versus:  „Saepe  fides  data  fault,  plegius  plaide,  vadium  vault“,  hoc  est 
dictu:  saepe  fides  deficit,  plegius  littigat,  vadium  valet.  Nec  umquam  cum 
patiente,  qui  super  ipsum  non  habet  praeceptum,  comedat,  donec  sibi  fuerit 
satisfactum;  melius  enim  esset  sibi  et  minus  expenderet  si  comederet  in  ta- 
berna;  talis  namque  comestio  consuevit  semper  de  salario  cyrurgici  aliquid 
defalcare.  Quare  sicut  medico  necessarii  sunt  duo  oculi  — et  qui  et  ad  quid, 
alibi  dicitur  — ita  et  amplius  necessarii  sunt  cyrurgico  multo  plures3),  quia 
qui  habet  facere  et  a pluribus  cavere,  pluribus  indiget  adjutoriis  et  cautelis. 
Modo  cyrurgicus  volens  recte  operari  habet  primo  curare  de  salario  quia  nisi 
de  eo  fuerit  securus,  non  poterit  curare  de  ceteris,  ut  de  aegritudine  vel  vir- 
tute,  immo  omnes  mentis  oculi  penitus  offuscabuntur,  et  potest  dici  de  ipso 
cum  psalmista,  quod  oculos  habet  et  non  videbit,  si  superficialiter  pertrans- 
ibit,  et  dilationes  et  excusationes  plurimas  habebit4 5).  Et  si  salarium  habeatur, 
coecus  videt,  claudus  ambulat,  immo  currit,  quia  munera  sumpta  ligant.  Se- 
cundo  debet  cyrurgicus,  si  potest,  cavere  de3)  infamia,  quia  ab  antiquo  po- 
pulus  reputat  omnes  cyrurgicos  latrones,  homicidas  et  pessimos  deceptores. 
Tertio  habet  cyrurgicus  manualiter  operari,  et  quia  error  hujus  operis  oculo 
et  digito  apparet  nec  potest  alteri  quam  cyrurgico  imponi,  et  error  medici 
operantis  sensui  non  apparet  et  potest  imponi  naturae  et  virtuti  corporis  re- 
gitivae,  ideo  necesse  est  cyrurgicum  cum  majore  deliberatione  et  cautius 
operari  et  sic  praevidere,  si  possit,  quod  in  errore,  si  incidat,  possit  alium 
sociare.  Quarto  habet  cyrurgicus  attendere  ad  morbum;  quinto  et  ultimo  ad 
virtutem,  quoniam,  si  patiens  a6)  vulnere  moriatur  et  non  ex  debilitate  vir- 
tutis,  nisi  quod  vulnus7)  intuentibus  curialiter  se  ostendat,  cyrurgicus  excusatur 
et  si  patiens  ex  pura  debilitate  moritur  et  vulnus8)  se  turpiter  ostendat,  mors 

‘)  1487  und  16642:  ad. 

J)  1487:  satagamus. 

3)  1487:  quinque:  primus  oculus  etc. 

4)  1487  und  16642:  simulabit. 

5)  1487:  ab. 

6)  1487:  ex. 

7)  vielleicht  auch  volumus  zu  lesen;  dann  würde  hinter  nisi  und  volumus 
ein  Komma  zu  setzen  sein. 

8)  13002:  vulgo. 


6* 


76 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


patientis  cyrurgico  imponetur.  Sunt  ergo  necessarii  cyrurgico  5 oculi:  1^  ad 
salarium;  2^1  ad  praeseiTationem  infamiae  aut  sublevationem;  3ü!  ad  caute 
operandum;  4ü£  ad  morbum;  5üf  ad  virtutem.  Nec  credat  cyrurgicus  omni 
spiritui  *).  Consueverunt  enim  divites  venire  ad  cyrurgicum  in  habitu  pau- 
pertatis,  et  si  sub  divitis  habitu,  praetendunt  fallaces,  ut  cyrurgici  salarium 
rainuatur.  Et  cum  inveniunt  cyrurgicum  pauperes  praeparantem,  ipsi  dicunt, 
quod  elemosina  florida  est  et  quod  ipse  tenetur  pauperibus  subvenire.  Nun- 
quam  tarnen  confitentur,  quod  pauperibus  teneantur* 2),  unde  multotiens  dixi 
istis:  „Solvatis  Vos  pro  Vobis  et  pro  tribus  pauperibus,  si  Vos  curavero  et 
ipsos,  et  ego  solvam  pro  me  et  pro  istis  aliis  et  curabo.  Et3)  ipsi  obmu- 
tescunt;  immo  non  inveni  aliquem  ita  divitem  aut  etiam  ita  probum  cujus- 
cunque  condicionis,  sive  religiosus  fuerit,  sive  alter,  qui  velit  solvere  quod 
promisit  nisi  coactus  fuerit  et  convictus.  Quare  sicut  cogitat  unum  ductor 
asinum  Stimulans,  scilicet  cito  ire , et  sicut4 5)  contrarium  cogitat  piger 
asinus  resistens,  quare  repetet,  scilicet  lente  ire,  nos  de  complemento  curae 
stimulantibus , nisi  prius  complete  soluti  fuerimus,  debemus  resistere  sicut 
asinus  pigritando  querendo  pecuniam,  si  audemus,  si  non,  delationes  et  sub- 
terfugia  sunt3)  de  temporis  inopportunitate,  nunc  de  inobedientia  patientis, 
nunc  de  medicaminum  et  pecuniae  paupertate,  ut  advertant,  quod  nisi  prius 
solvatur  cyrurgicus,  nunquam  fieret  cura  in  aeternum,  quoniam  si  aliquis  talis, 
antequam  cyrurgicus  sit  solutus,  possit  evadere  manus  suas,  non  videbit  ipsum 
de  cetero  bono  vultu,  immo  forte  finget,  quod  morbus  suus  habuit  residuum, 
et  quod  quaedam  vetula  postmodum  fecit  curam,  et  ideo  est  male  contentus 
de  cyrurgico,  ut  nihil  quaerat  ab  ipso  et  ut  causam  habeat  non  solvendi. 
Perdit  ergo  cyrurgicus  quattuor  in  proposito,  si  contingit:  lül:  residuum  de- 
biti,  et  si  contingit,  talem  de  cetero  cyrurgico  indigere,  quaeret  alium,  ne 
forte,  si  redeat  ad  ipsum,  quaerat  ab  ipso  debitum  antiquatum;  2™:  patientis 
notitiam  et  amorem;  3 fl:  distrahit  a cyrurgico  quantum  potest  alios  pa 
tientes;  41H:  incurrit  vituperium  sine  causa.  Praeterea  necessarium  est  cyr- 
urgico, si  sit  possibile,  habere  aliquem  socium  legitimum  et  fidelem,  a quo  et 
ad  quem  habeat  aliquando  consilium  et  recursum,  et  qui  suos,  si  sit  absens 
aut  infirmus,  visitet  patientes,  et  quem  in  curis  periculosis  dominorum  et 
amicorum,  cum  quibus  solus  pactum  non  faceret  et  a quibus  nihil  peteret, 
faciat  evocari,  ut  ipse  curialius  cum  socio  pactum  facere  possit  cum  infirmo; 
quod  si  non  faciat,  potest  saltern  sine  vituperio  procurare,  quod  dentur  socio 
pecuniae  aut  jocale,  quod,  si  factum  fuerit,  hoc  confidat,  quod  tantundem  aut 
amplius  debeat  sibi  dari.  Inhonestum  enim  esset  valde,  dare  alicui  et  ipsius 
socio  nihil  dare. 

7)  Notandum  quod  in  ist o tractatu  et  ejus  declarationibus  multotiens 
fit  mentio  de  natura,  quod  est  nomen  equivocum  in  scientia  medicinae  et  non 
est  modicum,  immo  periculosum  valde  et  infert  practicis  et  infirmis  saepissime 

‘)  vielleicht  auch  speciei  zu  lesen? 

2)  16G42:  tentantur. 

J)  1487  und  16642:  at. 

4)  1487:  aliud  aut. 

5)  1487:  nunc. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


77 


irremediabile  nocumentum,  si  ab  ignorantia  significatorum  nominum  pertur- 
bentür,  sicut  dicit  Magister  Simon  de  Janua  in  synonymis  suis,  et  idem  Ga- 
lenus  Y°  megategni  doctr.  II,  cap.  1,  et  ibidem  doctr.  IV,  cap.  2,  quod  natura 
dicitur  4 modis,  ut  dicit  super  aphorism.  Iff  partis  „ventres  hieme  et  vere 
etc.“,  et  sicut  dicit  Haiy  supra  tegni  cap.  25  supra  partem  „omnium  autem 
horum  natura  operatrix“.  1°  modo  natura  est  res  regens  et  custodiens  corpus 
i.  e.  virtus  regitiva  corporis;  2°  modo  idem,  quod  forma  vel  compositio; 
3°  idem,  quod  complexio;  4°  mode  idem,  quod  consuetudo.  Et  in  hoc  debet 
esse  cyrurgicus  cautus  et  in  consimilibus,  quod  ubicunque  de  aliquo  nomine 
equivoco  fiel  sermo  debet  advertere  diligenter,  de  qua  acceptione  aut  signato1) 
nominis  in  proposito  attendatur. 

8)  Notandum  secundum  Galenum  1°  de  complexionibus  cap.  5,  quod  me- 

dicus  debet  confidere  in  omni  re  sua  secundum  experimentum  et  non  debet 
quaerere  de  re,  quae  est,  si  est  bene;  tarnen  potest  quaerere  et  disputare  de 
eadem  causam,  quare  est  et  quare  sic  est  et  haec2)  ubicunque  in  memoria 
habeatur,  quoniam  cyrurgicus  quantumcunque  sciens  et  intelligens  non  potest 
facile  de  quolibet  particulari  opere  causam  reddere  efficacem;  ideo  rationes 
debent  aliquando  sufficere  apparentes  et  in  his  maxime,  quae  testantur  practi- 
cantes  per  experientiam  se  vidisse.  In  hoc  conveniunt  omnes  actores  medi- 
cinae  et  cyrurgiae,  maxime  Galenus  1°  de  complexionibus  cap.  5,  ut  Visum 
est  prius.  Ideo  non  debet  medicus  aut  cyrurgicus,  si  in  aliquibus  non  suffici- 
unt,  interpretari , debet  tarnen  eas  quaerere,  si  possibile  est,  et  ut  fortificet 
experimentum,  et  ut  auditores  et  discipuli  et  patientes  et  assistentes  melius 
sint  contenti,  quia,  sicut  dicit  Galenus  III0  megategni  cap.  1 in  parte  „vir- 
tutes  experimenti  et  etiam  rationis“  : „Experimentum  sine  ratione  debile  est 
et  ratio  non  juncto  sibi  experimento“ ; deinde  subdit  quasi  immediate  loquens 
de  scientia  habita  per  rationem  et  experimentum  simul:  „Haec  tarnen  signatio 
et  scientia  non  est  rara,  magis  enim  patet;  sed  carum  et  Optimum  est  ut 
sciamus,  quomodo  faciamus,  quae  cum  experimento  et  ratione  possumus  in- 
telligere;  experimento  enim  necessarium  est  longum  tempus  contemplatione 3) 
rei.“  Et  hoc  est  quod  philosophus  dicit  in  fine  Ili  posteriorum:  „Ex  multis 
sensibilibus  fit  una  memoria  et  ex  multis  memoriis  unum  experimentum;  ex 
multis  experimentis  fit  unum  universale,  quod  est  principium  artis  et  scientiae.“ 
Quod  experimentum  non  vallatum  ratione  sit  debile,  patet  auctoritate  Hippo- 
cratis  I“  particula  aphorismi,  ubi  dicit:  „Experimentum  fallax.“  Similiter 

quod  ratio  sit  debilis  non  juncto  sibi  experimento,  patet  auctoritate  philosophi 
in  prohoemio  metaphysicae : „Expertos  magis  proficere  videmus,  scilicet  sine 
ratione“,  quam,  supple,  ratione  utentes  sine  experimento  etc. 

9)  Notandum  quod  tota  ars  cyrurgiae  non  potest  sub  brevibus  compre- 
hendi,  et  si  posset,  hoc  esset  obscure  et  implicite,  quare  oportet  brevia  longio- 
ribus  explanari  et  adimpleri.  Ideo  mihi  visum  est  propter  melius  ordinäre 


*)  16642:  significato. 

!)  1487:  hoc. 

3)  1487:  contemptatione. 


78 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


tractatum  longum  intelligibilem  per  se  ipsum  quam  brevem  et  obscurum,  ad 
cujus  intellectus  complementum  oporteat  discurrere  hinc  et  inde.  Nec  videtur 
prolixitas  maxime  in  summis  introductioriis  nisi  sint  ibi  cum  utilibus  sermones 
simpliciter  inutiles  intermixti. 

10)  Notandum  quod  reprebendunt J)  me  aliqui  famosi  cyurgici  et  medici, 
cum  opus  istud  ipsis  ostenderem  corrigendum  maxime  super  prolixitatem,  quo- 
niam  innitebar  auctoritatum  hic  allegata  capitula  et  loca  propria  assignare. 
Quibus  respondeo,  quod  istud  facio  propter  duo:  1 m:  ut  quaerendo  dictas  auc- 
toritates  labor  scolarium  minuaiur;  2m:  ut  ipsis  inventis  melius  et  clarius 
altendantur.  Quod  autem  propter  primum  debeat  fieri  patet,  quoniam  qui- 
cunque  vult  aliquem  in  aliquo  proposito  informare,  ipse  debet  hoc  facero  faci- 
lius  et  brevius  quam  potest,  sicut  dicit  Galenus  II0  de  interioribus  cap.  7.  Sed 
multo  facilius  est  discipulis  informandis  auctoritates  allegatas  in  singulis  capi- 
tulis  et  locis  propriis  signatis  invenire,  quam  dies  et  noctes  et  somnos  pro  una 
auctoritate  investiganda  expendere  per  actores  singulos  discurrendo;  ergo  etc. 
Item  quod  propter  secundum  debeat  fieri,  patet  quoniam  sicut  habetur  ex  dictis 
philosophi  1°  ethicorum  sermones  inquirendi  sunt  penes  materiam,  unde  eadem 
propositio  secundum  quod  ex  diversis  praecedentibus  dependet  et  secundum 
quod  diversa  ab  ea  dependent  et  ipsam  consequuntur  et  secundum  quod  ad 
diversa  proposita  allegatur,  diversa  signat.  Impossibile  est  ergo  propositionem 
aut  auctoritatem  aliquam  praecedentibus  et  subsequentibus  denudatam  per- 
fecte  intelligi;  sed  verbum  male  intellectum  inducit  errorem,  ut  alias  Visum  est. 
Ergo  propter  secundum  debet  fieri.  Ergo  multo  melius  est  auctoritatibus  loca 
propria  assignare,  quam  dare  discipulis  materiam  vacandi  et  errandi. 

II* 2)  Notandum  descendendo  magis  ad  propositum,  sicut  dicit  Avicenna 
1.  1 f.  4 cap.  1 de  sermone  universali  in  medicando  propositione  liL.  Et  idem 
vult  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  33  supra  partem  illam  „intentio 
vero  sanandorum“;  similiter  et  Johannitius:  quod  res  medicationis  i.  e.  ope- 
ratio  una  trium  rerum  completur  etc.  i.  e.  uno  trium  instrumentorum , quae 
sunt  diota,  potio,  cyrurgia,  et  in telligitur  in  proposito  per  dietam  totum  de- 
bitum  regimen  in  sex  rebus  non  naturalibus,  quae  sunt:  aer,  esca,  quies, 
gaudia,  egestio,  somnus.  Et  est  dieta  primum  et  laudabilius  et  mitius  ceteris, 
sicut  patet  auctoritate  Rasys  in  experimentis  suis  cap.  de  canonibus  consi- 
derationis,  quod  medici  altarium,  scilicet  sacerdotes,  curant  cum  cibis  sicut 
cum  lotura  calicis,  aqua  et  pane  benedictis,  quod  alii  curant  cum  medicinis, 
quare  sunt  magis  laudandi  et  quare  debemus  eos  salutare,  quoniam  qui  curan- 
tur  cum  cibis,  facilius  reducuntur  ad  temperamentum  quam  qui  cum  medicinis. 
Potio  est  secundum  instrumentum  et  est  debitum  regimon  in  medicinis  laxa- 
tivis,  digestivis  et  vomitivis,  clysteribuset  ceteris  evacuationibus  quibuscunque, 
et  est  instrumentum  multo  crudelius  quam  dieta.  Cyrurgia  est  tertium  instru- 
mentum et  est  operatio  facta  cum  manu  in  corpore  humano  tendens  ad  Sanitä- 
tern et  est  crudelius  ceteris  instrumentis  saltem  in  eis  quae  fiunt  cum  ferro  et 


‘)  1487:  reprehenderunt. 

2)  Folgendes  Notabile  11  findet  sich  bruchstüekweise  im  Cod.  Amplon. 
Q.  197.  (Vergl.  Nachtrag.) 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


79 


igne.  Nec  est  mirum,  quoniam  cum  istis  curantur  morbi  difficiliores,  scilicet 
in  quorum  curis  cetera  instrumenta  penitus  defecerunt  sicut  suendo  vulnera, 
aperiendo  apostemata,  rectificando  fracturas  et  similia,  extirpando  superflua 
et  nociva.  Et  in  hoc  1°  maxime  apparet  praeeminentia  cyrurgiae  ad  medi- 
cinam  quia  curat  morbos  difficiliores,  in  quorum  curis  deficit  medicina;  2°curat 
morbos,  qui  nec  per  se  nec  per  naturam  nec  per  medicinam  ullatenus  curaren- 
tur;  medicina  enim  nullum  morbum  curat  ita  manifeste,  quin  possit  dici,  quod 
absque  ejus  adjutorio  curaretur;  3°,  quia  opera  cyrurgiae  sunt  visui  manifesta, 
et  medicinae  opera  sunt  occulta,  et  in  hoc  medici  plurimi  sublevantur,  quia, 
si  super  patientem  erraverunt,  eorum  error  non  erit  manifestus,  et  si  ipsum 
interficiant,  non  fiet  in  aperto;  sed  error  cyrurgici  operantis,  ut  incisio  manus 
et  brachii  apparet  nothorice  cuilibet  intuenti  nec  potest  ipsum  naturae  vel 
virtuti  imponere  nec  se  super  hoc  excusare  nec  alium  accusare.  Similiter  ope- 
ratio  cyrurgiae  una  trium  rerum  completur  etc.,  ut  statim  in  prohoemio  doce- 
batur.  Patet  ergo,  quod  cyrurgia  est  tertia  pars  aut  tertium  instrumentum 
medicinae,  ita  quod  theorica  theorice,  practica  practice!  Cum  ergo  sit  im- 
possibilo  aliquam  partem  perfecte  cognosci  nisi  cognoscatur  saltem  grosso  modo 
suum  totum,  impossibile  est,  cyrurgicum  esse  sufficientem,  qui  non  cognoscii 
principia  et  notabilia  medicinae  communia.  Similiter  ex  altera  parte,  cum 
impossibile  sit  totum  aliquid  perfecte  cognosci  nisi  cognoscantur  singulae  ejus 
partes,  in  quantum  hujusmodi,  impossibile  est  medicum  esse  sufficientem,  qui 
artem  cyrurgiae  penitus  ignoravit.  Haec  autem  cyrurgia  nostra.  quae  est  tertia 
pars  medicinae,  ut  visum  est,  salva  reverentia  medicorum  a nobis  cyrurgicis 
et  Omnibus  illiteratis  reputatur  certior  et  eligibilior,  nobilior,  securior,  per- 
fectior,  magis  necessaria  et  magis  lucrativa  ceteris  partibus  medicinae. 
Certior:  quia  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  32  „ad  id  vero  quod 
secundum“  in  parte  „si  vero  fractura“:  „Cognitio  medici  i.  e.  cyrurgici  est 
per  tactum  cum  manu  et  considerationem  cum  oculo.“  Sed  modus  operandi, 
qui  mediantibus  certioribus  instrumentis  operatur,  certior  est;  ergo  etc.  Eli- 
gibilior: quia  philosophus  III0  topicorum:  „Quandocunque  aliqua  duo  sic 
se  habent,  quod  unum  proficit  sine  altero  et  non  e converso,  quod  solum  pro- 
ficit,  magis  est  eligendum.“  Sic  est  in  proposito,  ut  patet  aucloritaie  Haly 
dicentis  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  37 : „quoniam  vero  de  his“  in  parte: 
quibus  vero  abundaf  particula“  : „Membrum  abundans  auferatur  cum  incisione 
aut  cauterio  aut  caustica  medicina,  quae  sunt  instrumenta  cyrurgiae,“  quod, 
supple,  membrum  cum  Omnibus  instrumentis  medicinae  non  poterat  removeri. 
Nobilior,  quia  curat,  quod  curari  non  potest  cum  Omnibus  remediis  medi- 
corum. Aufert  enim  excrescentias  turpissimas,  ut  patet;  item  modus  medicandi, 
qui  circa  partes  nobiliores  et  quae  primo  conspectui  nostro  apparent,  operatur, 
nobilior  est.  Sic  est  in  proposito:  cyrurgia  operatur  circa  faciem  etc.;  medicina 
operatur  circa  stomachum  et  cetera  intrinseca,  de  quibus  homir.es  parum  cu- 
rant;  curant  enim  magis  de  parva  macula  faciei  quam  de  lagena  fecum  in  in- 
testinis  etc.  Iterum  nobilior  est,  quia  a personis  nobi liori bus  exercetur,  ut 
regibus  et  principibus  etpraelatis,  qui  nullatenus  intromittunt  se  de  pulsibus, 
egestionibus  aut  urinis.  Et  iterum  Deus  ipse  fuit  cyrurgicus  practicus,  quando 
de  limo  terrae  condidit  protoplaustrum , quoniam  de  costis  ejus  fecit  Evam, 


80 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


et  quando  fecit  emplastrum  de  pulvere  et  saliva,  cum  quo  liniendo  visum 
reddidit,  oculos  coeco;  haec  enim  mirabilia  et  multa  alia  consimilia  et  majora 
operando  cum  manibus  fecit  Deus,  quae  in  divina  pagina  recitantur;  nusquam 
tarnen  scribitur,  quod  ipse  pulsus  infirmorum  tetigit  sive  quod  egestiones  in- 
spexerit  aut  urinas.  Perfectior  est,  quia  finis  est  et  ultimum,  sicut  patuit 
auctoritate  Avicennae  et  Haly  tract.  de  causis  cap.  33  in  parle  „vero  intentio 
sanandorum“  ; et  quantum  unumquodque  habet  de  ratione  finis,  tantum  habet 
de  ratione  perfectionis.  Et  quia  finis  est  Optimum  et  ultimum  et  imponit 
necessitatem  eis  quae  sunt  ad  finem  et  propter  quod  cetera  fiunt;  hoc  autem 
est  perfectius;  ergo  etc.  Securior  est  propter  duo:  lmj  quia  iste  modus 
medicandi  securior  est,  per  quem  non  fit  transitus  medicinarum  violentarum 
venenosarum  supra  membra  principalia  nobilia  et  intrinseca,  quam  ille,  cum 
quo  fit  hujusmsodi  transitus.  Sic  est  in  proposito,  ergo  etc.  2m:  iste  modus 
medicandi  est  securior,  cujus  peccatum,  si  commitatur,  facilius  corrigitur,  sicut 
est  in  proposito.  Peccatum  cyrurgicale  fit  in  exterioribus,  quae  visui  nostro 
subjacent;  peccatum  medicinale  fit,  ubi  nos  non  videmus;  ergo  etc.  Magis 
necessaria  est  cyrurgia  ceteris  partibus  medicinae:  necessaria  est,  ut  deter- 
minantur  in  quaestione  communi,  quae  quaeritur,  utrum  medicina  sit  homini 
necessaria;  magis  necessaria,  quia  Galenus  1°  de  condicionibus  cap.  5:  „Me- 
dicus  non  quaerat  causam  ejus,  quae  *)  apparet  experimento.  Experimento 
patet  cyrurgiam  esse  magis  necessariam  quam  medicinam,  quia  subvenit,  ubi 
deficit  medicina,  et  vulgus  magis  acquiescit,  immo  dicit,  quod  ex  quo  patiens 
se  supponit  medicinae  consilio  mortuus  est;  sed  in  multis  casibus  non  potest 
cyrurgicale  consilium  evitari;  ergo  etc.  Iterum  quod  magis  necessaria,  vide- 
tur,  quia  aliquibus  a puncto  nativitatis,  sicut  illis,  qui  nascuntur  sine  ano  sive 
vulva  et  sine  via  exitus  urinae,  subvenit,  quibus  non  posset  proficere  medicina. 
Item  cyrurgici  dividunt  aliquando  corpora  mortuorum  et  sic  operantur  ante* 
quam  medici  et  post  ipsos.  Item  nullus  potest  curare  coxam  sive  brachium 
suum,  si  fuerit  fractum;  aliqua  tarnen  animalia,  sicut  canes,  se  ipsa,  si  sint 
morbida,  medicantur.  Magis  lucrativa:  quia  si  medicus  et  cyrurgicus 
aequaliter  scientiam  habentes  inveniantur,  cyrurgicus  majora  salaria  repor- 
tabit  etc.  et  etiam,  quamvis  cyrurgici  parum  valde  aut  nihil  de  scientia  habe- 
ant,  adhuc  plus  lucrantur,  quam  etc.  Quare  ergo  cyrurgia  nostra  praecellit 
cetera  instrumenta  medicinae  in  septem  condicionibus  supradictis  et  81:  quia 
Rhases  in  Albucasem  faciendo  inde  narrationes  multas  in  prohoemio  lae  par- 
tis:  Plurimi,  qui  hanc  artem  exercent,  ydiotae  rüdes  et  stolidi  sunt,  et  causa 
stoliditatis  eorum  morbi  pessimi  in  hominibus  generantur;  91:  ut  evitentur 
pericula,  ne  ab  istis  ignorantibus  cyrurgicis  committantur;  101:  ut  jam  in- 
troducta  ab  istis  sciamus  corrigere  nocumenta;  111:  ut  sciamus  ipsos  a curis 
lucrativis  expellere  tamquam  simpliciter  ignoranles;  121:  ut  sciamus  artifi- 
cialiter  et  non  casualiter  et  sub  certa  radice  scientiae  cyrurgiae  operari. 
Propter  duodecim  causas  praedictas  et  forte  propter  quasdam  alias  debet  cy- 
rurgia diligenter  legi  et  exponi  diligentius  audiri  et  attendi  cum  affeotu  et 
diligentissime  ostendi  ejus  operatio  manualis. 


‘)  1487  wohl  richtiger:  quod. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria 


81 


12)  Notandum,  quod  quotiens  fit  incisio,  propter  quamcunque  causam 
fiat,  debet  fieri  secundum  longitudinem  corporis  atqtie  membri,  in  quo  fit,  si 
ista  duo  conveniant.  Si  autem  differant,  debet  incisio  fiej-i  secundum  longi- 
tudinem membri,  in  quo  facienda  est,  non  curando  de  longitudine  corporis  nisi 
in  sola  fronte,  in  qua  debet  fieri  incisio  secundum  frontis  latitudinem,  et  hoc 
est  secundum  corporis  longitudinem,  quia,  si  fieret  secundum  frontis  longitu- 
dinem, caderet  pars  frontis  subterior  aut  supercilium  in  perpetuum,  nisi  statim 
sueretur.  In  loco  autem,  qui  est  super  costas,  debet  fieri  secundum  latitudinem, 
ne  incidantur  nervi  venientes  a nucha  ad  thoracem.  Similiter  in  emuncioriis, 
sicut  capitulo  de  incisionibus  melius  apparebit. 

13)  Notandum,  quod  omnis  particularis  conditio  existens  aut  reperta  in 
patiente,  membro  laeso  et  morbo  curando  et  aliis  aliquibus  inferius  hic  notan- 
dis,  quae  condicio  nocet  aut  confeit  autponit  difficultatem  in  curatione  morbi 
curandi  per  cyrurgicos.  Et  omnis  modus  operandi  regularis  habens  directum 
aspectum  ad  illam  condicionem  dicitur  similiter  unum  contingens  scilicet  de 
contingentibus,  de  quibus  communiter  dicitur,  quod  morbus  cyrurgicalis  cura- 
bilis  curatur,  si  nihil  de  contigentibus  omittatur,  hoc  est,  si  sciat  cyrurgicus 
in  praedictis,  scilicet  patiente,  membro  laeso  etc.  omnia  particularia  vel  con- 
tingentia  intueri  et  unicuique  ipsorum  medicinam  congruam  adaptare,  unde 
frustra  eliceret  aut  attenderet  cyrurgicus  contingentia  ex  patientibus  et  ceieris 
nisi  ordinaret  et  eliceret  ex  se  ipso  contingens  correspondens  in  opere  cuilibet 
praedictorum,  et  oportet,  quotquot  contingentia  eliceret  ex  praedictis,  tot ide in 
ipsis  correspondentia  eligat  ex  se  ipso.  Ergo  sciendum  est,  sicut  ratio  natu- 
ralis  in  animo  nobis  dictat  et  visibilis  experientia,  quae  vix  fallit,  nobis  mani- 
festat  sensibiliter  cotidie.  Et  omnes  actores  medicinae  in  hoc  unanimiter  con- 
cordantur,  et  hoc  dicunt  omnes  practicae  cyrurgiae  et  omnes  practici  cyrurgici 
regulariter  operantes,  scilicet  quod  in  omni  recta  curatione  morborum  ad  cy- 
rurgicos pertinentium  contingentia  aliqua  particularia  et  particulares  condi- 
ciones  sunt  necessario  attendendae,  scilicet  quaedam  in  quibusdam  et  aliae  in 
aliis,  et  in  aliquibus  plura  simul.  Et  sunt  hujusinodi  contingentia  et  particu- 
lares condiciones  in  diversis  mobis  aliquae  consimiles,  aliquando  et  aliae  dissi- 
miles,  et  nunquam  sunt  consimiles  omnes  in  diversis,  quia  ex  quo  sic  esset, 
morbi  essent  idem  penitus  et  non  diversi ').  De  istis  contingentibus  et  particu- 
laribus  Omnibus  aut  pluribus  exquisite  loquitur  et  ponit  Galenus  IX0  de  ingenio 
sanitatis  eap.  4 dicens:  Impossibile  est  medicum  id,  quod  oportet,  operari,  nisi 
in  particularibus  se,  prout  oportet,  exorceat  nec  particularia  exercitare  valebit 
nisi  universalia  praecognoscat;  universalia  namqueviain  artificialem  ostendunt, 
particularia  vero  usum  et  consuetudinem  operandi* 2)  [et  subdit  ibidem:  signatio 


*)  Die  Codices  1487  und  16642  haben  hier  eine  vom  Codex  13002  ab- 
weichende Stellung  der  Sätze,  und  zwar  wie  folgt:  De  propositis  contingentibus 
loquitur  Galenus  expresse  magis  quam  aliquis  alter  actor  scilicet  III0  megategni 
cap  1 in  principio  et  XIII0  de  ingenio  cap.  1 in  fine  disens  etc.  vergl.  weiter 
unten;  der  obige  Text  nach  der  Version  in  No.  13002  folgt  dann  später.  In 
der  Sache  wird  dadurch  nichts  geändert. 

2)  Die  jetzt  in  []  folgenden  Worte  von  et  bis  est  fehlen  im  Codex  13002. 


82 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


curationis  morbi  surnitnr  a morbo,  corporis  coniplexione,  temporibus  anni,  re- 
gione  et  aere  et  a membro  et  subdit  idem  cap.  5,  quod  quaedam  consideratio 
sumitur  a morbo,  quaedam  a coniplexione,  alia  ab  aere,  et  subdit  ibidem 
cap.  6:  addamus  istis  contingentibus  aetatem,  consuetudinem.  quae  est  con- 
sideranda  secundum  aerem,  dietam,  aquam,  qualitatem  regionis,  temporis  et 
qualitates  particulares  aSris.  Et  subdit  ibidem:  oportet  cum  praesentibus  con- 
siderare  praeterita  et  comparare  et  unumquodque  membrum  custodiendum  est]. 
De  istis  contigentibus  dicit  Galenus  III0  megategni  cap.  1 : Si  cognoscantur 
membrum  et  morbus  in  sua  essentia,  natura  et  virtute  et  in  Omnibus  suis  con- 
dicionibusparticularibus,  videlicet:  compositio,  forma (16642 : figura),  complexio 
et  actio  juvamenti  et  cetera  pertinent ia  membro  laeso,  poterit  cyrurgicus  scire, 
quis  morbus  si t.  curabilis  aut  quis  incurabilis,  et  per  consequens  seiet  ipsum 
curare,  aliter  enim  nesciret,  si  esset  curabilis  aut  non;  nec  etiam  curare,  nisi 
cognosceret  supradicta.  Et  subdit  similiter  Galenus  VII0  megategni  cap.  7: 
necesse  est  scire  nobilitatem  et  passibilitatem  membri  medicandi,  et  sic  de  aliis 
plurimis  contingentibus  ibidem  et  in  infinitis  locis  determinat  ipse  Galenus. 
Et  sunt  hujusmodi  contingentia  tantae  potentiae  et  virtutis,  quod  si  cyrurgicus 
operans  ipsa  omnia  consideret  et  exquisite  et  ad  quodlibet  advertat  et  cuilibit 
reddat,  quod  sibi  corrospondet  secundum  canones  artis  suae,  impossibile  est, 
si  morbus  sit  curabilis,  quin  curetur,  et  si  ipse  aliquid  aut  plura  de  dictis 
contingentibus  praetermittat  aut  negligat  quoquomodo,  nunquam  de  cetero 
praecise  curabitur  morbus  ille.  Et  quanto  plura  eorum  negliget  aut  postponet, 
tanto  fiet  in  cura  hujusmodi  aegritudinis  major  error.  Istorum  autem  con- 
tingentium  (chirurgicalia  omnia  accipiuntur  a quattuor  rebus  contingentium : 
1487)  attendendorum  circa  morborum  curationes  assumit  cyrurgicus  quaedam 
ex  rebus  naturalibus,  quaedam  a non  naturalibus  rebus,  alia  a rebus  contra 
naturam  et  alia  a quibusdam  rebus,  quae  videntur  a rebus  naturalibus  et  ce- 
teris  praedictis  quam  vis  non  sint  extraneae  et  diversae.  Ad  cujus  eviden- 
tiam  pleriiorem  primitus  est  sciendum,  quod  Avicenna  in  prima  parte  suorum 
canticorum  prope  principium  et  Averrhoes  ibidem  conveniunt,  quod  res  natu- 
rales sunt  13,  et  omnes  sunt  necessariae,  ita  tarnen,  quod  septem  primae,  quae 
dicuntur  communiter  ab  Omnibus  naturales,  sunt  potissima  etintrinseca  causa 
sanitatis  in  corpore  existentis,  quia  etiam  intrinsecae  sunt.  Aliae  autem  sex 
res  naturales,  quae  communiter  dicuntur  ab  Omnibus  non  naturales,  sunt  causa 
conservandae  sanitatis  jam  existentis  ei  sunt  extrinsecae,  quare  communiter 
dicuntur  non  naturales,  quia  ab  extra  corpus  sunt,  et  non  intra  sicut  praedicta 
septem,  de  quibus  est  prima  pars  theorieae  medioinae.  Et  de  praedictis  sex  est 
secunda  pars  theorieae  ejusdem  et  sine  istis  non  perficitur  esse  naturale.  Aliae 
autem  sunt  res,  ex  quibus  est  tertia  pars  theorieae  supradictae  et  dicuntur  com- 
muniter res  contra,  naturam,  quia  sunt  contrariae  naturae  et  destructivae  ipsius. 
Suntautem  septem  resprimae  naturaleselementa,  complexiones.  compositiones  vel 
humores,  membra,  virtutes,  operationes  et.  Spiritus.  Et  secundum  Johannem 
aliqui  addiderunt  istis  quattuor  alias,  scilicet  aetatem,  colores,  figuras,  distan- 
tiam  inter  maseulum  et  feminam.  Sex  autem  res  naturales  dictae  aliae  non 
naturales  sunt  aer,  cibus  et  potus,  quies  et  exercitium,  repletio  et  evacuatio, 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


83 


accidentia  animae,  somnus  et  vigilia.  Tres  autem  res  contra  naturam  sunt 
morbus,  causa  morbi  et  accidens  morbi.  Aliae  autem  res,  quae  vocantur  ex- 
traneae  et  diversae,  a quibus  aliqua  contingentia  assumuntur,  sunt  sicut  con- 
diciones  cyrurgici,  assistentium  et  vulgi  opinio  et  similia,  de  quibus  posterius 
exequimur.  Ex  praedictis  autem  quattuor  rerum  spociebus  supradictis,  scilicet 
septem  naturalibus  intrinsecis  et  sex  extriusecis  aliis  non  naturalibus  et  tribus 
rebus  contra  naturam  et  a dictis  rebus  ab  aliis  praedictis  extraneis  apparenter 
et  diversis  accipiuntur  in  omni  proposito  omnia  contingentia  ponentia  diffi- 
cultatem  aut  diversitatem  in  opere  cyrurgiae,  nec  sic  per  locum  a divisione 
sufficienti  a plaribus  aut  aliis  aliqua  possunt  sumi.  Ex  praedictis  ad  propo- 
situm  contingentia,  quae  in  morbis  curandis  elicit  cyrurgicus  ex  rebus  natura- 
libus intrinsecis,  sunt  ita  fortia  et  tantae  virtutis,  potestatis  et  significationis 
in  regulando  cyrurgicum  operantero,  quantae  virtutis  est  dominus  supra  ser- 
vum,  et  hoc  patet  ad  literam  per  Haly  auctoritate  Galeni  supra  tegni  tract. 
de  causis  capp.  3 et  4 dicentis:  „Omnium  autem  horum  natura  operatrix, 

medicus  solummodo  minister.“  Ende  solus  modus  operandi,  quem  elicit  cy- 
rurgicus ex  praedictis,  maxime  ex  aliquibus  debet  prosequi  operando,  quamvis 
contingentia  sumpta  ab  aliis  aliquibus,  ut  a morbo  et  similibus,  penitus  con- 
tradicant;  verbia  gratia:  Vulnerato  cuicunque,  quantum  est  ex  parte  vulneris 
et  de  arte,  sufficit  quod  comedat  bis  in  die,  et  quantum  est  de  tempore,  suffi- 
cit,  quod  in  prandio  et  in  coena,  et  sic  de  aliis.  Si  tarnen  virtus  succumbat, 
volumus,  quod  comedat  ter  aut  quater  et  breviter,  quacunque  hora  virtus  re- 
conciliari  indiget,  et  si  esset  in  crepusculo  aut  aurora,  de  tempore  non  curantes 
nec  etiam  de  ciborum  speciebus,  si  necessitas  insit  magna.  Et  ideo  dicit  Haly 
supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  34  supra  partem  „intentio  vero  sanandorum“  : 
„Cognitio  (vero)  sumpta  ex  membro  infirmo  scilicet  ex  ejus  natura  et  virtute 
patientis  est  majus  capitulum ex capitulis  medicinaeet  sublimius  incura  morbi.“ 
Et  subdit  eodem  capitulo  statim  post  supra  partem  „si  vero  ad  invicem“: 
„Significatio  sumpta  ex  natura  morbi  est  debilis  et  despecta  respectu  signifi- 
cationis sumptae  a natura  membri  patientis  et  virtute  etc.“  Et  est  intelligen- 
dum:  de  elementis,  quae  sunt  prima  res  naturalis  intrinseca,  non  assumetur 
aliquod  contingens  aut  particularis  condicio  aut  cetera  ponentia  diversitatem 
aut  difficultatem  in  opere  cyrurgiae;  causa:  quoniam  antequam  elementa  sint 
sensibilia  in  corpore  humano  mixto,  resultat  ex  commixtione  eorum  et  actione 
et  passione  qualitatum  ipsorum  inter  se  quaedam  qualitas,  quae  complexio 
appellatur,  sicut  dicit  Avicenna  1°  canonis  f.  1 doctr.  3,  ex  qua  complexione 
potest  perpendi  manifeste  cujusmodi  elementum  et  quae  qualitas  aut  quae 
qualitates  immixto  dominentur,  et  sic  per  contingentia  aut  particulares  con- 
diciones  sumptas  et  habitas  a complexione  intelliguntur  et  habentur  contin- 
gentia et  condiciones,  quae  deberet  et  posset  cyrurgicus  adipisci  ex  elementis1). 

1)  Primum  ergo  contingens,  ingenium  aut  particularis  condicio  directiva 
cyrurgici  operantis  sumitur  a complexione  patientis  et  membri  lesi,  quae  com- 


')  An  dieser  Stelle  befindet  sich  im  Cod.  Paris.  13002  der  in  der  Vor- 
rede besprochene,  längere  und  wörtlich  aus  Lanfranchi  entlehnte  Passus. 


84 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


plexio  est  secunda  res  naturalis  intrinseca  et  ab  ipsorum  habitudine  essenti- 
ali,  quae  consequitur  comidexionem,  de  quo  dixit  Galenus  III0  de  ingenio  cap.9 
in  principio:  quod  vulnera  composita  non  possunt  curari,  nisi  dictae  complexio- 
nes  prius  cognoscantur  a cyrurgico  operante,  ignorata  autem  complexione  sci- 
licet  corporis  aut  membri  hujusmodi,  erit  operatio  cyrurgici  casualis,  quia 
complexio  naturalis  est  punctys,  ad  quem  debet  precise  reduci  lapsa  complexio 
corporis  alque  membri  et  est  sicui  signum  sagittan tis  directivum  cyrurgici 
.operantis,  et  sicui  coecus  sagittans  deficit  ab  intento,  scilicet  a puncto  reduc- 
tionis  complexionis  lapsae,  deficit  ut  pluiimum  cyrurgicus  curans  morbum,  si 
ignoiet  complexionem  naturalem  membri  et  corporis  patientium.  Exemplum 
considerationis  est:  si  membrum  condicionis  naturalis  calidum,  ut  thorax, 
patiatur  discrasiam  aut  prineipium  apostematis  calidi,  modicum  locale  frigi- 
dum  per  modicum  tempus  applicatum  recti ficabit  et  roducet  discrasiam;  sed 
si  ipsum  discrasiam  et  prineipium  apostematis  frigid i patitur,  necessarium  sibi 
erit  locale  fortiter  calidum  reductivum  et  in  tempore  longiore.  Cujus  causa 
est,  quia  membrum  calidum  naturaliter,  si  infrigidatur,  multum  elongatur  a 
sua  condicione  naturali  et  ideo  indiget  fortiori  contrario  reducente,  sed  si  ip- 
sum supercalefit,  elongatur  a sua  complexione  naturali  mediocriter ')  aut  non 
tantum  et  ideo  tune  sibi  sufficit  debile  contrarium  reductivum  et  sic  similiter 
debet  intelligi  de  aliis  complexionibus  quibuscunque,  unde,  quia  corpus  aut 
membrum  lapsa  aut  infirma  non  curantur,  donec  ad  suam  condicionem  natura- 
lem reducantur,  necesse  est,  quod  ipsarn  cognoscat  cyrurgicus  curans  morbum; 
aliter  enim  nesciret,  ad  quem  punctum  deberet  reducere  discrasiam.  Necessi- 
tatem  attendendi  ad  illud  contingens  ponit  Galenus* 2)  III0  de  ingenio  cap.  3 
dicens:  caro  generanda  debet  esse  similis  carni  totius  corporis  scilicet  in  com- 
plexione, quod  patet  per  exempla  quae  ponit  dicens:  si  sicca  extitit  caro  de- 
perdita  oportet  siccam  regenerari;  sed  si  complexio  corporis  aut  membri  et 
vulneris  est  humida,  necesse  est  quod  medicina  sit  minus  desiccativa  etc.  Et 
subdit  eodem  libro  cap.  8:  qui  vult  curare  vulnera  secundum  quod  necesse 
est,  primo  investiget  corporis  elementa,  deinde  complexionem  totius  corporis 
et  particulae  patientis  etc.  Similiter  investiget  corporis  et  partis  patientis 
habitudinem,  scilicet  utrum  sit  carnosa  et  crassa  aut  extenuata  etmacra;  ali- 
ter enim  et  cum  aliis  oportet  in  istis  et  aliis  operari,  aut  in  opere  cadet  error, 
sicut  patet  cuilibet  intuenti.  Similiter  est  de  aliis  corporum  et  membrorum  pa- 
tientium habitudinibus  quibuscunque. 

2)  Contingens  secundum  sumitur  a compositione  corporis  patientis  et 
membri  laesi,  quae  compositio  est  res  naturalis  intrinseca.  Q.uaedam  enim 
Corpora  patientia  et  membra  sunt  solida  respectu  aliorum  ut  Corpora  agrico- 
larum,  nautarum,  hominum  armorum,  pastorum  fortiter  laborantium  et  aliquo- 
rum  qui  consueverunt  dure  jacere  ut  molendinarii  et  similes.  De  membris  quae- 
dam  sunt  solida,  ut  ossa,  cartilagines,  nervi,  cordae,  musculi  et  omnia  membra 
nervosa,  et  praedicti  patientes  et  praedicta  membra  indigent  fortibus  medicinis 


')  1487  und  16642:  modicum. 

2)  13002  liest  hier“  etc.  require,  si  vis,  de  hoc  in  cyrurgia  magna  in 
secunda  pagina  quinti  folii  quarti  codicis. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


85 


localibus  et  magis  penetrativis  et  in  majori  quantitate.  Et  quaedam  sunt  Cor- 
pora et  membra  mollia,  ut  pueri,  mulieres,  eunuchi,  homines  phlegmatici,  mu- 
liebres,  piscatores  fluviorum,  scolares,  burgenses,  monachi  et  illi  qui  ut  plu- 
rimum  vivunt  in  umbra,  otio  et  quiete.  Membra  mollia  sunt  caro  et  omnia 
membra  carnosa,  sicut  nates,  humeri  et  similia,  et  isti  indigent  debilibus  me- 
dicinis  et  localibus  in  modica  quantitate.  Necessitatem  attendendi  ad  istud 
contingens  ponit  Gatenus  III0  de  ingenio  cap.  3 dicens:  unicuiquo  corpori 
aut  membro  medicina  propria  convenit,  cum  mollibus  mollia  conveniant,  siccis 
i.  e.  solidis  austera,  unde  qui  arbitratur  omnibus  naturis  unumquid  convenire, 
maxime  stultus  est;  medicina  enim  non  fit  homini  in  universal^  sed  unicuique 
individuo.  Et  subdit  7°  capitulo  ultimo:  „Compositio  membri  inspiciaturetc.“ 
Sed  ab  humoribus,  in  quantum  hujusmodi,  nullum  contingens  assumitur,  immo 
per  contingentia  sumpta  a complexionibus  intelliguntur.  Cum  enim  accipitur 
aliquod  contingens  a complexione  frigida  et  humida,  idem  est  ac  si  ab  humore 
phlegmatico  assumatur,  et  sic  de  aliis. 

3)  Contingens,  et  est  tertiuin  principale,  sumitur  ex  membris  quae  sunt 
quarta  res  naturalis  intrinseca,  et  est  multiplex  aut  habet  sub  se  plura  parti- 
cularia,  quorum  primum  sumitur  a r.obilitate  et  ignobilitate  partis  patientis 
et  membri  infirmi,  unde  cautius  est  o])erandum  in  principibus  et  prelatis  quam 
in  hominibus  parvi  Status.  Similiter  cum  oculus  sit  nobilior  et  passibilior  ex- 
trinsecorum  membrorum,  plus  nocet  sibi  unum  granum  alicujus  corrosivi  quam 
centum  grana  in  pedibus  aut  maxilla,  quare  in  ipso  et  talibus  cautius  est  ope- 
randum.  Debet  ergo  in  oculo  cyrurgicus  diligenter  et  caute  operari  reper- 
cutiendo,  divertendo,  confortando  et  evacuando  per  longinqua,  ita  quod  nihil 
oculo  imponatur,  si  possit  per  extrinseca  via  sufficiens  inveniri.  Et  iterum, 
si  oculus  et  cerebrum  ex  aliqua  mala  materia  simul  patiantur,  per  ignobilia 
purgabuntur,  ut  cerebrum  per  palatum  cum  masticationibus,  per  nares  cum 
capitipurgiis,  per  locum  qui  est  sub  auribus,  cum  localibus  attractivis  et  per 
commissuram  anteriorem  et  altiorem  capitis , et  oculus  per  nares  similiter  et 
palatum  et  per  ventosas  in  occipitio  aut  per  cauterium  ad  setonem.  Necessi- 
tatem attendendi  ad  istud  contingens  ponit  Galenus  VII 0 de  ingenio  cap.  10 
dicens:  „Ac  quoniam  membra  non  sunt  aequalia  in  dignitate  et  nobilitate,  in- 
firmis  non  sunt  aequaliter  tribuenda  necessaria  medicamina;  cum  quaedam 
magis  quam  alia  juvent,  necesse  est  uniuscujusque  actionem  custodiamus  me- 
dioando  secundum  eorum  digniiatem  etc.  “ ; et  dignioribus  c-itius  subveniamus, 
quia  hi  periculum  morbi  diu  non  sustinent,  sicut  innuit  Galenus  super  apho- 
rism.  6“  partis  „quibuscunque  gibbi  etc.“;  nec  per  consequens  debent  ipsis 
fortia  medicamina  applicari,  unde  Galenus  V°  megategni  cap.  3:  „Si  habenti 
ulcera  putrida  in  pulmone  exhibeatur  aeris  aerugo,  morietur  etc.“ 

4)  Contingens  secundum  sumptum  ex  membris  sumitur  a colligantia 
membrorum  patientium  cum  aliis  aut  inter  se;  scimus  enim  per  anathomiam, 
ut  visum  prius  fuit,  quod  cerebrum  colligatur  cum  stomacho,  et  oculus  cum 
cerebro  et  mamrailla  matrici  et  coxa  pedi  etc.  et  ideo  operando  in  aliquo  pre- 
dictorum  caveat  cyrurgicus  ne  membro,  cum  quo  colligatur,  inferat  nocu- 
mentum,  ut:  quod  non  ponat  corrosivum  in  aure  aut  aliud  violentum,  et  sic 


8G 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


de  aliis;  nam  sic  t'atue  operando  in  uno  potest  nocere  alteri;  sic  potest  juvare 
sagaciter  operando,  ut:  ponendo  in  emunctorio  cerebri,  quod  est  sub  auribas, 
prohibetur  augmentura  aposternatis  incipientis  in  cerebro  et  sic  de  aliis,  et 
phlebotomando  de  sopbena  prohibetur  aposteraa  incipiens  in  testiculis  et  raa- 
trice,  ne  deveniant  ad  augmentuni.  Necessitatem  attendendi  ad  illud  con- 
tingens  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  ultimo  dicens:  „Nec  non  in- 
spiciatur,  cum  quibus  membrum  patientis  habeat  colligantiam,  quia  quaedam 
pars  curationis  morbi  est  etc.“ 

5)  Contingens  tertium  sumptum  a membris  sumitur  ex  vicin itate  mein- 

brorum  pationtium;  verbi  gratia:  oculus  et  palpebra  vicinantur;  si  a palpebra 
debeat  aliud  supperadditum  interius  removeri,  cavendum  est,  quod  medicina 
corrosiva  nultatorus  ofTeratur;  vix  enim  posset  hujusmodi  medicina  ita  caute 
palpebris  applicari,  quin  oculus  lederetur.  Necessitatem  hujus  contingentis 
ponit  Galenus  III0  megategni  cap.  2 dicens:  Oportet  medicum  inquirere, 

cum  apostema  incipit  in  aliquo  membro,  utrum  matoria  aposternatis  ex  ipso 
membro  apostemato  proveniat  aut  ex  membro  vicino  aut  colligato  aut  ex  forti 
aut  debili,  quia  fortia  mittunt  superfluitates  ad  debilia  etc.;  et  idem  ad  idem 
cap.  4:  „Nec  oportet  ventrem  solvi,  si  apostema  incipiat  in  membro  ano 

vicino,  nec  urinam  provocari;  sed  fiant  evacuationes  per  membra  remota  a 
membro  patiente“.  Videmus  enim  multotiens,  quod  vicina  sibi  invicem  com- 
patiuntur,  ut,  cum  apostema  est  in  inguine,  timendum  est  de  ulcere  virgae 
et  e contrario;  quod  si  simul  occurrant,  oportet  ut  plurimum,  quod  istud, 
quod  fuit  causa  alterius,  prius  curetur. 

6)  Contingens  — et  est  quartum  sumptum  ex  membris  — sumitur  ex 
positione  et  situ  membri  patientis  in  superficie  corporis  aut  profundo,  quia  in 
his  et  aliis  debet  cyrurgicus  diversimode  operari,  quoniam  cum  membrum 
patientis  est  in  superficie  corporis,  sufficit  modica  quantitas  et  debile  medi- 
camen,  et  cum  ipsum  est  in  profundo  oportet  duplicare  aut  triplicare  medi- 
caminis  quantitatem  et  cum  hoc  addere  in  virtute;  aliter  enim  non  penetrat 
ad  particulam  patientem.  Exemplum  membri  et  morbi  superficialis  est  digitus 
patientis  in  junctura;  exemplum  membri  et  morbi  existentium  in  profundo 
est  dolor  artheticus  interstitialis. ’)  Necessitatem  attendendi  ad  istud  con- 
tingens ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  10  in  principio  et  ponit  exemplum 
medicinale  ad  propositum,  et  VII0  megategni  cap.  7 dicens:  ,,Necosse  est 
scire  longitudinem  viae  ad  membrum  medicandum  et  colligantiam  et  propin- 
quitatem  ipsius  cum  aliis  et  nobilitatem  et  passibilitatem. 

7)  Contingens  — et  est  quintum  sumptum  ex  membris  — sumitur  ex 
positione  et  situ  membri  patientis  secundum  altum  et  bassum  in  corpore  et 
hoc  respectu  accubitus  dicti  membri  post  ipsius  praeparationem.  Verbi  gratia: 
brachia  et  manus  habent  in  corpore  altum  locum;  coxa,  tibia  et  pes  habent 
locum  in  corpore  magis  bassum,  et  ista  utraque,  si  laedantur,  ex  quo  prae- 
parata  sunt  debent  aliter  et  aliter  collocari,  quoniam  manus  et  brachia,  si 
laedantur,  debent  a collo  cum  fascia  lata  sustentari,  ita  quod  palma  plene 


')  1487  und  16642:  inter  sciam. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


87 


jaceat  versus  pectus  et  in  lecto  debent  super  pectus  aut  super  pulvinar  aut 
simile  collocari;  sed  tibia  et  pes  debent  habere  accubitum  planum  rectum 
extensum  respectu  corporis  elevatum,  ita  quod  pes  jaceat  parum  altior  quam 
sit  anus.  Necessitatem  istius  contingentis  ponit  Galenus  VI0  de  ingenio 
cap.  5 et  ultimo  dicens:  „Membrum  lesum  jaceat  eo  modo,  quo  minus  habeat 
de  dolore  et  quo  diutius  commode  requiescat  et  ordinetur  secundum  suam 
positionem  naturalem,  ut  nervi,  venae,  musculi  et  similia  sint  recte  protensa, 
non  distorta“.  Haec  enim  positio  nullum  dolorem  penitus  inducit,  sicut  dicit 
Galenus  Vl°  de  ingenio  cap.  6:  „Similiter  in  accubitu  servetur  consuetudo, 
nisi  sit  valde  contraria  rationi“,  et  XIII0  megategni  cap.  4:  „Oportet  nomi- 
nale loca  membrorum  secundum  altum  et  bassum“  et  ponit  ibi  exemplum  ad 
propositum. 

8)  Contingens  — et  est  sextum  sumptum  ex  membris  — sumitur  ex 
multo  aut  minimo  sensu  membri  aut  particulae  patientis,  quod,  si  quaedam 
membra  habent  sensum  fortem  valde,  ut  labia,  virga,  pulpae  digitorum, 
quibus  et  consimilibus  non  audemus  applicare  niedicamina  violenta,  ne  propter 
sensum  fortem  non  dolor  intolerabilis  aut  syncopis  inducatur.  Alia  autem 
membra,  ut  ossa,  cartilagines,  ligamenta  et  quaedam  membra  pure  carnosa 
habent  sensum  mediocrem  sive  nullum,  debilem  et  obtusum,  et  istis  et  con- 
similibus possunt  sine  omni  nocumento  et  periculo  niedicamina  fortia  appli- 
cari.  Necessitatem  hujus  contingentis  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap. 
ultimo  in  fine  dicens,  quod  quantitas  sensus  membri  attendatur,  et  ponit 
exemplum  medicinale  ad  propositum,  et  exemplum  cyrurgicale  in  membris 
extrinsecis  jam  praecessit,  et  subdit  Galenus  in  fine  capituli,  quod  acuitas 
sensus  et  obtusio  ostendunt,  quod  membra  parum  sensibilia  sustinent  facile 
fortem  medicinam,  et  multum  sensibilia  ab  ea  dissolvuritur,  quare  in  his  a 
minoribus  ad  majora  gradatim  ascendendum,  et  idem  ad  idem  IV0  de  ingenio 
cap.  7 : „Membra  sensibilissima  oportet  curari  cum  eis,  quae  nullum  inferunt 
dolorem“. 

9)  Contingens  — et  est  septimum  sumptum  a membris  — sumitur  ab 
exeuntibus  a corpore  aut  particula  pationte.  Verbi  gratia:  Cyrurgicus  medicus 
debet  attendere  ad  exeuntia  a corpore  scilicet  ad  egestionem,  ad  urinam, 
vomitum,  sudorem  et  similia,  scilicet  ad  quantitatem,  qualitatem,  horam  et 
modum  emittendi  et  exeundi  et  ad  similia;  similiter  debet  attendere  ad  exe- 
untia a particula  patiente,  ut  ad  saniem,  putredinem,  virus,  sorditiem,  squa- 
mas,  crustas  et  ad  ossa  et  frustra  ossium  et  ad  similia,  et  ad  omnes  condi- 
ciones  particulares  praedictorum,  sicut  docet  attendere  Hippocrates  II 0 pro- 
nosticorum  cap.  2,  quod  incipit  „stercoris  egestio“,  et  3°,  4°,  5°,  6°,  7°,  8° 
capitulis  immediate  sequentibus,  et  sicut  docet  in  commento  ibidem  Galenus; 
et  si  praedicta  sint  innaturalia,  doceat  et  innitatur  ea  reducere  ad  naturali- 
tatem  sicut  possibile  est  juxta  principia  artis  suae.  Diffinitiones,  causae, 
omnis  modus  generationis,  signa  et  particulares  condiciones  omnes  saniei, 
virus,  putredinis,  sordiciei,  squamarum,  crustarum  doctr.  II  tract.  II.  cap.  1 
hujus  cyrurgiae  intitulato  de  curationibus  ulcerum  in  declarationibus  nota- 
bili  IV0  positae  sunt  exquisite.  Necessitatem  attondendi  ad  istud  contingens 


88 


Tract,  II.  Notabilia  introductoria. 


taugunt  Hippocrates  et  Galenus  simul  et  continue  in  septem  capitulis  nunc 
allegatis  et  sparsim  et  divisim  in  aliis  locis  multis  et  in  capitulis  infinitis  etc. 

10)  Contingens  quartuin  sumitur  ex  virtute,  quao  est  quinta  res  natu- 
ralis  intrinseca  et  est  secundum  Galenum  IX0  de  ingenio  cap.  10  vertus 
coteris,  quae  sunt  in  corpore,  dignior,  quoniam  vita  non  manet  nisi  cum  virtute 
et  ideo  necesse  est,  quod  virtus  sit  vita  aut  vitae  actio,  quare  necesse  est 
vitam  primitus  custodiri,  et  subdit  ibidem  Galenus,  quod  post  virtutem  signi- 
ficatio  sumitur  a morbo  post  hoc  a reliquis  signum  capiatur.  Et  similiter 
idem  subdit,  quod  si  purgatio  conveniat  morbo  et  virtus  deficiat l),  non  detur 
donec  natura  prius  confortata  fuerit  et  nutrita  et  ex  tune  potest  dari  et  curari 
morbus,  ergo  omnis  ista  intentio  sumitur  a virtute  non  tarnen  dicitur  ista  in 
curando  morbo,  quia  etiain  htijusmodi  intentio  habet  locum  in  sano,  quia 
virtus  semper  confortari  debet,  et  hoc  maxime,  cum  timetur,  ne  aegrotare 
debeat.  Inspeotio  igitur  ad  vertutem  juvat  solum  per  accidens  curam  morbi 
et  non  per  se,  quia  ubi  non  est  morbus,  aliquando  indigemus  vertutis  in- 
spectione,  ut  Visum  est  absolute,  et  ubi  est  morbus,  consideramus  vertutem 
comparando  ipsam  ad  morbum,  ita  quod  si  aliquis  patiens  graviter  patiatur, 
primo  virtus  oonsideretur  et  comparetur  ad  morbum,  unde  notabiliter  dicit 
Galenus  in  fine  primae  partis  regiminis  acutorum  supra  partem  primam,  quod 
si  antiquus  morbus,  sublimior  intentionum  omnium  sumitur  a virtute,  com- 
parando contingens  sumptum  a virtute  ad  contingentia  sumpta  ab  aliis  quibus- 
cunque,  cujus  causa  est,  quia,  si  virtus  stat,  morbus  curabilis  potesi  curari, 
et  si  virtus  succumbat,  morbus  quantumeunque  curabilis  non  curatur.  Et 
ideo  debet  cyrurgicus  membra  principalia,  quae  sunt  minora2)  virtutum,  ut 
cor,  epar,  oerebrum,  testiculi  etc.  confortare,  et  si  virtus  est  fort is,  reficiatur 
uberius,  quia  potest  plus  digerere,  et  si  sit  debilis,  minus  cibetur.  Cibus  enim 
datur  infirmis,  ut  vertus  naturalis,  quae  curat  morbum,  sustentetur  et  non, 
ut  morbus,  et  potest  dari  omni  hora  indifferenter,  si  virtus  sit  debilis  per 
modum  inanitionis  aut  dissolutionis;  sed  si  sit  debilis  per  modum  prostrationis, 
ut  in  apoplexia  et  ceteris  morbis  ex  nimia  repletione,  non  detur.  Hoc  enim 
innuit  Galenus  super  aphorismum  lae  partis  „contemplari  oportet  etc.“.  Et 
debet  cavere  debili tantia  et  dissolventia  virtutem:  ut  abstinentiam  nimiam  in 
debilibus  et  syncopim  in  passibilibus.  Et  consideratio  istius  contingentis  est 
magistra  et  domina  super  omnes;  vertus  enim  est  tantae  potentiae,  quod  omnia 
instrumenta,  quibus  cyrurgicus  operatur,  regulat  et  infortat3),  materiam  morbi 
et  superflua  expellit,  digerit,  putredinem  corrigit  et  reprimit  et  est  sicut  bonus 
latbomus,  qui  ponit  lapidem  angularem  in  angulis  et  linearem  in  plano  et 
cetera  mirabilia  multa  facit.  Et  ideo  dicit  Galenus  III 0 megategni  cap.  1: 
mirabilis  omnium  natura  ex  rebus  sibi  vicinioribus  adjuta,  quod  diminuit  et 
supplet  etc.  Necessitatem  attendendi  ad  ist ud  contingens  ponit  Hippocrates 
Ia  parte  pronosticorum  cap.  1 in  parte  .,interest  artificis“. 

1 1)  Contingens  sumitur  ab  operatione  sive  actione  particulae  patientis, 


‘)  1487  und  16642:  sit  defecta. 

2)  16642:  minima. 

:i)  16642  und  1487:  informat  (?). 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


89 


quae  operatio  est  sexta  res  naturalis  vel  intrinseca,  unde  si  aliquis  habeat 
solutionem  *)  in  tibia  et  in  brachio  et  oporteat  ipsum  ire,  cyrurgicus  debet 
scire,  quod  ambulatio  plus  nocebit  tibiae,  quam  brachio,  et  ideo  ab  actione 
tibiae  vulneratae  potest  assuini  contingens  et  consideratio , quod  ambulatio 
nocet  sibi,  quare  meluis  est,  quod  quiescat,  unde  Galenus  V°  megategni 
cap.  3 de  cura  vulnerum  membrorum  interiorum:  membro  vulnerato  vel  ex 
quacunque  alia  infirmitate,  vel  supple  aliter  leso  necessaria  est  quies.  Et 
subdit  ibidem  cap.  6:  si  membrum  apostematum  aut  lesum  fuerit  et  Opera- 
tionen! suam  exerceat,  calorem  et  dolorem  patietur,  et  eo  quiescente  dolor 
quiescit,  si  acquisitus  ex  motu;  sed  vulnerato  in  brachio  ejus  ambulatio  con- 
cedatur,  et  ad  collum  et  humerum  suspendatur.  Necessitatem  attendendi  ad 
hujusmodi  contingens  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  ultimo  dicendo: 
secunda  necessitas  attendenda  in  cura  morbi  est  ex  membri  actione  et  virtute, 
utrum  actio  scilicet  membri  curandi  ceterorum  vicina  sit  et  utrum  virtus  ab  eo 
ad  totum  corpus  mandetur.  Ex  spiritibus,  qui  sunt  septima  res  naturalis  in- 
trinseca  non  potest  cyrurgicus  aliquid  contingens  assumere,  quod  ponat  dif- 
ficultatem  aut  diversitatem  in  opere  cyrurgiae,  quoniam  Spiritus  non  possunt 
videri  nec  tangi  Sed  sicut  dicit  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  2 supra 
partom  „si  vero  fractura  non  rectificetur  etc.“:  Cognitio  medici  i.  e.  cyrurgici 
fit  per  tactum  cum  manu  et  considerationem  cum  oculo  et  Studium  in  opere 
scilicet  manuali;  spiritus  autem  non  sunt  tangibiles  per  se  nec  perceptibiles 
nec  capaces  operis  manualis,  quia  valde  fluxibiles  et  subtiles,  et  iterum  Spi- 
ritus non  sunt  sensibiles  manifeste,  sed  medicinalis  consideratio  non  transcendit 
sensum,  sicut  dixit  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  2G  supra  partem 
„quoniam  forsitan  aliquid  etc.“  scilicet  distinguendo  sanum  ab  aegro.  Et  si 
medicinalis  consideratio  non  transcendit,  ergo  nec  cyrurgicalis  multo  fortius, 
quia  si  quod  magis  videtur  transcendere  et  non  transcendit  etc.;  sed  hic  per 
contingentia  distinguimus  sanum  ab  aegro,  quare  etc.  Est  autem  notandum, 
quod  aliqua  contingentia  ponentia  diversitatem  aut  difficultatem  in  opere 
cyrurgiae  sumuntur  ab  adnexis  aut  conjunctis  cum  septem  robus  naturalibus 
'intrinsecis  supradictis,  quae  adnexa  sunt  4:  scilicet:  aetas,  color,  habiludo, 
distantia  inter  masculum  et  feminam  et  sunt  vel  dicuntur  adnexa,  quia  quod- 
libet  istorum  fundatur  in  aliquo  vel  aliquibus  septem  praedictorum  et  ab  eis 
non  possunt  separari  et  tarnen  non  sunt  penitus  idem  cum  eis,  in  quibus 
fundantur. 

12)  Ergo  contingens  sumitur  ab  aetate,  quae  est  primum  adnexum  et 
continetur  sub  virtutibus  et  operationibus , unde  et  virtutes  et  operationes 
mutantur  secundum  quod  aetas  mutatur.  Nulli  onim  est  dubium,  quod  vir- 
tutes et  operationes  juvenum  sunt  summe  fortes,  et  virtutes  et  operationes 
senum  sunt  debiles  et  defectao,  sic  et  eorum  orgaria,  unde  si  juvenis  et  anti- 
quus  eodem  et  consimili  morbo  in  omnibus  et  per  omnia  molestantur,  ita  quod 
nec  in  morbo  nec  in  patientibus  ulla  sit  penitus  dissimilitudo,  nisi  in  aetate 
solummodo,  si  morbus  sit  curabilis  et  nihil  de  contingentibus  omittatur,  ju- 

*)  1487:  solveretur;  1G642:  vulneretur. 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville.  7 


90 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


venis  ut  plurimum  cito  et  complete  curabitur  et  fiet  ita  fortis  sicut  prius  in 
Omnibus,  antiquus  tarde  et  incomplete  curabitur,  si  curetur,  nec  umquam  de 
cetero  poterit  resumere  vires  suas  aut  fortasse  languidus  morietur.  Necessi- 
tatem  istius  contingentis  ponit  Ilippocrates  aphorism.  primae  partis  „in  per- 
turbationibus  ventris  etc.“  in  fine  dicens:  contemplari  oportet  aetatem,  re- 
gionem  aegritudinis,  et  similiter  Galenus  in  commento  ibidem  dicit:  in  primis 
ergo  quaeratur  de  tempore,  post  de  regione,  aetate  quoque  et  infirmitate  etc. 
Praeterea  notum  est  omnibus,  quod  in  pueris  parvis  non  deberaus  facere  opera 
cyrurgica  violenta  sicut  in  juvenibus  et  adultis  et  antiquis,  ut  phlebotomiam 
et  scarificationes,  cauteria,  incisiones  aut  dare  theriacam  aut  aliquid  laxativum. 

13)  Contingens  sumitur  a calore  corporis  aut  particulae  patientis,  quod 
est  secundum  adnexum,  et  continetur  sub  spiritibus,  humoribus  aut  composi- 
tionibus,  unde  quanto  Spiritus  sunt  subtiliores,  tanto  et  humores  et  compositio 
rarior,  tanto  color  clarior,  unde  dicit  Galenus  in  commento  super  aphorism.  lle. 
partis  „in  perturbationibus  etc.“  : Color  ostondit  dominium  humorum  corporis 
et  similiter  dominium  Spiritus,  qui  est  substantia  in  corpore  luminoso  vergens 
ad  naturam  coelestium  etc.,  et  similiter  est  dominium  raritatis  aut  com- 
plexionis1),  quia  quod  magis  raram,  magis  parvam  habet  complexionem  etc., 
unde  cyrurgicus  debet  membra  et  corpora  patientia,  si  sint  di  versa  in  colore, 
intus  et  extra  diversimode  medicari,  ut  croceum,  album,  rubrum,  nigrum; 
croceus  enim2)  signat  humorem  colericum  dominari,  rubeus  sanguineum  et 
sic  de  aliis;  aliter  enim  et  cum  aliis  debet  procurari  et  regi  intus  et  extra 
apostema  croceum  colericum  et  rubeum  sanguineum  et  nigrum  melancholicum 
et  phlegmaticum,  quod  est  colore  totius  corporis  coloratum.  Necessitatem 
istius  contingentis  ponit  Galenus  1X°  de  ingenio  in  principio  dicens,  quod 
tarn  apostema  colericum  quam  sanguineum  rubefaciunt  et  calefaciunt  mem- 
brum  lesum,  tarnen  per  colorem  curanti  ea  necesse  est  distinguere  inter  ipsa, 
quoniam  sanguineum  est  rubrum  intensum  i.  e.  rubicundissimum.  colericum 
autem  est  citrinum  aut  subrubeum  i.  e.  rubeum  remissum,  aut  componitur  ex 
rubeo  et  citrino,  et  sicut  differunt  in  signis,  sic  difTerunt  in  curis,  quia  sicut 
ipsemet  dicit  Galenus  XIII0  de  ingenio  cap.  5 : In  cura  phlegmonis  magis 
competit  evacuatio  quam  infrigidatio,  in  cura  herisipilae  competit  e contrario, 
et  tarnen  competit  evacuatio  in  utraque. 

14)  Contingens  sumitur  ex  habitudine  corporis  aut  particulae  patientis 
et  est  idem  dictu  habitudo,  forma  vel  figura,  crassities  aut  macies,  et  est 
tertium  adnexum,  et  continetur  sub  complexionibus,  et  sunt  habitudines  di- 
versae  certum  signum  diversarum  complexionum;  summe  enim  macer  et  summe 
crassus  nunquam  sunt  ejusdem  complexionis,  sicut  patet  auctoritate  Avi 
connae  lü  parte  canticorum  suorum,  ubi  determinat  de  habitudinibus  corporis 
dicens:  frigiditas  et  humiditas  summe  dominantur  pingui,  et  Averrhoys  ibidem 
in  commento:  pitiguedo  efficitur  ex  residuo  superflui  cibi  et  nutrimenti,  quod 
fit  a superflua  frigiditate  et  humiditate  membrorum  agentium  in  nutrimento, 
et  subdit  ibidem  Avicenna,  quod  habitudo  corporis  macra  et  extenuata  signat 


')  1487:  compactionis. 

2)  16642:  autem. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


91 


super  complexionem  siccam,  unde  siccitas  ultimata  impedit,  quod  non  digeritur, 
quantum  est  necessarium  de  nutrimento,  caliditas  autem  et  bumiditas  sunt 
causae  digestionis.  Debet  ergo  cyrurgicus  curans  morbum  babitudinem  cor- 
poris et  particulae  patientis  inspicere  diligenter,  quoniam  aliter  et  cum  aliis 
debet  regi  intus  et  extra  corpus  extenuatum,  Cjuia  siccum,  et  corpus  crassum, 
quia  humidum.  Similiter,  si  digitus  et  natis  eundem  morbum  et  consimilem 
in  omnibus  et  per  omnia  patiantur,  digitus  debet  procurari  cum  localibus 
siccioribus  quam  natis  et  sic  de  aliis.  Necessitatem  attendendi  ad  habitudinem 
ponit  Galenus  XIII0  de  ingenio  cap.  5 dicens:  Debet  cyrurgicus  attendere 
omnes  et  singuläres  significationes  particulares,  ut  spissitudinem  atque  sen- 
sum  etc.,  et  idem  XIII0  megategni  cap.  1 : Qui  cognoscit  singulas  condiciones 
membri  patientis  potest  scire,  quis  morbus  est  curabilis  et  quis  non. 

15)  Contingens  sumitur  a distantia  inter  masculum  et  feminam  sive  a 
sexu,  quod  idem  est,  et  ost  quartum  adnexum  et  continetur  sub  complexionibus 
et  est  certum  signum  diversitatis  complexionum,  sicut  dicit  Averrhoys  supra 
lÜflpartem  canticorum  Avicennae:  Complexio  virorum  respectu  complexionis 
mulierum  est  calida  et  sicca,  et  complexio  mulierum  respectu  complexionis 
virorum  est  frigida  et  humida.  Quod  patet  ex  operationibus  et  moribus  utro- 
rumque,  et  adhuc  patet  per  idem,  quod  est  proprium  mulierum,  scilicet  per 
fluxum  menstruorum,  qui  signat  multitudinem  superfluitatum  collectarum  in 
sanguine  earundem,  quarum  collectio  significat  super  frigiditatem  et  humidi- 
tatem  et  babitudinem  ipsarum  complexionum.  Debet  ergo  cyrurgicus  men- 
surare,  quantum  distat  complexio  utriusque,  scilicet  virorum  et  mulierum  in- 
firmorum  a comploxione  ipsorum  existentium  sub  latere  sanitatis,  et  cum  hoc, 
si  vir  et  mulier  sunt  lapsi  eodem  et  aequali  lapsu,  non  debet  ipsos  cum  eis- 
dem  reducere,  quoniam  complexionos  eorum  sunt  diversae,  et  ideo  non  debet 
ad  eundem  punctum  reducere,  et  nisi  cyrurgicus  mensuret  ista  in  puncto, 
nunquam  reducet  eos  ad  pristinam  sanitatem.  Debet  similiter  scire,  sicut 
possibile  est  quantum  distat  inter  complexionem  naturalem  et  accidentalem 
virorum  et  mulierum,  quia  tantundem  debet  distare  inter  medicamina  tarn 
intrinseca  quam  extrinseca  eorundem,  et  istud  contingens  sentiebat  et  suppo- 
nebat  Philaretus  libello  suo  de  pulsibus,  cum  dicit:  Cum  ergo  introieris  ad 
aegrotum,  quem  nunquam  vidisti,  considera  prius,  si  est  masculinus  aut  femina, 
quia  sexus  diversificat  pulsum  in  sanis  et  aegris,  et  per  consequens  diversitas 
ponit  diversitaiem  in  opere  cyrurgiae;  aliter  enim  operandum  est  in  multis 
casibus  in  viris  et  aliter  in  mulieribus,  sicut,  quando  tentantur  aut  inciduntur 
propter  lapidem,  et  aliter  in  mulieribus  praegnantibus  et  aliter  in  non  prae- 
gnantibus,  in  virginibus  et  corruptis,  quia  corruptis  possunt  imponi  pessaria, 
virginibus  nequaquam.  Similiter  mitius  debent  palpari  virgines  quam  cor- 
ruptae  maxime  circa  muliebria,  ut  quando  tentantur,  utrum  habeant  lapidem 
in  vesica.  Necessitatem  istius  contingentis  tangit  Galenus  libro  de  tactu  pulsus 
dicens,  quod  pulsus  virorum  et  mulierum  difTerunt,  quia  complexiones  difierunt, 
et  sic  operationes  factae  in  ipsis  debent  dilTerre,  et  boc  attendunt  omnes  medici 
moderni  quaerentes  statim,  quando  ofTertur  eis  urina,  utruin  sit  viri  vel 
mulierum  et  multa  consimilia. 


7* 


92 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


16)  Contingens  sumitur  ab  aere,  quod  est  primum  de  sex  rebus  natura- 
libus  aut  non  naturalibus  extrinsecis  et  habet  istud  contingens  plura  contin- 
gentia  sub  se,  quorum  primum  sumitur  ab  aere  secundum  se,  et  est,  quod 
cyrurgicus  debet  eligere  pro  infirmo  suo  aerem  contrarium  suo  morbo,  scilicet 
mundum,  longe  a corruptione  et  locis  corruptis  a lacubus  paludosis,  quia 
hujusmodi  aer  nocet  patientibus  manifeste,  et  aliquando  causat  apostema, 
epedymita')  venenosa,  maxime  in  regionibus  calidis,  ut  anthraces,  et  si  camera 
patientis  sit  reumatica  aut  ventosa,  quod  patiens  transportetur  ad  cameram 
non  reumaticam  nec  ventosam.  Necessitatem  attendendi  ad  istud  contingens 
ponit  Galenus  III0  megategni  cap.  5 dicens:  Ergo  temporäre  aerem  in  loco 
in  quo  infirmus  est,  et  intelligitur  temporäre,  quod  est  aptare  ad  contrarium 
morbi  sui.  Item  idem  ad  idem  IV0  de  ingenio  cap.  8 dicens:  Item  inquirenda 
est  aeris  conditio  nos  circumdantis  eo  quod  afficit  corpus  sicut  medicina, 
proinde  cum  calor  sine  frigido  ei  dominatur,  sanitatem  vulnerum  prohibot, 
quare  oportet  medicinam  fieri,  quae  suae  complexioni  repugnet. 

17)  Contingens  — et  est  secundum  sumptum  ab  aere  — sumitur  ex 
ejus  diversitate,  sed  diversitate  temporum  anni,  et  est,  quod  aestate  et  hieme, 
quomodocunque  se  habeant  et  maxime  excellenter  calidis  et  frigidis  et  horis 
similiter  excedentibus  in  aliqua  dictarum  qualitatum  non  debet  cyrurgicus  in- 
cisiones  notabiles  aut  cauteria  facere,  nisi  necessitate  coactus  et  prece  aut 
pretio  convictus  et  prius  optime  excusatus,  sed  debet  differre,  si  potest  donec 
excessus  dictarum  qualitatum  et  discrasia  temporis  mitigetur,  nec  debet  tune 
curas  de  ruptura  syphacis  cum  ruptorio  incipere  nec  alias  consimiles  nec 
similiter  tempore,  quo  immediate  supervenire  debeat  hujusmodi  discrasia,  ut 
in  fine  veris,  aut  in  principio  aestatis  et  in  fine  autumni  aut  principio  hiemis, 
et  si  in  aestate  debeat  patiens  transportari,  quod  transportetur  hora  magis 
frigida  et  flante  borea,  et  si  in  hieme,  quod  transportetur  in  meridie  flante 
austro;  praeterea  unus  morbus  facilius  curatur  in  uno  tempore  quam  in 
altero,  ut  difficultas  motus  membrorum  ex  indignatione  et  lesione  nervorum, 
et  omnes  morbi  nervorum  frigidi,  ut  paralysis  et  similes  in  aestate  quam  in 
hieme;  apostemala  calida,  et  omnes  morbi  calidi  e contrario.  Necessitatem 
hujus  contingentis  ponit  Galenus  111°  de  ingenio  cap.  8 dicens,  quod  tem- 
porum quidem  anni  complexio  cousideranda  est,  unde  Hippocrates  semper 
temporibus  frigidis  calida  et  calidis  frigida  ministrabat1  2). 

1 8)  Contingens  — et  est  tertium  sumptum  ab  aere  — sumitur  ex 
mutationibus  locorum  propter  diversitatem  aut  malitiam  aeris  et  est,  quod 
cyrurgicus  patientem  caute  transportare  faciat,  si  expediat,  de  una  domo  ad 
aliam,  de  camera  ad  cameram.  de  magna  villa  ad  parvam,  ad  viridaria3),  fontes 
et  flumina  maxime  si  patiens  hoc  afiectat  et  in  talibus  delectatur,  et  si  possit 
commode  transportari;  et  si  patiens  habeat  coxam  fractam  aut  simile,  portetur 
de  lecto  ad  lectum  suaviter,  quotiescunque  praeparabitur,  et  in  ipso  maneat, 
donec  alias  procuretur  et  interim  eventetur  culcitra,  laventur  linteamina,  ex- 

1)  etwa  = unserem  Oedem,  wofür  die  Aerzte  des  Mittelalters  auch  noch 
die  Bezeichnungen  undumia,  undimia,  idema,  ypidemia  (Guy)  haben. 

2)  1487  und  16642:  applicabat. 

3)  16642:  de  brudano  ad. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


93 


pellantur  stramina  propter  foetorem,  propter  pulices  et  propter  vermes  alios 
exquisite,  et  mundetur  locus  optime  et  perfecte,  et  bene  aperiantur  ostia  et 
fenestrae.  — Necessitatem  hujus  contingentis  ponit  Galenus  V°  de  ingenio 
cap.  6 dicens:  si  morbus  fuerit  calidus  et  siccus,  tempus  aestas  calida,  thala- 
mum  terrestreum  praeparemus;  portae  sint  versus  septentrionem  et  cameram 
aqua  frigida  saepe  roremus  ponentes  in  ea  flores  frigidos,  in  hieme  autem 
contraria  applicemus.  Quod  mutatio  locorum  propter  diversitateni  aeris  sit 
necessaria,  experimento  approbatur,  quoniam  videmus  languidos  in  alienis 
partibus,  a quorum  curatione  omnia  medicorum  remedia  defecerunt,  quando 
revertuntur  ad  proprias  nationes,  curari  multos  videmus  solius  aeris  beneficio 
sine  adjutorio  medicinae. 

19)  Contingens  sumitur  ex  cibis  ex  potibus.  quae  sunt  secunda  res  na- 
turalis  et  non  naturalis  extrinseca,  et  est  duplex  contingens,  ita  quod  primum 
sumitur  ex  cibis  et  potibus,  qui  solum  sunt  cibus  et  potus,  et  secundum 
sumitur  ex  cibis  et  potibus,  qui  sunt  simul  cibus  et  potus  et  medicina  altera- 
tiva,  ut  mellicratum,  oxyzaccara,  oxymel  et  potiones  cyrurgicales,  quae  sub 
illis  continentur,  a quibus  cibis  et  potibus  non  potest  patiens  longo  tempore 
abstinere.  Quare  necessarium  est,  quod  cyrurgicus  ordinet  patienti  congruum 
regimen  in  eis  quod  sit  contrarium  causae  morbi,  ut  morbus  destruatur, 
natura  i.  e.  virtus  regitiva  corporis  sustentetur,  quia  dicit  Galenus,  ut  visum 
est:  Omnium  natura  operatrix;  quare  debet  cyrurgicus  naturam  confortare, 
reguläre,  ministrando  sibi  ad  propositum  congruum  regimen  et  dietam.  Et 
debet  esse  potissima  ipsius  intentio  ipsam  confortare  et  membrum  patientis,  quia 
sicut  dicit  Avicenna  1.  4 f.  4 cap.  de  cibatione  fobricitantium:  Curar.s  enim, 
ut  scivisti,  est  virtus,  non  medicus;  virtus  autem  cujuslibet  infirmi  debilis  est , 
quare  confortari  debet  et  ipsa  potissime  cum  cibis  et  potibus  confortatur. 
Necessitas1)  hujus  contingentis  potest  elici  a Galeno  super  aphorism.  50  „ex 
multo  tempore  consueto“,  dicente,  quod  cibus  et  potus  quadam  immutatione 
immutant  corpus,  quantum  scilicet  ad  complexionem.  Et  omnis  mutatio  com- 
plexionis  requirit  diversum  modum  operandi,  ergo  etc.  Hoc  etiarn  patet  cuilibet 
intuenti  et  superius  est  probatum. 

20)  Contingens  — et  est  secundum  sumptum  ex  cibis  et  potibus  — 
sumitur  ex  potionibus  cyrurgicis,  qui  sunt  cibus  et  potus  et  medicina  saltem 
alterativa,  unde  sicut  medicus  attendens  particularia,  exquisite  videns,  quod 
patiens  suus  aliquando  indiget  medicinis  digestivis  et  alterativis,  quia  cum 
cibis  et  potibus  curari  non  potest,  accipit  exinde  unum  contingens  ordinans 
sibi  congruas  medicinas.  Eodem  modo  cyrurgicus  videns  quod  non  potest 
curare  pationtem  cum  localibus  et  dieta,  accipit  inde  unum  contingens,  scilicet 
quod  oportet  quod  ordinet  sibi  cyrurgicam  potionem,  scilicet  in  vulneribus 
penetrantibus  ad  intrinsecas  concavitates  corporis  et  interstitia2),  quoniam 
localia  extrinseca  sive  cibi  non  possunt  attingere  ad  sanguinom  diffusum  ad 


l)  13002:  Necessitatem  hujus  contingentis  quaere,  si  vis,  in  prima  pagina 
secundi  folii  hujus  codicis. 

*)  1487:  thoracis. 


94 


Tract.  II.  Notabilia  i ntrod uctoria. 


dictas  concavitates  nec  ad  interstitia  et  diverticula  earundem  et  per  conse- 
quens  non  possunt  ipsum  consumere  nec  a putrefactione  praecavere  nec 
extrahere  vel  expellere,  quare  cyrurgicus  indiget  potione,  quae  dictum  san- 
guinem  ibidem  existentem  consumat  et  convertat  in  fumum  et  vaporem,  et 
quae  membra  principalia  confortet,  et  hoc  evidenter  et  sufficienter  probatur 
inferius  doctrina  hujus  tractatus  scilicet  super  8.  capitulum  notabili  prae- 
ambulo  1°;  ibi  enim  redditur  causa,  quare  praedictis  vulneribus  solum  confe- 
runt  potiones  et  quare  nullis  aliis  secundum  Thedericum,  et  ibi  simpliciter 
ostenditur  causa,  modus,  quare  hujusmodi  potiones  consumunt  sanguinem  in 
dictis  concavitatibus  et  eorum  interstitiis  interclusum.  Similiter  dicetur 
doctr.  I hujus  tractatus  cap.  1 in  quinta  parte  principali  ejusdem  capituli, 
quae  est  de  modo  evacuandi  et  potionandi  vulneratos  etc.,  quod  potiones 
cyrurgicae  sunt  magis  necessariae  cyrurgicis  propter  solam  apparentiam  quam 
propter  commodum  patientis  et  quod  sunt  magis  utiles  cyrurgicis  non  famosis 
propter  defensionem  contra  vulgus,  quod  dicit,  quod  cyrurgici  omiserunt  de 
contingentibus  nisi  dederint  indifferenter  potionem  omnibus  vulneratis;  et  si 
prolongetur  cura  aut  patiens  moriatur,  dicunt  hoc  accidere  quia  non  habuit 
potionem.  Tanta  enim  est  populi  confidentia  in  potionibus,  quod  credit  ipsas 
curare  omnia  vulnera  indifferenter  absque  adjutorio  operis  manualis,  quod  est 
falsum;  sed  si  aliqua  debeat  conferre,  oportet  quod  prius  labia  vulneris 
uniantur  et  quod  unita  relineantur  et  ligentur;  et  ita  aliquando  vix  possunt 
fieri  trahendo  cum  manibus  et  suendo  cum  acu  etc.  et  quomodo  ergo  cum 
solis  potionibus  fient  ita?  Similiter  in  quinta  parte  principali  praeallegata 
conscribuntur  multae  potiones  famosae  secundum  opinionem  antiquorum  et 
unica  secundum  opinionem  Thederici  et  multa  alia  quae  sunt  circa  praesens 
propositum  attendenda.  — Necessitatem  contingentis  ponit  Galenus  libello 
suo,  quem  ipse  ordinavit  de  46  (16642:  26)  medicinis  famosis,  et  Avicenna 
II0  canonis  cap.  de  mummia  et  Serapio  in  suis  aggregationibus  dicentes, 
quod  ipsa  mummia  quam  vocat  Galenus  menstruum  montium  potata  commu- 
niter  omnibus  contusionibus  et  dislocationibus  ossium  et  fraoturis  etc. 

21)  Contingens  sumitur  ex  quiete  et  exercitio  sive  motu,  quae  sunt  tertia 
res  naturalis  et  non  naturalis  extrinseca.  Necessarium  enim  est  aliquos  patientes 
et  aliqua  membra  infirma  quiescere,  ut  podagricos  et  tibias  fractas  et  aliquos  et 
aliqua  moveri  et  ambulare,  ut  habentes  principium  apostematis  super  umbi- 
licum  et  brachium  dextrum,  cum  apostema  incipit  in  sinistro.  Necessitatem 
et  causam  atteudendi  ad  istud  contingens  ponit  et  probat  Galenus  XIII“  me- 
gategni  cap.  4 per  totum,  ubi  ipse  ponit  curam  praeservativam  apostematis 
dicens,  quod  necessarium  est  aliqua  membra  aliquando  stare  et  aliquando 
moveri;  nam  si  apostema  calidum  incipiat  in  pede,  neganda  est  1 icentia  star.di, 
quanto  magis  ambulandi,  et  si  pedes  fricentur  oportet  hoc  fieri  patiente  sedente. 
Et  potest  et  debet  cum  manibus  laborare.  Apostemate  vero  incipiente  in 
manibus,  pedes  et  coxae  fricentur  fortiter  ipso  patiente  stante  et  potest  et 
debet  ipse  patiens  ambulare  et  fatigari  et  debet  omnis  talis  motus  qui  fit 
propter  diversionem,  fieri  in  excessu.  De  exercitio  pertinente  medicis  tractant 
omnos  actores  et  practici  qui  tractant  de  regimine  sanitatis,  maxime  Galenus 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


1)5 


libello  suo  de  exercitio,  qui  dicit  prima  propositione  ejusdem:  Quantum  con- 
fert  exercitium  ad  sanitatem  ab  antiquis  medicis  et  philosophis  dictum  est,  et 
in  processu  declarat,  quod  ipse  intelligit  de  solo  exercitio  temperato  et  quamdiu 
delectabile  est,  et  antequam  grave  fiat  et  cum  admiscetur  curialitas,  quia  tale 
largitur  animae  prudentiam  et  corpori  sanitatem.  Et  de  hoc  dicit  similiter 
Galenus  1°  megategni  cap.  5,  quod  naturalem  calorem  excitat  et  superlluitates 
expellit  et  consumit  et  tertio  aforismorum  Ypocratis:  Exercitium  et  natura  in 
hoc  sunt  similia,  quod  humores  mundificant  et  de  futuris  liberant  morbis. 

22)  Contingens  sumitur  ex  repletione  et  evacuatione  vel  inanitione  pa- 
tientis,  quae  sunt  quarta  res  naturalis  extrinseca  vel  non  naturalis.  Aliter 
enim  debet  cyrurgicus  operari  in  repleto  et  aliter  in  evacuato  vel  inanito, 
unde  si  summe  repleto  accidat  apostema,  non  debent  applicari  aliqua  localia, 
et  hoc  probat  Galenus  in  tegni  tract.  de  causis  cap.  34,  quod  incipit  „sufficit 
autem  manifeste“  et  probat  per  locum  a sufficienti  divisione  inducendo  primo 
de  repercussivis,  deinde  de  resolutivis  et  maturativis,  et  idem  dicit  et  probat 
Haly  in  commento  ibidem:  sed  si  in  patiente  evacuatio  aut  sine  evacuatione 
artificiali  inanito  accidat  apostema,  possunt  quaecunque  localia  competentia 
applicari,  sicut  dicunt  et  probant  Galenus  et  Haly  capitulo  allegato,  et  prae- 
terea  aliter  debet  regi  intus  et  extra  et  in  Omnibus  et  per  cmnia  repletus  et 
aliter  inanitus,  sicut  patet  cuilibet  intuenti  *)  intus,  quia  repletus  indiget  ab- 
stinentia  et  cibis,  qui  in  magna  quantitate  sumpti  parum  nutriunt,  ut  olera 
et  similia,  et  quanto  virtus  est  fortior,  tanto  potest  uberius  eis  uti  extra, 
quoniam  si  inanitus  et  repletus  habeant  duo  apostemata  omnino  similia,  scilicet 
magna  et  matura,  apostema  repleti,  si  cetera  contingentia  conveniant,  debet 
protinus  aperiri  et  educi  magna  quantitas  saniei,  sed  apostema  inaniti,  quia 
virtus  debilis  est,  aperiri  non  debet,  et  si  forte  oporteat  ipsum  aperiri,  aper- 
tura  debet  fieri  parva  valde  et  minus  quam  potest  de  sanie  extrahatur  et 
apertura  illico  opiletur.  Debet  cyrurgicus  ad  eum,  qui  est  medius  inter  re- 
pletum  et  inanitum  attendere  et  in  ipso  mediocriter  operari  et  debet  scire  re- 
pletum  inanire  cum  abstinentia  et  evacuationibus  saltem,  quando  ipse  operatur 
in  mansis  et  villis,  quibus  medicus  non  habetur  nec  intra  tempus  sufficiens 
haberetur,  quolibet  modo  evacuationis,  sicut  alterati vis  et  digestivis,  laxativis, 
phlebotomia  et  ventosatione,  sanguissugis,  cauteriis,  ruptoriis,  vomitu,  clyste- 
ribus,  supposiloriis,  pessariis,  stuphis,  balneis,  fomentationibus,  capipurgiis, 
gargarismatibus,  sternutatoriis , fricationibus , sudoribus  et  similibus ; ubi 
tarnen  infra  tempus  sufficiens  potest  haberi  medicus  oportunus,  non  consulo, 
quod  cyrurgicus,  quantumcunque  literatus  aut  medicus.  ex  quo  cyrurgicus 
appellatur,  se  de  evacuationibus  intromittat  maxime  de  fortiter  laxativis,  et 
haec  propter  duo:  1“:  ne  incurrat  indignationem  medicorum  et  m&levolentiam; 
2™ : quia  si  bene  succedat  bene  est;  si  male,  infamabitur  apud  vulgus  et 
merito  cum  hoc  quod  medici  murmurabunt,  quod  ipse  se  intromittit  de  officio 
alieno  et  ideo  succedere  debet  sibi  sicut  successit  cuidam  asino  desperato, 
qui  cum  crederet  exercere  officium  parvi  canis  et  vellet  cum  amplexu  dominum 


*)  1487  und  16642:  discurrenti. 


06 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


osculari  ipsum  prosternit  ad  terram,  quare  familia  domini  tamquam  dementem 
asinum  interfecit.  De  clysteribus  autem  et  ceteris  evacuationibus  lenibus  se 
potest  intromittere  cyrurgicus  literatus,  medicus  saltem  suis  patientibus  et 
amicis,  a quibus  non  vult  salarium  reportare  et  quos  non  audet  et  potest  re- 
futare,  similiter  in  pauperibus  propter  Deum,  quamvis  esset  sibi  melius  sim- 
pliciter omnes  indifferenter  et  omnes  praeter  pauperes  refutare;  ubicunque 
enim  sufficiens  cyrurgicus  trahat  moram,  ipse  semper  habet  satisfacerere  et 
lucrari  de  pura  et  propria  cyrurgia.  Necessitatem  primae  partis  hujus  con- 
tingentis  ponit  Galenus  in  tegni  tract.  de  causis  cap.  33  in  parte  „immode- 
rata  repletio  immoderata  evacuatione  indiget“.  Necessitatem  secundae  partis 
ponit  Galenus  II0  aphorism.  Hippocratis  cap.  6:  ubi  indigentia  est,  scilicet 
quae  fit  propter  inanitionem  omnium  membrorum,  non  oportet  laborare,  i.  e. 
exercitare  vel  evacuare;  in  hoc  etiam  concordatur  Galenus  IX0  megategni 
cap.  3 dicens:  evacuatio  quamvis  morbos  excludat,  tarnen  ultimatam  virtutem 
destruit,  et  subdit  ibidem:  evacuatio  non  debet  fieri,  ubi  virtus  deficit,  unde 
ex  praedictis  potest  colligi,  quod  tarn  evacuatio  quam  repletio  debent  attendi 
a cyrurgico  et  medico  operante,  quia  ponunt  difficultatem  aut  diversitatem  in 
opere  utriusque. 

23)  Contingens  sumitur  ab  accidentibus  animae,  quae  sunt  quinta  res 
naturalis  extrinseca  aut  non  naturalis,  et  continet  sub  se  quinque  contingentia, 
quorum  1™  sumitur  ex  gaudio  et  laetitia.  et  est,  quod  cyrurgicus  ordinet  ad 
gaudium  et  laetitiam  totum  regimen  patientis,  ut  promittendo  sibi  proximam 
sanitatem,  faciendo  sibi  assistere  proximos  et  dilectos  et  joculatorera,  qui 
solatietur  ipsum  ludendo  cum  violla  aut  psalterio  decacordo  et  moneatur  cogi- 
tare,  quod  ipso  curato  faciet  mirabilia  magna  solus,  et  si  sit  canonicus  alicujus 
ecclesiae  aut  plurium  debet  dici  sibi  sive  sit  verum  sive  falsum,  si  etiam 
deberet  duci  ad  carcerem,  quando  curabitur,  aut  suspendi,  quod  mortuus  est 
episcopus  aut  prelatus  et  quod  ipse  eligetur  et  quod  cogitet  ordinäre  de  familia 
et  de  domo  et  quod  separandum  est,  quod  ipse  postea  debeat  esse  papa,  et 
possunt  sibi  portari  litorae  falsae  placide  et  transmitti,  ut  de  morte  aut  vitu- 
perio  inimicorum  et  aliorum,  ex  quorum  morte  expectat  promotionem,  et  debent 
sibi  visiones  et  sompnia  interpretari  ad  bonum,  sicut  accidit  cuidam,  qui  erat 
canonicus  quattuor  praebendarum,  qui  sompniavit,  quod  portabantur  sibi  duo 
baculi,  qui  crastino  cum  equitaret,  dixit  hoc  sociis,  quod  exponens  quidam 
eorum  dixit:  „Domine,  Vos  estis  canonicus  hinc  et  inde;  mortui  enim  sunt 

prelati  Vestri,  unde  non  est  possibile  quin  ad  minus  portentur  Vobis  duo 
baculi  de  duabus  prelalionibus“,  et  tune  ipse  gaudens  fortius  equitavit  relicto 
freno  et  corruens  ad  terram  una  cum  cquo  fregit  sibi  ambas  coxas,  ita  quod 
nullo  modo  post  potuit  curari  nec  de  cetero  ambulare  nisi  cum  duobus  baculis 
sompniatis.  Praeterea  prohiboat  cyrurgicus  patientis  iram  et  odium,  tristitiam 
et  recordari  litis  praeteritae  et  delicti  et  damnorum,  quae  ipse  propter  prae- 
sentem  aegritudinem  patitur,  nec  sit  sollicitus  de  aliquibus  negotiis  nisi  de 
spiritualibus  solum,  ut  de  confessione  et  testamento  et  consimilibus  ordinan- 
dis,  quaecunque  ordinari  debent  secundum  fidei  catholicae  documenta.  Ne- 
cessitatem hujus  contingentis  ponit  Hippocrates  aphorism.  2^2.  partis : „in  omni 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


97 


aegritudine  confortari  mentem  etc.u,  et  Galenus  VIII0  de  ingenio  cap.  3:  ca- 
venda  est  ira,  angustia,  trist itia  et  similia.  — Praeterea  notura  est  cuilibet 
quantumcunque  ignoti,  quod  gaudium  ac  tristitia  sunt  accidentia  animae  et 
quod  corpus  ex  gaudio  impinguatur  et  ex  tristitia  maceratur. 

24)  Contingens  — et  est  secundum  sumptum  ab  accidentibus  animae 
— sumitur  ab  obedientia  et  inobedientia  patientis  in  eis  quae  sunt  propter 
curam  suae  aegritudiuis,  cujus  cyrurgicus  ordinat  et  disponit,  verbi  gratia: 
si  patiens  bibat  bonum  vinum  sine  aquae  commixtione  et  temperate  et  sic  de 
aliis  inferius  ordinandis,  ubi  fit  sermo  de  dieta  vulneratorum,  quantum  est  de 
hoc,  ipsius  negotium  bene  ibit ; sed  si  ipse  aquam  commisceat  suo  vino  aut 
comedat  aut  bibat  aliqua  aquosa,  ut  fructus,  olera,  jura  carnium  aut  aliqua 
quaecunque  sorbilia  aut  elixa,  humida,  non  assata,  quantum  est  de  hoc,  nego- 
tium male  ibit,  et  hoc  audacter  pronuntiet ')  cyrurgicus  gerens  curas  et  in- 
nitatur,  quantum  potest,  quod  ipsum  patientem  faciat  sibi  obedientem.  Hoc 
enim  praecipit  Galenus  1*2  propositione  aphorismorum  Hippocratis  in  commento 
in  fine  super  particulam  „oportet  autem  medicum  etc.“.  Modus,  per  quem 
cyrurgicus  faciat  obedire  patientes  est,  quod  exponat  sibi  pericula,  quae 
possunt  sibi  ex  inobedientia  sua  provenire,  et  quod  ipsa  magnificet,  si  patiens 
sit  magnanimis  aut  procervus,  et  quod  ipsa  obtemperet  et  minoret  aut  sub- 
ticeat,  si  patiens  sit  pusillanimis  aut  benignus,  ne  forte  desperet  et  prao  ti- 
more  faciat,  siout  faciunt  aliqui,  de  quibus  loquitur  Avicenna  1.  4 f.  4 tract.  3 
cap.  de  cura  fistularum  et  coriorum,  quae  non  conglutinantur,  qui  cum  ha- 
beant  fistulas  difficiles  ad  curandum  nolunt  sustinere  incisionem,  cauterium 
aut  causticam  medicinam,  quae  sunt  tria  instrumenta  cyrurgiae,  immo  plus 
diligunt,  quod  fistulae  maneant  perpetuo  incuratao,  quam  curam  difficilem 
sustinere.  Debet  similiter  cyrurgicus  promittere  patienti,  quod  si  adhuc  per 
modicum  tempus  sustineat  et  obediat,  cito  et  in  brevi  potorit  esse  liberatus  et 
evadere  omnia  supradicta  pericula,  quod  peroptime  et  in  brevi  tempore  fiet 
cura.  Necessitatem  hujus  contingentis  tangit  Hippocrates  in  fine  lAe  proposi- 
tionis  aphorism.,  et  Galenus  in  commento  ibidem. 

25)  Contingens  et  est  tertium  sumptum  ab  accidentibus  animae  — 
sumitur  a confidentia  vel  diffidentia  patientis  super  cyrurgico  operante  aut 
cyrurgici  operantis  super  suo  patiente.  De  primo,  quantumcunque  patiens 
obediat,  si  diffidat,  raro  aut  nunquam  prosperabitur  cura  sua,  et  ideo  dicit 
Galenus  supra  IH5I  pronosticorum  cap.  1 supra  partem  „et  in  singulis  vale- 
tudinibus“  in  fine  commenti:  Medicus,  de  quo  plures  confidunt,  plures  sanat. 
Quare  debet  cyrurgicus  per  se  aut  per  alios  procurare,  quod  patiens  de  se 
confidat  faciendo  sibi  dici,  quod  ipse  est  sufficiens  in  proposito  aut  majori  et 
quod  ipse  plurimos  de  morbis  consimilibus  et  majoribus  liberavit,  et  si  sciret, 
quod  patiens  de  ipso  ad  plenum  non  confideret,  nunquam  reciperet  curam  suam. 
De  secundo,  quantumcunque  cyrurgicus  visitet  patientem,  nisi  confidat  de  ipso 
patiente  ad  plenum  in  duobus,  raro  proficiet  cura  sua,  quia  non  visitabit  eum 
sollicite,  sed  solummodo  apparenier  scilicet  recte,  sicut  hypocritae  orant  Deum 


l)  1487  und  16642:  pronosticet. 


08 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


solum  ore  et  labiis  et  non  corde,  et  quia,  sicut  a Deo  oritur  omne  bonurn,  ita 
a corde  omnis  operatio  fructuosa;  ideo  dixit  versificator : Si  cor  non  orat,  in 
vanum  lingua  laborat.  Primum  ergo,  in  quo  debet  confidere  cyrurgicus  de  in- 
firmo  est,  quod  credat  ipsurn  confidere  et  obedire,  quia  aliter  non  posset  circa 
ipsum  sollicite1)  laborare;  secundum,  de  quo  debet  cyrurgicus  confidere  de  in- 
firmo,  est,  quod  sit  certus  de  salario  competenti  habito  vel  habendo;  tune  ope- 
rantur  insimul  manus  et  cor  et  tune  abundabunt2)  sibi  unguenta  et  cetera  localia 
pretiosa,  quae  prius  non  poterant  inveniri  nec  in  judicio  comparere.  Nonne 
dixit  versificator:  Pro  vanis  verbis,  montanis  utimur  herbis;  pro  reliquis  rebus, 
unguentis  et  speciebus!  Et  alter  ad  idem:  Res  dare  pro  rebus,  pro  verbis 
verba  solemus!  Et  alter  ad  idem:  Empta  solet  care  multos  medicina  juvare! 
Si  detur  gratis,  nil  confert  utilitatis.  Et  vere  nihil  confert,  aut  parum  patienti, 
quia  minus  confidit  ex  quo  mente  concipit,  quod  vix  datur  gratis  aliquod  pre- 
tiosum,  et  similiter  medicina  data  gratis  nil  confert  cyrurgico  penitus,  immo 
nocet;  aliquando  enim  cyrurgicus  curialis  agens  de  bona  fide  et  confidens  visi- 
tat  diu  et  sollicite  patientem  et  ipsum  de  habenda  pecunia  non  infestat  et 
interim  supervenit  aliqua  causa  aut  informatio  aut  aliquis  Stimulator,  quare 
dictus  patiens  alteri  cyrurgico  se  committit,  quod  nequaquam  fieret,  si  primus 
cyrurgicus  pecuniam  habuisset.  Et  ideo  bene  dicunt  versus3):  Munera  sumpta 
ligant,  scilicet  patientem  cyrurgico,  ne  subterfugiat,  et  cyrurgicum  patienti 
ut  fideliter  (sollicite)  oporetur.  Necessitatem  primae  partis  hujus  contingentis 
tangit  Hippocrates  I?  parte  pronosticorum  cap.  1,  ubi  dicit : si  medicus  sciat 
praedicere  futura  in  singulis  morbis,  diceretur  nobilior  philosophis,  et  si  in- 
firmo  ea  revelet  et  postea  eveniat,  totum  illi  penitus  se  committet  et  confidet 
et  sic  prosperabitur  cura  sua.  Nocessitas  et  utilitas  secundae  partis  scilicet, 
quod  cyrurgicus  sit  certus  de  remuneratione,  obedientia  et  confidentia  patientis 
satis  elicitur  ex  praedictis. 

26)  Contingens  — et  est  quartum  sumptum  ab  accidentibus  animae  — 
sumitur  ab  imaginatione  patientis  bene  compotis  mentis  suae,  quoniam  imagi- 
natio  fatui  aut  dementis  non  est  rationabilis  nec  stabilis  et  ideo  parum  con- 
fert in  proposito.  Si  enim  imaginatur  patiens  sanus  mente,  quod  nec  obe- 
dientia nec  confidentia  nec  operatio  cyrurgica  sibi  prosunt,  nunquam  postea 
de  ipso  cyrurgicus  se  intromittat,  nisi  futurum  periculum  praedixerit  et  nisi 
precibus  et  salario  maximo  convincatur  et  nisi  patientis  assistentes  et  amici 
de  omni  futuro  periculo  per  ipsum  reputent  ex  nunc  penitus  absolutum  vol 
excusatum.  Necessitatem  illius  contingentis  tangit  et  probat  Constantinus 
libello  suo  de  incantationibus,  conjurationibus,  sortilegiis,  maleficis  et  medi- 
cinis  suspensis  ad  collum  et  ad  alias  partes  corporis,  ubi  ipse  probat,  quod 
virtus  imaginativa  regulat  omnes  alias  virtutes  et  per  consequens  confert  ad 
curam  egritudinum,  sive  nocet,  et  probat,  sicut  omnes  antiqui  philosophi  et 
medici  unanimiter  concordantur,  quod  virtus  animae  mutat  complexionem 


‘)  13002:  fideliter. 

2)  16642:  affluent, 

s)  16642:  dicit  metrificator;  1487:  dixit  versificator. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


99 


corporis,  quia  anima  dat  esse  corpori  et  est  in  qualibet  ejus  parte,  et  hoc 
Omnibus  sapientibus  est  manifestum,  et  ideo  dicebat  Plato,  cum  mens  humana 
aliquam  rem  non  juvativam  opinatur  sibi  esse  juvativam,  ex  sola  mentis  ima- 
ginatione  res  ita  juvat  corpus;  et  similiter  res,  quae  de  se  nocero  non  potest, 
nocet.  Quare  sicut  dicit  Damascenus  aphorism.  18  primae  partis:  vitium 
animae  sequitur  complexionem  corporis  et  e contrario,  nec  mirum,  quia  an- 
nexa  sunt  et  ideo,  cum  corpus  aegrotat,  necesse  est  animam  medicari  gaudio 
et  falsis  promissionibus  aliquando,  quia  si  cyrurgicus  hoc  fecerit  et  imagina- 
tionem  patientis  direxerit,  et  cum  hoc  corpus  procuraverit  cum  idonea  rnedi- 
cina,  velocior  sanitas  consequitur,  et  haec  materia  difFusius  pertractatur 
doctr.  II  tract.  II  cap.  4 intitulato  de  cura  cancri  ulcerati  in  declarationibus 
notabili  16°  et  ultimo. 

27)  Contingens  — et  est  quintum  sumptum  ab  accidentibus  animae  — 
sumitur  ab  opinione  et  sententia  p.opuli,  et  istud  contingens  solum  cum  aliis 
dictis  et  dicendis  quibuslibet  divisim  et  Omnibus  conjunctim,  et  si  essent  in- 
flnita,  praeponderat,  contraoperatur  et  plus  potest.  Et  est:  quod  quantum- 
cunque  omnia  contingentia  supradicta  et  dicenda  et  quaecunque  alia,  si  sint 
plura,  unanimiter  concordentur  et  cum  ipsis  omnia  universalia  et  particularia 
medicinae,  quod  debeat  aliquod  opus  cyrurgicum  fieri,  et  sola  vulgi  opinio 
contradicat,  aut  si  non  contradicat,  sed  solum  cyrurgicus  timeat,  quod  post 
operationem  completam  quantumcunque  sit  utilis  et  rationabilis,  intrat,  quam- 
vis  immerito,  infamiam  et  ignominiam  apud  vulgus,  nunquam  de  cetero  prae- 
sumat  cyrurgicus  facere  opus  istud;  nam  non  sufficit  cyrurgico  cavere,  et  ideo 
dicit  philosophus  1°  olenchorum:  Non  solum  redargui  sed  videri  redargui  ca- 
vendum;  aliquando  enim  cyrurgico  ita  acriter  increpatur,  quantumcunque 
fuerit  rationabiliter  operatus,  si  male  succedat,  sicut  si  scienter  et  contra  ra- 
tionem  fuisset  male  operatus,  et  ad  istam  infamiam  evitandam  dixit  Johannes 
Mesue  in  principio  practicae  suae:  Melius  est  nomen  praeclarum  cunctis  di- 
vitiis ; et  ipsemet  ibidem:  Nolite  morborum  pravorum,  i.  e.  incurabilium  curae 
onus  suscipere,  ut  non  nominemini  medici  mali.  Idem  dicit  Rhases  in  pro- 
hoemio  cyrurgiae  Albucasis.  Quare  multum  debet  cyrurgicus  praocavere,  quo- 
niam  undecunque  fiat  error  in  curandis  aegritudinibus  aut  dato  quod  non  fiat, 
si  patiens  integre  finem  non  habeat  praeintentum,  quantumcunque  rationa- 
biliter operatur  et  si  nil  de  contingentibus  praetermittat,  totus  error  vel  de- 
fectus  ab  intentione  patientis  immerito  sibi  imponetur.  Necessitatem  hujus 
contingentis  scilicet  quod  cyrurgicus  debet  abstinere  ab  opere  cyrurgico 
propter  verba,  quamvis  esset  necessarium  et  utile,  aliquando  ponit  Avicenna 
expresse  1.  4 f.  4 tr.  2 cap.  intitulato  de  punctura  et  attractione  eorurn  quae 
retinentur  ex  spinis  et  sagittis  dicens:  Si  sagitta  in  membris  principalibus 
infigatur  et  appareant  aut  non  appareant  signa  mortis,  quamvis  de  illis  sol- 
vantur  absque  spe  mirabili1)  aliqui  aliquando,  si  sagitta  extrahatur,  oportet 
tarnen,  ut  abstineamus  ab  extractione  hujus  sagittae  ne  fiat  contra  nos  mur- 
muratio  in  populo,  etiam  ne  superveniat  nobis  locus  sermonis  stolidorum. 


*)  1487 : mirabiliter. 


100 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


28)  Contingens  sumitur  ex  somno  et  vigiliis,  quae  sunt  sexta  res  naturalis 
extrinseca  vel  non  naturalis.  Somnus  enim  assimilatur  quieti,  et  vigilia  motui 
et  exercitio,  et  quamdui  somnus  est  naturalis,  scilicet  non  superfluus  nec  di- 
minutus,  vigilia  est  necessario  naturalis,  quia  vigilia  non  potest  esse  superflua, 
nisi  somnus  si  diminutus,  nec  diminuta,  nisi  somnus  superiluat.  Somnus  na- 
turalis digerit  et  fortificat  calorem  naturalem  et  virtutem  et  fortes  evacuationes 
retinet,  ut  fluxus  ventris,  sudorem  provocat,  corpus  impinguat  et  pluria  alia 
bona  facit,  et  qui  magis  comedit,  somno  indiget  ampliori;  sed  post  cibum 
assumptum,  antequam  dormiat,  debet  diutius  vigilare;  sompnus  enim  non 
naturalis  est,  qui  fit  ventre  repleto,  scilicet  antequam  cibus  assumptus  descen- 
derit  ab  orificio  stomachi  ad  ipsius  fundum,  in  quo  digestio  celebratur,  et 
somnus,  qui  fit  ventre  vacuo,  non  est  profundus  nec  quietus,  et  somnus  diu- 
turnus,  qui  generat  morbos  humidos,  reumaticos,  pigritiam,  apostemata  et 
febres,  omnes  hujusmodi  somni  illaudabiles  sunt.  Qui  tarnen  sic  dormire  con- 
suevit,  paulatim  et  non  subito  praetermittat.  Praeterea  dormire  calceatus  et 
resupinus  malum  valde,  et  omnia  praedicta  et  eorum  causas  et  rationes  ut 
plurimum  tangit  Avicenna  1°  canonis  f.  3 tr.  2 summa  1 cap.  13  Ex  praodictis 
potest  cyrurgicus  elicere,  quod  ipse  debet  patienti  ex  humoribus  frigidis,  ut 
patienti  apostemata  et  similia,  injungere  vigilias  et  patienti  ex  humoribus  ca- 
lidis  et  siccis  et  apostemata  calida,  ut  herisipila  et  similia,  debet  ipse  injun- 
gere somnum,  silentium  et  quietem,  nisi  quod  patientes  anthracem  debent 
vigilare  utique,  quia  nesciunt  diem  neque  horam,  et  debent  duci  in  chorea 
continue  et  cum  tubis,  tympanis  et  ceteris  grandisonis  die  ac  nocte  per  vicos 
et  plateas  civitatum,  ac  si  ducerentur  ad  matrimonium,  donec  anthracis  fu- 
riositas  mitigetur,  sicut  dicetur  inferius  capitulo  de  antbrace.  Nec  debet 
cyrurgicus  contra  vesperam,  quando  patiens  vadit  dormitum,  apponere  violen- 
tura  corrosivum,  nec  permittere  ipsum  dormire  statim  assumpto  cibo  et  sic  de 
aliis  prius  inhibitis.  Nec  debet,  si  de  nocte  male  dormiret,  die  immediate 
sequenti  ipsum  fatigare  aliquo  medicamine  aut  opere  violento,  quia  afflicto 
non  debet  dari  afflictio  etc.  Nec  debet  ipsum  ultra  consuetudinem  somno  aut 
vigiliis  et  aliis,  sicut  fit  communiter  propter  societates  extraneorum,  permittere 
fatigari.  Necessitatem  hujus  contingentis  ponit  Hippocrates  aphorism.  2fl 
partis  dicens:  somnus  et  vigilia,  utraque  magis  modo  facta,  malum. 

29)  Contingens  sumitur  a morbo,  qui  est  primus  de  tribus  rebus  contra 
naturam,  saltem  quantum  est  de  modo  et  ordinatione  numerandi  apud  actores, 
quamvis  causae  morbi  sint  priores  ipso  morbo,  quantum  ad  esse,  et  istae  dictae 
res  in  principio  hujusmodi  notabilis  numerantur,  et  est  istud  contingens,  sci- 
licet sumptum  a morbo,  multiplex,  habens  contingentia  plurima  sub  se,  sicut 
videbitur  in  processu.  Nulli  enim  est  dubium,  quod  cognito  morbo  in  se  et 
cognitis  suis  circumstanciis  multum  informatur  de  cura  cyrurgicus  operator, 
et  hoc  probatur  actoritate  Galeni  1°  megategni  cap.  3 dicentis:  qui  vult  curare 
morbum  oportet  prius  cognoscere  ipsum,  et  potest  assignari  causa,  quia  nisi 
ipsam  cyrurgicus  cognosceret  nunquam  ipsum  expelleret,  sicut  nec  agricola 
sentes  et  tribulos  extirparet,  nisi  prius  cognosceret  ipsos,  et  sicut  dominus 
servum  fugitivum  nunquam  apprehonderet,  nisi  prius  ipsum  cngnosceret,  si 
sibi  millesies  obviaret.  Istorum  autem  contingentium  primum  sumitur  a simpli- 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


101 


citate  morbi  curandi  aut  ipsius  compositione  absolute.  Morbus  enim  quilibet 
est  Simplex  aut  compositus.  Simplex  morbus  est,  sicut  vulnus  parvum  sine 
deperditione  substantiae,  non  alteratum,  non  discrasiatum,  non  apostematum 
etc.;  compositus  morbus  est  vulnus  cum  deperditione  substantiae,  discrasiatum, 
apostematosum,  concavum,  alteratum  ab  acre  aut  medicina,  dolorosum,  sanio- 
sum,  etc-.,  unde  in  cura  morbi  simplicis  debet  uti  cyrurgicus  simplici  medicina 
habente  unicam  intentionem,  non  diversas,  et  in  cura  morbi  compositi  cyrur- 
gicus debet  uti  medicinis  compositis  habentibus  tot  intentiones  quot  insunt 
condiciones  aut  accidentia  ipsi  morbo.  Et  istud  contingens  satis  discutitur  in 
6 notabilibus  immediate  praecedentibus,  et  necessitas  ipsius  ibi  ponitur  et 
probatur.  Et  ipsam  similiter  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  9 dicens: 
Necesse  est,  quod  sciatur  quod  morbo  composito  debet  impondi  cura  composita 
et  morbo  simplici  cura  simplex,  et  idem  III0  megategni  cap.  3 si  morbus  est 
unus,  intentio  erit  una,  et  idem  super  aphorism.  1 partis  „humidae  dietae 
etc.“:  morbus  simplex  simplici  medicina  medicetur  etc.  i.  e.  medicina  habente 
unicam  intentionem  principalem. 

30)  Contingens  — et  est  secundum  sumptum  ex  morbo  — sumitur  a 
morbo  et  compositis  cum  ipso,  quorum  unum  est  causa  alterius,  ut  apostema- 
tionis  et  insaniationis  cum  vulnere  conjunctorum.  Apostematio  est  causa  in- 
saniationis,  et  ideo  prius  curetur,  quia  sanies  non  potest  mundificari  necvulnus 
desiccari  durante  apostemate.  Contingens  satis  discutitur  notabilibus  praece- 
dentibus, et  Avicenna  pertractat  ipsum  1°  canonum  f.  4 cap.  ultimo.  Ne- 
cessitatem  attendendi  ad  istud  contingens  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  9 
dicens  : si  alter  morbus  ex  altero  generetur,  curationis  Studium  in  generante 
praecedat  etc.  Et  causa:  quia  sicut  ipsemet  dicit  XIII0  megategni  cap.  4, 
impossibile  est  morbum  curari  non  ablata  causa. 

31)  Contingens  — et  est  tertium  sumptum  ex  morbo  — sumitur  a morbo 
et  compositis  cum  ipso,  quando  unum  non  potest  curari,  nisi  alterum  prius 
curetur,  dato  etiam  quod  unum  non  sit  causa  alterius,  ut  vulnus  et  apostema. 
Bene1)  enim  accidit,  quod  vulnus  non  est  causa  apostematis  quod  existit 
cum  eo,  ut  si  aliquis  habens  apostema  vulneretur  casualiter  in  ipso  etc.,  vulnus 
nunquam  curaretur,  nisi  prius  apostema  curaretur.  Est  ergo  consideratio  atten- 
denda,  quod  prius  illud  debet  curari,  quo  non  curato  alterum  nullatenus  cu- 
raretur. Et  istam  considerationem  ponit  Avicenna  cap.  ultimo  allegato,  et 
similiter  ponitur  in  notabilibus  praecedentibus,  et  eain  similiter  ponit  Haly  in 
tegni  tract.  de  causis  cap.  13  in  parte  „si  vero  ad  invicem“  dicens,  quod  i Ile 
est  melior  medicus,  cujus  existimatio  est  arti ficialis  et  propinquior  veritaii, 
sciendo  in  cura  morborum  compositorum,  a cujus  cura  incipiendum  est.  Ne- 
cessitatem  hujus  contingentis  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  8 dicens: 
ideo  quodsi  quemlibet  morbum  cum  aliis  conjunctum  curare  volueris,  primo 
cura  ipsum,  sine  quo  complementum  actionis  i.  e.  curationis  fieri  non  potest, 
et  ponit  exemplum:  si  vulnus  est  concavum  et  saniosum,  cum  concavitas 
repleri  non  possit,  donec  mundificetur,  necesse  est  ipsum  primo  mundificare, 
deinde  potest  concavitas  repleri  etc. 


*)  13002:  unde. 


102 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


32)  Contingens  — et  est  quartum  sumptum  a morbo  — sumitur  a morbo 
et  compositis  cum  eo,  quorum  unum  curari  non  potest,  quod  alterum  cum  ipso 
non  curetur,  unde  si  cum  vulnere  aut  contusione  componatur  discrasia  calida 
et  dolor  fortis  nec  dolor  potest  curari  sine  discrasia  nec  e contrario  discrasia 
sine  dolore.  Debet  ergo  cyrurgicus  medicinam  ordinäre  compositam,  quae 
aequaliter  ambobus  conferat  et  neutris  noceat  eorundem,  quod  medicina  cum 
hoc  quod  sit  mitigativa,  debet  esse  frigida,  ut  contraoperetur  calidae  discrasiae, 
et  si  discrasia  sit  frigida,  mitigativa  medicina  debet  esse  calida  in  virtute. 
Necessitatera  hujus  contingentis  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  9 dicens 
ubi  unus  morbus  non  potest  curari  sine  altero,  quod  cura  in  ambobus  simul 
exequatur. 

33)  Contingens  — et  est  quintum  sumptum  a morbo  — sumitur  a com- 
positione  morborum  inter  se  aut  accidentium  cum  morbis  inter  se  aut  acciden- 
tium  cum  morbo,  ut  si  duo  aut  plura  praedictorum  simul  componantur,  quorum 
unum  periculosius  est  altero,  magis  periculoso  citius  succurratur.  Exemplum 
de  morbis:  vulnus  cum  spasmo  de  repletione  aut  vulnus  sine  ipso,  primo  prius 
succurrendum.  Exemplum  de  accidentibus:  fluxus  sanguinis  et  syncopis,  syn- 
copis  prius  curanda  etc.  Exemplum  de  morbo  et  accidentibus:  vulnus  et  fluxus 
sanguinis,  primo  curandus  est  fluxus.  Necessitatem  hujus  contingentis  ponit 
Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  3 supra  partem  „quod  si  phlegmon“ 
dicens:  canon  in  cura  morborum  compositorum  est,  quod  periculosior  primo 
curetur.  IIoc  idem  Galenus  super  aphorism.  Ii!  partus  illius  „humidae  dietae 
etc.“  dicens:  de  duobus  morbis  oportet  quod  fortius  prius  mcdicetur  nec 
alterum  negligatur.  Item  idem  ad  idem  VII0  de  ingenio  cap.  9 dicit:  duorum 
morborum  si  sit  alter  molestior,  prius  curetur,  unde  versus:  Ars  prius  insurget 
in  causam,  quae  magis  urget. 

34)  Contingens,  et  est  sextum  ex  morbo,  sumitur  a diversitate  morborum 
medicandorum  scilicet  secundum  quod  sunt  cronici,  lenti  et  debiles,  aut  se- 
cundum  quod  sunt  acuti,  festini  et  fortes,  unde  cyrurgicus  debet  medicare 
morbum  lentum,  cronicum,  debilem,  qui  dat  indutias,  ut  apostema  pblegraa- 
ticum,  morbum  frigidum  juncturarum  etc.  aut  morbum,  in  quo  velit  tentare 
medicamina,  quia  in  his  et  consimilibus  debet  incipere  a facilioribus  operari, 
ut  in  curis  aegritudinum  oculorum  et  hoc  dicit  Constantinus  libro  suo  de  curis 
morborum  oculorum  cap.  de  cura  phegmonis  oculorum;  sed  in  morbis  festinis 
et  acutis  et  fortibus,  qui  non  dant  inducias,  ut  peracutis,  squinancia,  panari- 
cium  corrosivum  et  puncturae  nervorum  clausae  et  juncturarum,  et  in  morbis 
difficilis  curationis,  ut  sunt  ulcera  sordida,  cancer,  herisipila  corrodentes,  debet 
incipere  a fortibus  medicinis:  sicut  dicit  Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  3 cap.  de  cura 
vulnerum  sordidorum,  et  Galenus  similiter  V°  megategni  cap.  4 dicens:  ne  a 
debilioribus  incipias.  Ad  quid  autem  tentaret  cyrurgicus  operari  cum  facilibus, 
cum  fortia  aut  fortissima  aliquando  non  sufficiant  in  proposito?  Similiter  si  sit 
apostema  aliquod  existens  in  sui  prinoipio  in  corpore  non  rnultum  phethorico 
aut  debili  aut  tempore  calidissimo  aut  frigidissimo,  medicus  non  debet  statim 
ad  evacuationes  prorumpere,  immo  sufficit  aliquando  sola  bonitas  regiminis 
et  abstinentia,  sicut  dixit  Avicenna  1°  canonum  f.  4 cap.  1 de  sermone  uni- 


Tract.  II.  Notabilia  ir.troductoria. 


103 


versali  in  medicando:  ille  est  melior  medicus,  qui  curat  morbos  cum  cibis  et 
potibus  alteratis,  deinde  cum  digestivis,  deinde  cum  laxativis  medicinis  etc. 
sicut  dicit  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  36  supra  partem  „supponatur 
autem  etc.“,  et  subdit  ibidem : si  morbus  aliquo  raodorum  praedictorum  curari 
non  possit  et  curari  debeat,  oportet  ipsum  curari  cum  opere  manuali.  Necessi- 
tatem  considerationis  hujus  contingentis  ponit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  9 
dicens:  at  in  magnitudine  morborum  studendum  fateor,  ut  medicina  sit  morbo 
similis  in  quantitate,  et  ponit  exemplum  medicinale  ad  propositum.  Idem  eli- 
citur  a Galeno  in  tegni  tract.  de  causis  cap.  29:  oportet  quod  magnitudini 
discrasiae  proportionetur  medicina.  Ad  idem  Galenus  super  aphorismum  6ae 
partis  „in  lateribus“:  passioni  forti  medicina  fortis  est  adbibenda. 

35)  Contingens,  et  est  septimum  sumptum  ex  morbo,  sumitur  ex  di- 
versis  cujuslibet  morbi  temporibus.  Omnis  enim  morbus,  a quo  quis  con- 
valescit,  habet  quattuor  tempora  vel  aetates  diversas,  scilicet  principium, 
augmentum,  statum  et  declinationem , et  debet  omnis  morbus  medicandus 
secundum  sui  diversa  tempora  diversimode  medicari.  Verbi  gratia  ponamus 
exemplum  in  apostemate,  quod  est  morbus  quidam  per  cyrurgicos  procurari: 
principium  apostematis  dicitur,  quando  materia  ipsius  primo  incipit  membrum 
distendere  et  ingrossare  et  quando  primo  percipitur  nocumentum  sensibile  in 
operationibus  naturalibus  membri  apostemati,  et  natura  ad  hoc  nil  operatur 
supra  materiam  apostematis.  Augmentum  est  quamdiu  post  dictum  princi- 
pium apostema  augetur  manifeste,  donec  ulterius  non  augetur  sed  stat,  et 
quamdium  virtus  debilitatur  et  apostema  magnificatur,  operatur  tarnen  natura 
supra  materiam  et  non  optime  contra  ipsam.  — Status  est,  quando  apostema 
stat  nec  crescit  et  virtus  naturalis  aliqualiter  supra  materiam  morbi  domina- 
tur.  Declinatio  est  ex  quo  morbus  incipit  minui  et  ejus  accidentia  mitigari, 
donec  omnino  curetur  aut  mutetur  in  alium  morbum,  ut  apostema  in  fistulam 
aut  in  ulcus.  Et  istorum  4 temporum  praedictorum  quodlibot  habet  latitudi- 
nem  tantam  videlicet  quod  tempus,  quod  dicitur  principium  apostematis,  habet 
principium,  medium  et  finem,  unde  aliquando  aliquod  apostema  in  multo  tem- 
pore parum  apparet.  Similiter  potest  dici  de  augmento,  quia  aliquando  aposte- 
mata  llegmatica  et  bozia  (bocia)  et  nodi  et  lupiae  et  similia  augmentantur 
continue  per  plures  annos  et  aliquando  per  totam  vitam  hominis,  et  sic 
augmentum  habet  plures  partes,  et  ita  potest  dici  de  statu  et  de  declinatione, 
unde  si  in  principio  apostematis  calidioris  debent  secundum  actores  applicari 
localia  frigida  stiptica  sicca  et  si  haec  non  curant,  et  ipsis  non  obstantibus 
apostema  non  deveniat  ad  augmentum,  debent  addi  cum  praediciis,  reper- 
cussivis  tarnen  praedominantibus,  aliqua  resolutiva.  Sequitur  quod  quanto 
principium  apostematis  magis  appropinquat  ejus  augmento,  tanto  debent  lo- 
calia minus  frigida  et  stiptica  applicari,  et  quando  augmentum  incipit  et 
quanto  magis  est  propioquius  principio  apostematis,  tanto  debet  de  resolutivis 
minus  cum  repercussivis  admisceri,  et  quanto  magis  a principio  elongatur, 
tantummodo  debent  plura  resolutiva  aut  fortiora  et  donec  praedominatur  cum 
repercussivis  admisceri.  Eodem  modo  potest  dici  de  approximatione  aut  elon- 
gatione  Status  ad  augmentum  et  declinationis  ad  statum,  et  sic  debent  earum 


104 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


medicamina  admisceri  et  secundum  quod  propositum  in  quibusdara  exigit  addi 
et  ab  aliis  defalcari,  et  haec  dicta  distinctio  temporum  apostematis  et  latitudo 
cujuslibet  eorundem  sunt  necessario  attendendae,  si  debeat  cyrurgicus  curare 
regulariter  et  in  puncto,  et  tarnen  aliquando  et  saepe  aliqua  curantur,  quam- 
vis  cyrurgicus  supradicta  non  consideret,  sed  non  optime  nec  in  puncto,  et 
tune  cura  non  debet  imponi  cyrurgico,  sed  fortunae,  et  ista  materia  in  capi- 
tulo  de  cura  generali  apostematis  plenius  exequetur.  Necessitas  attendendi 
ad  hujusmodi  contingens  sequitur  necessario  ex  dictis  Galeni  V°  de  ingenio, 
qui  docet  ibidem  cap.  1 curam  apostematis  incipientis,  et  in  cap.  2 subdit 
curam  apostematis,  postquam  augmentatur,  est  non  tarnen  adhuc  insaniatum 
aut  maturatum,  et  in  cap.  3 docet  ipsum  curare,  postquam  jam  insaniatum 
et  maturatum  est. 

36)  Contingens  sumitur  ex  causis  morbi,  quae  sunt  secunda  res  contra 
naturam  et  sunt  hujusmodi  causarum  5 species,  scilicet  d ispositi vae,  efficientes, 
materiales,  formales  et  finales,  et  quaelibet  istarum  causarum  subdividitur 
multis  modis  sicut  doctr.  II  hujus  tractatus  cap.  1 de  cura  ulcerum  posterius 
apparebit.  Et  omnes  dictas  causas  et  forte  quasdam  alias  et  omnes  earum 
diversitates  exquisite  oportet  considerare  cyrurgicum  operantem,  quoniam 
istarum  diversitas  ponit  difficultatem  et  diversitatem  in  opere  cyrurgico,  et  est 
istud  contingens,  scilicet  sumptum  ex  istis  causis  et  forte  quibus  aliis,  multi- 
plex, continens  contingentia  plura  sub  se,  quorum  primum  sumitur  a causis 
dispositi vis.  Aliquando  enim  ad  generationem  alicujus  apostematis,  ut  in 
junctura  gonu,  concurrunt  multae  hujusmodi  causae  disponentes,  videlicet 
fortitudo  membrorum  superiorum  impellentium,  debilitas  ipsius  genu,  latitas 
viarum  et  venarum  existentium  supra  genu,  strictura  viarum  et  venarum 
existentium  sub  ipso  et  ab  eo  recedentium,  suppositio  ipsius  genu  corpori,  et 
illud  apostema  dicitur  generari  per  viam  derivationis  seu  delegationis.  Ali- 
quando autera  sufficit  ad  generationem  dicti  apostematis  sola  debilitas  virtutis 
conversivae  ipsius  genu  non  potentis  convertere  proprium  nutrimentum  in  sui 
substantiam,  quamvis  non  superfiuat,  et  istud  apostema  dicitur  generari  per 
modum  congestionis,  unde  ad  istas  causas  et  alias  debet  attendere  cyrurgicus 
diligenter,  quia  modicando  apostema  primum,  quod  fit  per  viam  derivationis 
seu  delegationis  necesse  est  mombrum  cum  diligentia  medicari  et  membris 
assistentibus  ipsi  genu  supponere  defensiva;  sed  medicando  apostema  secundo 
modo  generatum  sufficit  solum  membrum  et  locum  apostematis  medicari,  et 
iterum  in  principio  apostematis  primi  possunt  et  debent  applicari  repercussiva 
consideratis  tarnen  considorandis ; sed  in  principio  apostematis  secundi  nulla- 
tenus  applicentur;  et  haec  praedicta  capitulo  de  apostematibus  posterius 
clarius  apparebunt.  Necessitatem  istius  contingentis  et  omnium  aliorum  con- 
tingentium  subsequentium,  a quibuscunquo  causis  accipiantur  et  a quibus- 
cunque  causarum  di versitatibus  possimus  sic  probare  ad  diversitatem  cujus- 
libet causarum  morborum  et  cujuslibet  condicionum  ipsarum  sequitur  diver- 
sitas in  ipsis  morbis  et  conditionibus  morborum;  sed  ad  diversitates  istorum 
sequitur  necessario  diversitas  in  modo  curandi  ipsorum,  si  curari  debeant. 
Ergo  diversitas  causarum  ponit  diversitatem  in  modo  curandi  effectus  et  in 
opere  cyrurgiae. 


Tract.  II.  Notabilia  inlroductoria. 


105 


37)  Contingens  — et  est  secundum  sumptum  ex  causis  morbi  — 
sumitur  a causa  efficiente,  unde  secundum  quod  causa  efficiens  alicujus  morbi 
diversatur,  secundum  hoc  debet  diversificari  ejus  cura,  quantumcunque  aliae 
causae  omnes  sint  eaedem,  non  diversae.  Ponamus  exemplum  de  apostemate 
a causa  efficiente  oxtrinseca  generato,  ut  percussione  aut  casu  etc.  et  de 
apostemate  a causa  efficiente  intrinseca,  ut  a fervore  humoris,  qui  est  ejus 
materia,  quamvis  utrumque  fiat  de  materia  colerica  aut  alia  aliqua  et  quamvis 
habeant  ambo  eandem  formam  ut  pineatam  aut  dispersam ; omni  enim  aposte- 
mati  calido  facto  a causa  efficiente  extrinseca  possunt  indifferenter  nulla  pur- 
gatione  precedente  applicari  repercussiva  a principio;  sed  apostemati  facto  a 
causa  intrinseca  efficiente,  si  fiat  per  modum  derivationis  aut  delegationis 
aliunde  nunquam  applicentur  repercussiva,  nisi  prius  totum  corpus  sufficienter 
et  universaliter  evacuatum  fuerit  et  purgatum.  Necessitas  liujus  contingentis 
superius  posita  est,  scilicet  in  fine  contingentis  immediate  praecedentis. 

38)  Contingens  — et  est  tertium  sumptum  ex  causis  morbi  — sumiiur 
a diversitate  causae  materialis;  secundum  autem  diversitatem  liujus  causae 
debet  cura  morbi  diversificari,  quamvis  aliae  causae  sint  eaedem.  Ponamus 
exemplum  in'  apostemate  a causa  materiali  sanguinea,  ut  plilogmone,  et  in 
apostemate  a causa  materiali  colerica,  ut  herisipila,  quamvis  ambo,  ut  saepe 
contingit,  sint  a causa  efficiente  extrinseca  et  a causis  dispositivis  penitus 
consimilibus,  et  quamvis  ambo  sint  ejusdem  formae  et  sint  ut  pineatae  aut 
depressae,  ut  potest  contingere,  si  sanguiueum  sit  in  loco  aut  membro  exten- 
dibili  raro,  et  si  virtus  expulsiva  sit  fortis,  et  si  apostema  colericum  est  in 
membro  et  loco  non  dilatabili  solido,  ut  in  rhacheta  manus,  et  si  virtus  ex- 
pulsiva est  debilis  et  pigra  et  materia  inobediens,  unde  cura  apostematis  san- 
guinei  debet  incipere  a phlebotomia  et  a localibus  frigidis  magis  repercussivis 
minus  infrigidantibus ; sed  cura  apostematis  colerici  debet  incipere  a colagogo, 
doinde  a localibus  magis  infrigidantibus,  minus  repercussivis,  quia  materia 
liujus  apostematis  magis  pcccat  sua  coleritate  quam  quantitate.  Istud  con- 
tingens probatur  per  Galonum  XIII0  et  XIV0  de  ingenio,  et  in  diversis  capitulis 
determinant  de  curis  apostematum,  quae  a diversis  causis  materialibus  gene- 
rantur. 

39)  Contingens  — et  est  quartum  sumptum  ex  causis  morbi  — sumitur 
ex  diversitate  causae  formalis  morbi,  unde  sicut  forma  morbi  diversatur,  ita 
et  ejus  cura,  quamvis  omnes  aliae  causae  sint  eaedem,  ut  in  apostemate, 
quod  si  sit  dispersum  et  expansum  super  faciem  vel  superficiem  membri,  cui 
insidet,  donec  nesciatur,  in  qua  parte  ipsius  debeat  fieri  apertura,  et  liujus- 
modi  apostema  debet  uniri  cum  pressuris,  ligaturis  et  ponendo  resolutiva  in 
circumfereniia  et  in  medio  aut  loco,  in  quo  volumus  ipsum  aperire,  ponantur 
attractiva  fortia  aut  ventosa;  sed  si  forma  apostematis  sit  pineata  aut  acuta, 
non  indiget  opere  supradicto;  similiter  accidit  in  dislocationibus  ossium  et 
fracturis,.  quoniam  secundum  quod  dislocatio  hancae  est  ad  interius  aut  ad 
extra,  secundum  hoc  oportet  ipsarn  rectificari  diversimode  et  reduci.  Modem 
modo  secundum  diversam  formam  plicationum  et  fracturarum  ossium  oportet 
diversimode  operari;  similiter  in  rotundis  vulneribus  et  oblongulis,  in  directis 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville.  s 


10G 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


et  tortuosis  et  in  superficialibus  et  profundis.  Necessitas  hujus  contingentis 
apparet  in  praedictis  et  similiter  ubicunque  actores  et  practicae  facinnt  men- 
tionem  de  curationibns  praedictorum. 

40)  Contingens  — et  est  quintum  sumptum  ex  causis  morbi  — sumitur 
ex  diversitate  causae  finalis  aut  finis  morborum  curandorum,  quantumcunque 
aliae  causae  aut  conditiones  omnes  dictorum  morborum  sint  eaedem;  verbi 
gratia:  si  cyrurgicus  curet  tria  vulnera  aut  tria  apostemata  et  cura  unius 
prosperetur  et  dubitandum  sit,  quin  secundum  fistuletur  et  tertium  canceretur, 
certum  est,  quod  in  istis  inspiciendo  solum  ad  istos  fines  oportet  diversimode 
operari;  similiter  si  cura  unius  prosperetur  et  alterum  ulceretur  aut  videatur 
incipere  ulcerari.  Quornodo  autem  vulnus  et  apostema  praeservetur  ab  nlcere, 
a fistula  et  a cancro  etc.  in  loci s suis  et  capitulis  ostendetur.  Istius  contin- 
gentis necessitas  habetur  quasi  ab  omnibus  actoribus  medicinae,  ubicunque 
ipsi  loquuntur  de  cura  praeservativa  sive  praevisiva,  maxime  a Galeno  XII0 
de  ingenio,  ubi  docet  resistere  syncopi,  antequam  fiat.  Hoc  et  dicit  manifeste 
Hippocrates  Iü  propositione  libri  pronosticorum  in  vetori  translatione  dicens: 
videtur  mihi,  quod  de  melioribus  rebus  est,  ut  medicus  utatur  praevisione,  et 
subdit  ibidem:  finis  medicinae  laudabilis  existit,  cum  medicus  futora  in  sin- 
gulis  morbis  porpendit,  quare  diversi  fines  diversificant  modum  operandi. 

41)  Contingens  sumitur  ex  accidentibus  morbi  curandi,  quao  sunt  tertia 

res  contra  naturam,  et  istud  contingens  est  multiplex  habens  plura  contin- 
gentia  sub  se,  quia  plurima  accidentia  accidunt  uni  membro,  sicut  videbatur 
in  processu.  Et  primum  istorum  sumitur  ex  dolore,  qui  est  accidens  morbi  et 
conjunctus  cum  ipso.  Ad  cujus  evidentiam  pleniorem  quinque  sunt  ad  pro- 
positum  praevidenda:  1™  sciendum,  quod  sicut  omnis  qualitas  praecedens 

movbum  aliquem  dicitur  ejus  causa,  sicut  rigor  in  febribus,  horri pi latio  sive 
tremor,  sic  omnis  qualitas  sequens  et  suporvenien's  alicui  morbo  jam  existent i 
et  completo  vocatur  accidens  morbi,  sicut  dolor  superveniens  ulceri  aut  fistulae, 
apostemati  sive  cancro.  2°  notandum,  quod  dolor,  qui  est  morbus,  est  ille, 
quem  non  praecedit  alias  morbus,  sicut  communiter  dolor  capitis  et  junctu- 
rarum.  3°  notandum,  quod  est  quidam  dolor  tolerabilis,  qui  non  impedit 
soinnum  noque  cibum  et  est  quidem  intolerabilis,  quoniam  non  permittit  pa- 
tientem  dormire  nec  comedere.  4°  notandum,  quod  aliqui  patientes  sunt  de- 
biles, aliqui  fortes  et  aliqui  gratanter  et  bene  sustinent  sustinenda,  aliqui  voro 
non.  5°  notandum  quod  aliquis  morbus  dat  inducias  patientibus  et  medico 
operandi,  aliquis  non.  Ex  prodictis  elicitur,  quod  dolor  conjunctus  morbo  et 
consequens  ipsum,  qui  est  intolerabilis  nec  dat  indutias,  maxime  si  patiens 
est  debilis  et  delicatus  et  vix  sustinet  sustinenda.  talis  dolor  prius  curetur 
quam  morbus  principalis,  quoniam  ars  prius  insurget  in  causam,  quae  magis 
urget.  Hoc  dicit  oxpresso  Avicenna  1°  canonis  f.  4 cap.  ultimo.  Ex  altera 
parte  dolorem  tolerabilem,  qui  est  accidens  morbi,  qui  dat  indutias  et  patiens 
est  fortis,  non  oportet  necessario  sodari  ante  morbum  principalem;  immo  cu- 
rentur  ambo  simul,  si  possibile  sit,  aut  dolor  curetur  post  morbum,  si  morbo 
curato  remaneat  non  curatus,  sicut  accidit  in  fractura  membri  alicujus  curata, 
ut  brachii  dolor  remaneat  in  eodem,  et  est  melior  et  certior  modus  curandi, 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


107 


qui  äußert  causam,  sicut  patet  actoritate  Galeni  XIII0  megategni  cap.  4,  qui 
dicit,  quod  morbus  non  curatur  manente  causa;  si  autem  non  potest  aufferri 
causa,  saltem  mitigetur  dolor  omnino,  si  non  omnino,  saltem  ad  tempus  et  hoc 
cum  resolutivo  nostro  de  malvis  et  cum  ceteris  sedativis  aut  cum  aliis  ali- 
qtiibus.  Necessitatem  primae  partis  hujus  contingentis  ponit  Galenus  super 
partem  1 Ü21  pronosticorum  supra  partem  „apostemate  vero  molli“  dicens: 
dolori  prius  subveniendum,  quia  prosternit  virtutem  et  facit  humores  fluere, 
sicut  idem  Galenus  dicit  super  aphorism.  5ü  partis  „si  vulneribus  malis  et 
fortibus  etc.“  Necessitas  secundae  partis  hujus  contingentis,  quae  est,  quod 
cum  dolor  est  tolerabilis  et  morbus  dat  indutias,  non  oportet  prius  dolorem 
curari,  ponitur  expresse  ab  Avicenna  1°  canonis  f.  4 cap.  ultimo  praeallegato, 
ubi  dicit:  cum  morbus  et  accidens  conjunguntur,  a cura  morbi  incipiemus, 
nisi  accidens  supervenerit  morbum,  scilicet  in  fortitudine  et  malicia. 

42)  Contingens  — et  est  secundutn  sumptum  ex  accidentibus  morbi  — 
sumitur  ex  acuitate  morbi  aut  tarditate,  quia  est  cronicus.  Exemplum  hujus 
considerationis : si  cyrurgicus  vocetur  ad  medicandum  morbum  peracutum  ut 
panaritium  aut  herisipilam  corrosivam,  quae  aliquando  corrodunt  totum  mern- 
brum,  cui  insident,  una  die,  peracutum,  utsquinantia  de  calida,  quae  comrnu- 
niter  in  4 diebus  maturatur,  acutum,  ut  apostema  sanguineum  et  similia, 
similiter  si  vocetur  ad  curandum  ulcera  sordida,  cancros  corrodentes  et  alios 
morbos,  qui  non  dant  indutias  patienti  et  cyrurgico  operanti  in  propositis, 
ipse  debet  incipere  operari  cum  fortibus  medicinae.  Ad  quid  enim  tentaret  in 
talibus  cum  facilibus  operari,  cum  fortia,  immo  fortissima  non  sufficiant  in 
propositis  aliquando?  Similiter  si  vocetur  ad  curandum  morbum  lentum,  qui 
dat  inducias,  ut  apostema  phlegmaticum,  dolores  frigidos  juncturarum  aut 
aliquem  morbum,  in  quo  ipse  velit  et  debeat  procedere  tentando  medicamina 
ut  in  passionibus  oculorum  et  in  macris  personis  aut  in  patientibus  debilibus 
et  delicatis,  in  quibus  semper  debet  cyrurgicus  timide  operari;  in  his  enim 
omnibus  et  consimilibus  incipiendum  est  a debilioribus  medicinis.  Similiter 
si  aliquod  apostema  incipiat  in  aliquo  patiente  non  multuni  plethorico  aut  de- 
bili  aut  tempore  calidissimo  aut  frigidissimo  aut  diebus  canicularibus  aut 
similibus,  incipiendum  est  a levioribus,  scilicet  localibus  nec  est  statim  ad 
medicinas  laxativas  prorumpendum,  quia  sola  bonitas  regiminis  et  abstinentia 
sufficiunt  aliquando  in  proposito,  et  ideo  dicit  Haly  supra  tegni  tract.  de 
causis  cap.  36  supra  partem  „et  supponatur  aut  etc.“  : iste  est  melior  medicus, 
qui  curat  morbum  cum  cibis  et  potibus,  quam  iste,  qui  curat  cum  medicinis 
et  supple  similiter  de  illis,  qui  curant  cum  medicinis,  iste  melior,  qui  curat 
cum  medicinis  alterati vis  quam  qui  cum  digestivis  et  laxativis.  Prima  pars 
istius  contingentis  probatur  per  Galenum  V°  megategni  cap.  4 dicentem:  ne 
a debilioribus  incipias  operari,  et  per  Avicennam  1.  4 f.  4 tr.  3 cap.  de  cura 
ulcerum  sordidorum.  Secunda  pars  istius  contingentis  probatur  per  Constan- 
tinum  libello  suo  de  curis  aegritudinum  oculorum  cap.  de  cura  phlegmonis 
oculorum  dicentem:  a debilioribus  inchoandum.  Tertia  pars  expresse  ad 
literam  probatur  ab  Avicenna  1°  canonis  tract.  4 cap.  1 de  sermone  univer- 
sali  in  medicando  dicens:  non  omnis  repletio  neque  omnis  complexionis  malitia 

8* 


108 


Tract,  II.  Notabilia  introductoria. 


suo  contrario  medicatur,  et  est  istud  contingens  quasi  idem  cum  contingente 
24°  praecedente  nisi  quod  attendendo  penes  ad  diversa  assumuntur. 

43)  Contingens  — et  est  tertium  sumptum  ab  accidentibus  morbi  — 
sumitur  a magnitudine  aut  parvitate  morbi  curandi,  et  magnitudo  et  parvitas 
morbi  curandi  cognoscuntur  ex  tribus  his,  sicut  dicit  Galenus  VII0  de  ingenio 
cap.  9,  scilicet  ex  nobilitate  membri  infirmi,  ex  morbi  natura  et  essentia,  et 
ex  virtute  patientis.  Exemplum  magnitudinis  morbi  propter  membri  nobili- 
tatem  est,  si  sit  in  oculo  aut  labiis  aut  virga  virili;  in  istis  enim  et  consimi- 
libus  morbus,  qui  in  aliis  esset  parvus,  dicitur  ibi  esse  magnus.  Exemplum 
magnitudinis  morbi  ex  sui  essentia  et  natura  est  sicut  anthrax,  cancer,  heri- 
sipila  corrodentes,  qui  essentialiter  et  naturaliter  magni  sunt,  in  quocunque 
membro  corporis  generentur.  Exemplum  magnitudinis  morbi  propter  virtutem 
patientis  est,  si  sit  patiens  debilis,  pusillanimis,  passi bilis,  delicatus;  in  isto 
enim  morbus,  quantumcunque  parvus  sit  essentialiter  et  in  quocunque  membro, 
sic  dicitur  respective  et  merito  esse  magnus.  Exemplum  morbi  parvi  dicitur 
esse  per  oppositum  morbi  magni,  ut  si  in  nare  habeat  apostema  phlegmaticum 
aliquis  homo  fortis  etc.  Si  ergo  cyrurgicus  ad  curam  alicujus  morbi  vocatus 
fuerit,  ipse  statim  debet  attendere  ad  nobilitatem  aut  ignobilitatem  membri 
patientis,  essentiam  aut  naturam  morbi  et  ad  complexiones  particulares  pa- 
tientis  virtutis,  quia  ex  his  judicatur  morbus  magnus  aut  parvus  et  in  hoc  et 
illo  diversimode  operandum.  Ergo  morbo  magno  ratione  nobilitatis  membri 
quodcunque  sit  de  aliis  duobus,  quantum  est  ex  hoc,  debet  medicina  debilis 
applicari.  Causam  reddit  Galenus  super  aphorism.  particulae  „quibus- 
cunque  gilbi  etc.“:  membra  nobilia  graves  et  longas  non  sustinent  passiones, 
ergo  nec  localia  violenta,  gravia,  dolorosa.  Exopposito:  morbo  parvo  ratione 
ignobilitatis  membri  infirmi,  quidquid  sit  de  duobus  aliis,  quantum  est  de  hoc, 
potest  applicari  forte  locale,  quoniam  si  oppositum  in  opposito  et  propositum  in 
proposito.  Et  morbo,  qui  in  sui  essentia  et  natura  est  magnus,  ratione  tarnen 
ignobilitatis  membri  et  virtutis  patientis  parvus  est,  quantum  est  de  hoc,  medi- 
cina fortis  aut  fortissima  applicari  debet.  Hoc  dicit  Galenus  supra  aphorism. 4 Üf 
partis  „elleborus  periculosus“  : fortis  medicina  occurrat  forti  morbo  et  magno, 
et  intellexit  de  laxativa,  et  nos  intelligimus  de  localibus  extrinsecis  applicandis. 
Ex  opposito:  morbo  qui  est  parvus  naturaliter  et  essentialiter,  sicut  parvum 
apostema  phlegmaticum,  magnus  tarnen,  quia  in  membro  nobili  et  quia  in 
patiente  debili  et  delicato,  medicina  debilissima  applicetur,  quia  si  oppositum 
in  opposito  et  propositum  in  proposito,  et  quia  nec  morbus  ex  se  nec  patiens 
nec  membrum  localia  fortia  sustinerent.  Et  morbo,  qui  est  magnus  respectu 
virtutis  patientis,  quamvis  nec  sit  in  membro  nobili  nec  sit  magnus  naturaliter, 
quantum  est  ex  hoc,  debet  medicina  debilis  applicari,  quia  virtus  debilis  suc- 
cumbit  magno  oneri  et  dolori,  ut  dicit  Galenus  in  commento  lüf  partis  pro- 
nosticorum  super  particulam  „apostemate  vero  molli“  dicentis,  quod  dolor 
fortis  prosternit  virtutem,  quae  scilicet  virtus  curat  morbos,  ut  dicit  Avicenna 
1.  4 f.  1 cap.  do  cibatione  febricitantium:  Curans  vero,  sicut  scivisti,  est 
virtus,  non  medicus.  Idem  Galenus  in  tegni  tract.  de  causis  cap.  26:  Omnium 
autem  horum  natura  operatrix  et  virtus  corporis  regitiva.  Ex  opposito*.  morbo, 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


109 


qui  est  parvus  respectu  virtutis,  quia  virtus  est  fortis,  quantum  est  de  hoc,  et 
si  sit  in  membro  ignobili  et  parvus  naturaliter,  ut  nodus  aut  glandula  in 
rhacheta  manus,  debent  localia  fortia  applicari,  et  tarnen  si  oppositura  in 
opposito  etc.  Et  intelligimus  hic  per  localia  debilia  non  inferentia  dolorem  et 
per  localia  fortia  aut  fortissima  intelligimus  incisiones  et  cauteria  et  cetera 
dolorosa.  Necessitatem  considerationis  hujus  contingentis  ponit  Galenus  VII0 
de  ingenio  cap.  9 dicens:  Ac  in  magnitudine  morbi  studendum  fateor,  ut 
medicina  sit  morbo  similis  i.  e.  aequalis  in  quantitate  i.  e.  gradu  opposito,  et 
ponit  exemplum  medicinale  ad  propositum,  et  exempla  cyrurgicalia  plura  ad 
propositum  possunt  elici  ex  praedictis.  Ad  idem  dicit  Galenus  in  tegni  tract. 
de  causis  cap.  29  propositione  1®  „secundum  vero  compositas“,  quod  magni- 
tudini  discrasiae  proportionetur  medicina,  scilicet  in  quantitate  et  qualitate 
contrariis  discrasiae.  Idem  ad  idem  super  aphorism.  6^5  particulae  „doloris 
in  lateribus“ : passioni  forti  medicina  fortis  est  adhibenda,  et  sic  sequitur 
necessario,  quod  morbo  parvo  aut  debili  medicina  debilis  est  adhibenda.  — 
Praeterea  cum  facilitas  aut  difficultas  et  longitudo  aut  brevitas  curationis  sint 
accidentia,  ipsis  morbis  non  videtur  necessarium  ordinari  contingentia  spe- 
cialia  de  praedictis,  cum  talia  satis  possint  haberi  et  intelligi  per  praodicta. 

44)  Contingens  sumitur  a quibusdam  rebus,  quae  non  sunt  nec  natura- 
les nec  non  naturales  nec  contra  naturam,  sed  sunt  ab  his  extraneae  et  diversae, 
et  istud  contingens  est  multiplex  habens  plura  contingentia  sub  se.  Quorum 
primum  sumitur  a consuetudine  pationtis  et  est,  quod  patiens,  quamdiu  est 
patiens,  non  recedat  a consuetudine,  quamdiu  tenuit,  antdquam  acciperet  ipsum 
aegritudo,  nisi  habeatur  verisimilis  praesumptio,  quod  ipsa  sit  pessimaet morbo 
nimium  nociva,  et  haec  sententia  Rasys  IV0  Almansoris  dicentis  cap.  de  con- 
suetudine: Consuetudines  observare  oportet  et  secundum  naturam  earum  pro- 
cedere,  nisi  sint  pessimae;  si  autem  fuerint  pessimae,  paulatim  et  ordinatim  est 
recedendum,  et  in  hoc  conveniunt  omnes  actores,  quicunque  de  consuetudine 
sunt  locuti.  Exemplum  hujus  considerationis  est:  quod,  si  quicunque  sanus 
aut  vulneratus  aut  aliter  laesus  tempore  sanitatis  consueverat  bis  in  die  co- 
medere  sive  semel  aut  dormire  de  die  aut  etiam  non  dormire,  bonum  est,  quod 
sic  perseveret,  quamdiu  erit  aeger,  nihil  de  praedictis  penitus  innovando,  quia 
haec  sunt  tolerabilia,  et  quamvis  non  sint  simpliciter  laudabilia  tempore  sani- 
tatis, tarnen  de  consilio  cyrurgici  non  mutentur,  quoniam  sicut  dicit  Ovidius: 
„Infirmis  causa  pussilla  nocet“,  et  ideo,  si  ex  qua'cunque  alia  causa  super- 
veniret  incommodum  patienti,  imponeretur  mutationi  consuetudinis ; sed  si  pa- 
tiens aut  vulneratus  consuoverit  aliqua  tempore  sanitatis,  de  quibus  timendum 
esset,  si  ipsis  uteretur,  quamdiu  esset  aeger,  ut  coitum,  inebriationem,  potum 
aquae  frigidae  purae,  comestionem  carr.iura  grossarum,  casei,  piscium  et 
fructuum  et  similium,  melius  esset  pro  certo  a talibus  penitus  abstinere  et 
mutare  consuetudinem,  quam  tenere.  De  consuetudine  antiqua  dicit  Galenus 
libello  suo  de  assuetudinibus  propositione  1*:  non  solum  optimis  medicis  sed 
omnibus  hominibus  videtur,  quod  assuetudo  sit  una  de  causis  sanitatis  et  idem 
II0  de  complexionibus  cap.  7 : Antiqui  optime  dixerunt,  quod  consuetudo  est 
natura  acquisita.  Et  Hippocrates  et  Galenus  III0  regiminis  acutorum  cap.  7: 


110 


Tract.  II.  Notabi lia  i ntrod uctoria. 


Consuetudo  est  res  fortis  valde,  et  Galenus  IX0  de  ingenio  cap.  6:  palam  est 
juvamentum  et  nocumentura  consuetudinis , antequam  ars  raedicinae  esset  in- 
venta.  Necessitatem  hujus  contingentis  quantum  ad  tenondam  consuetudinem 
tolerabilem,  maxime  si  fuerit  antiquata,  ponit  Ilippocrates  11°  regiminis  acu- 
torum  cap.  7 dicens:  Oportet  quod  aeger  cibotur  semel  aut  bis  aut  pluries 
sicut  in  tempore  sanitatis.  Necessitatem  mutandi  consuetudinem  pessimam 
timorosam  babemus  ab  ipso  aphorismo  particulae  „ex  multo  tempore  con- 
sueta  etc.“,  a quo  elicitur,  quod  sanus  existens  sub  latere  sanitatis  consuetu- 
dinem suam  aliquando  permutet  necessario  propter  futura  pericula  evitanda, 
et  Galenus  reddit  inde  causam  in  fine  commenti  dicens,  quod  si  homo  unam 
consuetudinem  babuerit,  in  dubio  moratur.  Et  si  sit  multo  fortius,  oportet 
quod  infirmus  actu consuetudinem  suam  malam  permutet  propter  jam  praesentia 
pericula  evitanda,  saltem  consuetudinem  nocivam.  In  hoc  etiam  concordantur 
omnes  actores  medicinae  et  omnes  rationabiliter  practicantes  dicentes,  quod 
consuetudo,  si  fuerit  contra  ordinem  sanationis,  permutetur.  Modum  permu- 
tandi  consuetudinem  ostendit  Galenus  cap.  4 supra  2^  partera  regiminis  acu- 
torum  dicens:  subita  mutatio  ledit  sanos,  ergo  et  aegros  ledit;  nam  impossi- 
bile  est,  quod  homo  permutet  consuetudinem  subito  quin  aegrotet,  et  jam  si 
sit  sanus;  similiter  aut  etiam  multo  fortius,  si  oportet  infirmum  aliquem  con- 
suetudinem suam  necessario  permutare,  sicut  oportet  vulneratum  4 diebus 
communiter  febricitantem,  qui  debet  extunc  primo  a vino  et  carnibus  abstinere, 
impossibile  est  eum,  si  omnino  et  subito  hoc  faciat,  quin  ledatur,  et.  ideo,  si 
cibum  et  potum  dimittat,  non  tarnen  permutet  ordinem  nec  horam  nisi  coactus 
ex  sudore  aut  paroxysmo  aut  simili  occupetur.  De  mutatione  consuetudinis 
dicit  Damascenus  aphorismo  VI0  2^partis:  mutare  consuetudinem  molestum, 
maxime  veterem  etc.  Et  est  hic  notandum  ad  evidentiam  istius  contingentis, 
quodsi  emorroydes  alicui  effluxerint  solummodo  semel  aut  bis  in  die,  hoc  non 
debet  vocari  consuetudo,  quia  una  dies  aut  duae  aut  unus  actus  non  inducit 
consuetudinem;  quare  non  est  periculum  patienti,  si  tune  emorroydes  constrin- 
gantur,  immo  permittantur  toto  anno  semel  fluere  omni  mense.  Extunc  talis 
fluxus  consuetudo  vocatur  et  in  consuetudinem  transit  novam,  et  quia  jam  est 
assuetus  potest  fieri  juvativus,  quamvis  in  principio  fuerit  nocitivus,  et  potest 
adhuc  secure  restringi  necessitate  aliqua  imminente,  non  tarnen  subito  sed 
paullatim,  et  tune  patiens  loco  emorroydarum  assuescat  phlebotomiam  et  evacua- 
tiva  humoris  melancholici  nocitivi;  sed  si  hujusmodi  emorroydes  determinatis 
temporibus  fluxerint  ultra  annum,  extunc  consuetudo  dicitur  antiquata;  quare 
si  fluant  sufficienter  et  non  nimis  et  temporibus  determinatis,  nunquam  omnes 
simul  de  cetero  restringantur , nisi  propter  ipsarum  fluxum  nimium  mortis 
periculum  immineret,  et  hoc  dixit  Hippocrates  aphorism.  6ü£  partis  „emorroydas 
sananti  antiquas  etc.  “ per  hoc  innuens  antiquam  consuetudinem  observari. 
Similiter  quod  idem  dicit  magister  Arnaldus  de  Villanova  in  suis  aphorismis 
doctr.  IX  dicens:  meatus  innaturalis,  qui  diu  fiuxit  etc.,  ut  fistula  et  similes, 
nequit  obturari  absque  periculo  incommodi  gravioris,  nisi  in  aliquo  loco  proximo 
aut  supposito  procuretur  meatus  alius  propo  primum  sicut  permittatur  una 
emorrhoys  fistulari,  aut  fiant  cauteria  subtus  genu,  aut  si  habenti  incurabilem 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


111 


fistulam  lacrymalem  fiat  per  naros  ejus  emanatio  a natura  aut  si  artificialiter 
procuretur.  Consideratis  igitur  praedictis  actoribus  et  multis  aliis  diligenter 
quam  sit  continuandum  de  consuetudinibus  et  quid  sit  de  eis  permutandum 
absque  praejudicio  sententiae  melioris  mihi  videtur  tamquam  cyrurgico  fatuo 
rudi  grosso,  cui  non  pertinet  de  tanto  proposito  judicare,  nisi  propter  intro- 
ductionem  scolarium  minimovum  et  doctrinam  et  gratiam  exemplorum,  quae 
praetendimus  aliquando  non  ut  vera  sint  sed  ut  melius  sentiat  qui  addiscit 
sicut  dicit  philosophus  1°  priorum  quod  sanis  juvenibus  qui  sunt  apti  discurrere 
cum  sociis  diversorum  morum,  conditionum  et  consuetudinum  diversarum  et 
per  domos  aliquorum  per  civitates  et  terras  et  provincias  alienas,  ut  mercato- 
ribus  et  hominibus  bellicosis  et  consimilibus  omnis  consuetudo  bona,  mala  vel 
pessima  nova  vel  antiqua  tolerabilis  vel  intolerabilis  debet  necessario  permu- 
tari  et  de  his  fuit  intentio  Hippocratis  et  Galeni  aphorismo  secundae  partis 
praeallegato.  Sed  antiquis  mulieribus,  decrepidis,  praebendatis,  religiosis  et 
cunctis  debilibus  existentibus  sub  latere  sanitatis,  quamdiu  sic  sunt,  qui  locaper- 
mutare  aut  fortiter  laborare  aut  per  mundum  discurrere  de  cetero  non  proponunt, 
sed  solummodo  vivere  in  otio  et  quiete,  nulla  consuetudo  permutetur  maxi  me 
antiquata,  nisi  sit  valde  contraria  rationi  ei  nisi  periculum  proximae  mortis  com- 
minetur,  et  liaec  est  intentio  Rasys  IV0  Almansoris  et  Hippocratis  et  Galeni  II0 
regiininis  acutorum  capitulis  allegatis,  et  infirmis  quibuscunque,  quamdiu  sic 
sunt,  omnis  consuetudo,  cujuslibet  condicionis  existat, quae  est  suis  morbisprae- 
sentibus  maxime  nocitiva,  sicut  esset  vulnerato  caseus  atque  fructus  et  bibero 
aquam  puram  et  similia,  penitus  permutetur.  Sed  consuetudo  tolerabilis,  quae 
raorbo  praesenti  non  existit  multum  contraria  nec  est  rationi  multum  contraria, 
sicut  quod  vulneratus  comedat  ova  dura,  quam  vis  mollia  magis  conferant  et 
quod  potet  vinum  debile,  quamvis  forte  et  vinosum  mediocriter  in  proposito  plus 
conferat  et  quod  comedat  ter  in  die,  si  consuevit  hoc  facere  tempore  sanitatis, 
quamvis  esset  sibi  melius  comedere  solummodo  bis  in  die,  [tarnen]  toleretur 
bonigniter  nec  permutetur  nisi  de  gratia  patientis.  Necessitas  hujus  contin- 
gentis  sumpti  a consuetudine,  cujuscunque  condicionis  existat  consuetudo,  sive 
debeat  continuari  omnino  sive  omnino  permutari  sive  continuari  in  parte  sive 
in  parte  permutari,  sicut  nunc  dictum  est,  ex  praedictis  auctoritatibus  et  multis 
aliis  potest  elici  et  probari. 

45)  Contingens  sumitur  ab  indiciis  patientis.  In  quibusdam  enim  morbis 
cyrurgicus  indiget  multasquaestiones  ab  infirrno  quaerere,  in  aliis  autem  paucis 
quaestionibus  est  contentus.  Nullus  tarnen  est  morbus  notabilis,  cujuscunque 
condicionis  existat,  si  cyrurgicus  a patiente  non  facit  aliquas  quaestiones, 
quantumcunque  in  ceteris  omnibus  fuerit  artificialiter  executus,  quin  semper 
aliquid  de  contingentibus  necessariis  praetermiitat.  Quod  probatur,  quoniam 
necessarium  est,  quod  cyrurgicus  operans  noscat  morbum  et  omnia  particularia 
et  singula  contingentia  circa  ipsum,  si  debeat  in  ipso  regulariter  operari  et 
nullus  est  morbus,  qui  non  habeat  aliquas  condiciones,  quae  oculis  videri  non 
possunt  nec  digitis  possunt  tangi  nec  sensu  vel  intellectu  cyrurgici  apprehendi; 
ergo  oportet,  quod  ipsas  quaerat  ab  infirrno,  si  debeat  morbum  perfecte  cogno- 
scere  et  in  ipso  regulariter  operari.  Exemplum  de  morbo,  in  quo  oportet  cy- 


112 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


rurgicum  ab  infirmo  multas  quaestiones  quaerere,  sit  morbus  juncturarum,  in 
quo  oportet  cyrurgicum  velit  nolit  ultra  omnia,  quae  ex  se  ipso  et  per  artem 
rognoscere  et  comprehendere  posset  a patiente,  quaerere  14  quaestiones:  1 A: 
quamdiu  est,  quod  ipsum  primo  arripuit  morbus  iste;  2A:  in  quo  membro  aut 
in  quibus  ipsum  molestat;  3A:  a quo  membro  habuit  ortum;  4A:  utrum  ali- 
quando  et  saepe  de  loco  ad  locum  transferatnr;  5 a : si  seit  inde  causam,  sicut 
ictum,  frigus  aut  calorem;  6A:  si  ipsum  alias  molestavit;  7A:  si  ipsum  semper 
et  continue  eodem  modo  et  uniformiter  molestat;  81:  quod  magis,  quod  ledit 
ipsum,  utrum  calidum  aut  frigidum;  9A:  utrum  habuit  inde  aliquod  Consi- 
lium; 10A:  si  habuit,  utrum  profuit  vel  non;  1 1 A : si  seit,  quid  fuit  sibi 
factum;  12A:  si  vellet  acquieseere  peritorum  consilio ; 13A:  si  vellet  omuia 
sustinere,  quae  sunt  artis,  ut  cauteria  et  similia,  si  oporteret;  14A,  quae  est 
ultima,  quae  tarnen  fuit  secunda  in  intentione  cyrurgici:  si  vellet  curialiter 
satisfacere  pro  modicinis,  pro  scientia  et  labore.  Exemplum  de  morbo,  de  quo 
sufficit  quaerere  pauciora,  sicut  furunculus  aut  cicatrix;  habenti  enim  furun- 
culum  decet  querere,  utrum  alios  aut  plures  habeat,  et  si  habeat,  ubi  habeat 
et  utrum  phlebotomiam  aut  pharmaciam  aut  alias  evacuationes  sollicitas  ut 
coitum  aut  sudorem  et  similia  longo  tempore  praetermisit,  et  sic  de  aliis  morbis. 
Similiter  habenti  cicatricem  contingit1)  quaerere,  utrum  a longo  tempore  ha- 
buit ipsam  aut  de  novo,  et  utrum  factum  fuit  ibi  aliquid  et  similia.  Et  ali- 
quando  expedit  facere  aliquas  praeter  necessarias  quaestiones,  ut  in  cura 
morbi  videatur  aliqua  difficultas;  quanto  onim  morbus  magis  medicinalis  est 
et  quanto  cyrurgicalis  rnajor,  tanto  pluribus  quaestionibus  indigere  videatur. 
Necessitatem  hujus  contingentis  ponit  Joh.  Damascenus  in  aphorismis  suis 
aphorismo  ultimo  lüf  partis  dicens:  oportet  inquiri  ab  aegroto,  unde  solet 
nasci  morbus  iste,  scilicet  utrum  a causa  extrinseca  vel  intrinseca,  et  idem 
aphorism.  12A:  ne  pudeat  te  interrogare  infirmum  per  omnia.  Idem  similiter 
ad  idem  aphor.  45A  2—  partis  dicit:  nulla  est  aegritudo,  quae  non  haboat 
aliquid  interrogare;  et  ponit  ibi  commentator  exemplum  medicinale  ad  propo- 
situm  dicens:  raedicus  non  potest  cognoscere  per  urinam  omnia,  quae  inter- 
ficiunt  patientem,  scilicet  causam  morbi  et  accidens,  cum  urina  solum  signi- 
ficet  supor  morbos,  quorum  materia  latitat  intra  venas  et  non  super  morbos 
brachiorum  aut  coxarum  aut  oculi  aut  mammillae  nec  super  vulnera  vel  frac- 
turas,  et  non  in  Omnibus  dictis  morbis  medici  inspiciunt  ad  urinas  non  propter 
necessitatem,  sed  ut  videatur  aliquid  facere,  unde  ad  propositum,  cum  multi 
medici  et  optimi  receptam  unius  syrupi  optime  Parisiis  ordinassent,  supervenit 
unus,  qui  debebat  interfuisse,  qui  considerata  diligenter  recepta  superaddidit 
unam  fabam,  unde  admirantibus  aliis  ultra  modum  ipse  dixit  eis:  Oves  et 
boves,  quid  adrairamini  aspicientes?  Cum  qua  conscientia  deberem  ego  par- 
tem  de  salario  reportare,  si  non  ponerem  aliquid  in  syrupo?! 

46)  Contingens  sumitur  ex  diversitate  artificii  patientis  aut  exercitii 
membri  infirmi.  Horum  enim  diversitas  ponit  diversitafem  in  opere  cyrurgiae, 
unde  si  aliqui  eandem  aegritudinem  in  specie  in  eodem  membro  et  loco  et 


')  13002:  convenit. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


113 


eodom  tempore  et  in  omnibus  ceteris  condicionibus  particularibus  aequalem 
et  consimilem  patiantur,  non  sufficiet  aeque  bene  eadem  et  imica  cura  penitus 
in  ambobus.  Yerbi  gratia:  Rusticus,  ruralis  agricola  et  alii  quicunque  labo- 
rioso  artificio  laborantes,  ut  tinctores,  ex  una  parte,  et  burgenses,  nobiles, 
delicati,  canonici  et  alii  otiosi  ex  altera,  si  omnes  isti  babeant  vnlnus  cnm 
deperditione  substantiae,  in  quo  post  sui  mundificationem  carnem  oporteat 
generari,  si  omnes  procurentur  cnru  unico  unguento,  aut  cum  fusco  aut  simili, 
possibile  est,  quod  curentur;  sed  si  primi  curentur  cum  fortioribus  desiccativis 
et  secundi  cum  debilioribus,  melius  et  citius  curabitur  unusquisque.  Et  ite- 
rum,  si  aliquis  alius  morbus,  idem  tarnen  specie,  insit  in  omnibus  istis  aut 
aliquibus,  qui  indigeat  fortibus  medicinis,  primi  possunt  et  debent  cum  for- 
tioribus procurari,  si  Casus  se  offerat,  sed  secundi  cum  minus  fortibus  procu- 
rentur. Aliter  enim  et  cum  aliis  procurari  debet  faber  et  furnarius  infirnms 
respectu  piscatoris  fluviorum,  et  aliter  tinctor  pannorum  et  sector  vestium 
pluribus  rationibus:  l_i:  quia  tinctor  exercet,  artificium  suum  stando,  secior 
autem  suum  sedendo;  21:  quia  tinctor  graviter  laborat  cum  toto  corpore, 
sector  autem  cum  solis  manibus  se  exercet;  similiter  tector  domorum  laborat 
exterius  sub  sole  in  alto  et  periculoso  loco  et  tremulo,  et  barbitonsor  exercet 
officium  suum  interius  in  umbra  et  in  basso  in  loco  tuto  firmo.  Necessitatem 
hujus  contingontis  ponit  Avicenna  1.  1 f.  4 cap.  3 ad  sciendum  quäle  et  quan- 
tum  oportet  evacuari,  ponens  ibi  decera  condiciones  attendendas  in  evacua- 
tionibus  artificialiter  faciondis,  inter  quas  ultimo  enumerat  artem,  quarum 
condicionum  aliquae  similiter  in  aliquibus  operibus  cyrurgicalibus  attenduntur. 
iNulli  enim  est  dubium,  quin  facilius  sit  curare  pelliparium  et  sectorem  de 
malo  mortuo  et  ceteris  aegritudinibus  tibiarum,  quam  fabrum  et  cursorem  et 
hujusmodi,  quamvis  etiam  si  cum  eisdem  et  aequaliter  procurentur  omnes, 
quidam  aut  tardius  et  cum  majori  difficultate,  alii  citius  et  facilius  et  per- 
fectius  curabuntur.  Necessitas  hujus  contingentis  similiter  ponitur  a Galeno 
in  commento  super  aphorismum  lae  partis  „paroxysmos  et  circumstancias  etc.“ 
dicente,  quod  ars  et  consuetudo  designant  aegritudines,  sicut  tempora  et  anni 
et  similia,  et  si  designant  aut  notificant,  ergo  ponunt  diversitatem  aut  diffi- 
cultatem  in  curis  morborum. 

47)  Contingens  sumitur  ex  quibusdam  condicionibus  patientis  aliis  a 
praedictis,  quarum  quaedam  conferunt  sive  nocent  et  ponunt  diversitatem  aut 
difficultatem  in  opere  cyrurgiae:  verbi  gratia:  si  patiens  sit  discolus  et  pro- 
cervus,  volens  omnibus  et  singulis  operibus  et  consiliis  cyrurgici  obviare,  sicut 
faciunt  aliqui  melancholici  et  timidi  aliquando  et  aliqui,  qui  credunt  se  in 
scientia  et  sapientia  Galeni  et  Hippocratis  superasse;  hi  enim  displicent  cyrur- 
gico  operanti,  et  exinde  multotiens  dedignatur  et  ad  iracundiam  provocatur, 
quare  ejus  intellectus  et  praevisio  perturbantur  et  quare  fit  operatio  sua  pejor. 
Nam,  sicut  dicit  Cato,  „impedit  iraanimum,  ne  possit  discernere  verum“. 
Idem  dicit  philosophus  1°  elenchorum,  ubi  loquitur  de  cautelis:  scilicet  quod 
irati  vel  turbati  minus  praevident.  Isti  enim  patientes  credentes  proficere  re- 
sistendo,  aliquotiens  sibi  nocent,  sicut  secundum  poetam : „ Displicetimprudens, 
quando  placere  putat.“  Debet  enim  infirmus  per  se  vel  per  alium  eligere 


114 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


scientem  cyrurgicum  et  fidelem  juxta  docuraentum  Catonis  dicentis:  „Corporis 
auxilium  medico  committe  fideli“ , et  ad  idem  Dasmascenus  aphorismo  VI0 
2,ie  partis:  Aoger  uni  fideli  medico  committendus  est,  et  debet  aeger  se  totum 
illi  committore  secundum  dictum  Hippocratis  propositione  1“  aphorismorum: 
Oportet  autem  medicutn  non  solum  se  praebere  ipsum,  sed  patientem;  ita  enim 
se  commisit  magistro  Job.  Pitard  me  discipulo  suo  praesente  quidam  maxi- 
tuus  medicus  et  famosus,  qui  habuit  apostema,  et  cum  sibi  vellemus  receptas 
nostrorum  localium  oidem  revelare,  ipsi  dixit:  Nonne  Vos  elegi  prae  aliis 
pro  me  ipso  tamquam  legitimos  et  fideles?  Operemini  ergo  in  me  conside- 
ratis  considerandis  sicut  in  rustico  penitus  ignorante!  Si  forte  scirem,  ex 
quibus  Vestra  localia  sunt  confecta,  inde  minus  confiderem  et  per  consequens 
minus  doberet  proficere  opus  Vestrum!  Nonne  scitis  quod  dicit  Avicenna  VIÜ 
naturalium:  Confidentia  de  medico  plus  confort  ad  curam  morbi  quam  me- 
dicus cum  suis  Omnibus  instrumentis;  et  sic  minima  procervitas  patientium 
opus  cyrurgicum  diversificat  et  nocet  ipsis  patientibus  aliquando,  ita  et  eorum 
nimia  simplicitas  idem  facit,  sicut  accidit  cuidam,  cui  in  mane  posueram 
corrosivum,  praecipiens,  quod  ipsum  in  crepusculo  removeret,  sed  ipsum  non 
removit,  aut  quia  potu  auimatus,  aut  quia  ex  simplicitate  sua  credidit,  quod 
quanlo  diutius  teneret,  tanto  citius  curaretur,  et  ideo  mane  sequenti  ad  ipsum 
accedens  inveni  ipsum  febre  fortissima  efimera  febrientem.  Et  propter  solam 
simplicitatem  saepissime  male  suecedit  habentibus  fracturas  aut  dislocationes 
ossium  in  brachiis,  tibiis  et  locis  consimilibus,  qui  propter  absentiam  cyrurgici 
aliquando  sustiuent  fortissimas  ligaturas,  credentesbenefacere,  non  audentes  eas 
in  absentia  cyrurgici  relaxare,  unde  membra  saepissime  corrumpuntur,  et  sicut 
patientis  procervitas  et  simplicitas  opus  permutat  cyrurgicum  aliquando,  sic 
ejus  audacia  sive  timor,  abstinentia,  crapula1)»  gementia,  continentia,  luxuria 
et  sic  de  aliis  infinitis,  de  quibus  prosequi  singulariter  esset  parum  utile  atque 
longum.  Exemplum  aliquando  patiens  audax  magnanimis  credens  tanto  citius 
curari,  quanto  saepius  praeparatur,  non  timens  dolorem  praeparationis,  praeten- 
dit  citius  debito  cyrurgico  signa  aliqua,  quae  ipsum  indicant 2)  praeparari ; et  ex 
opposito  patiens  aliquando  timens  dolorem  praeparationis  sicut  pueri  et  similes 
signa  significantia  ipsum  debere  praeparari  occultant,  quare  deeipit  cyrurgicum 
et  se  ipsum.  Necessitatem  hujus  contingentis  scilicet  sumpti  ab  aliquibus 
condicionibus  patientis  ponit  Hippoerates  in  fine  lüf  propositionis  aphorismi 
„oportet  autem  medicum  etc.“  cum  dicit  „egrotantem  etc.“,  et  Galenus  simi- 
liter  in  commento  ibidem  dieens:  Sed  otiam  infirmum  oportet  obedire  nec  in 
aliquo  medico  obviare. 

48)  Contingens  sumitur  a quibusdam  condicionibus  assistentium  patienti. 
Si  enim  assistentes  non  sint  solliciti  et  fideles  et  non  obediant  cyrurgico  in 
omnibus  et  singulis,  quae  conferunt  curae  morbi,  istud  ponit  diversitatem  aut 
difficultatem  in  opere  cyrurgiae.  Verbi  gratia:  vulneratus  fortis  debet  ante 
comestionem  praoparari  et  debilis  post  cibum  assumptum.  Si  ergo  assistentes 
non  providerint  de  necessariis  horis  praedictis  assignatis,  ut  quod  tune  c-yrur- 


')  16642:  emplastra  (?). 

2)  1487:  non  dicant. 


Tract.  II.  Notabilia  introducloria. 


115 


gicus  non  inveniat  ignern  ueque  stuphas  nec  fascias  nec  viuurn,  tune  oportet 
ipsum  perturbare  *)  ordinem  praeparandi,  quia  fortis  patiens,  qui  dobuit  vacuo 
stomacho  praeparari,  praoparabitur  cibo  sumpto,  et  debilis,  qui  praeparari 
debuit  cibo  sumpto,  praeparabitur  stomacho  inanito  fortasse.  Et  iterum  si 
assistentes  sint  garruli  et  verbosi  et  patienti  referunt  mala  nova  forte  de  statu 
suo,  quae  cyrurgicus  in  secreto  eis  revelavit  aut  forte  aliqua,  quae  aliquis 
alius  eis  dixit  de  amicis  aut  inimicis  ipsius  aut  de  rebus,  talia  possunt  patien- 
tem  provocare  ad  iracundiam  et  febrem,  quae  compollunt  cyrurgicum  permu- 
tare  modum  et  ordinem  operandi  et  quandoque  interficiunt  patientem.  Et  sirni- 
liter  si  assistentes  litigent  inter  se  aut  murmurent  in  abscondito  aut  faciant 
malum  vultum,  ista  solent  patienti  inducere  iracundiam  et  timorem.  Et  ideo 
in  proposito  debet  cyrurgicus  praecavere,  quia  hujusmodi  assistentes  aliqui 
aliquando  obediant  cyrurgico  solummodo  verbo  et  non  facto,  quia,  quamdiu 
est  praesens,  obediunt,  et  quando  ab  eorum  oculis  evanescit,  totum  contrarium 
operantur,  et  hoc  multotiens  accidit  de  maritis  et  uxoribus  patientium,  si  sibi 
invicera  fuerint  odiosi  et  multo  sepius  de  mulieribus  quam  de  viris,  quoniam 
his  diebus  in  istis  nostris  partibus  gallicanis  mulieres  imperant  et  homines  ut 
plurimum  famulantur;  et  quidquid  reportant  cyrurgici  pro  curis  virorum, 
mulieres  reputant  perdidisse,  et  quidquid  reportant  in  curis  in  mulieribus  per- 
petratis,  homines  reputant  suminum  bonum.  Et  tota  causa  hujusmodi  est, 
quoniam  videtur  cuilibet  mulieri,  quod  maritus  suus  sit  deterior  inter  omnes. 
Et  hoc  dicit  Ovidius  in  arte  amatoria:  Fertilior  seges  est  alienis  sempor  in 
agris;  vicinumque  pecus  grandius  über  habet.  Sed  totum  contrarium  est  de 
viris,  quoniam  quilibet  vir  credit  habere  de  mulieribus  meliorem.  Debet  autem 
cyrurgicus  ex  officio  suo  laborare,  quod  possit  assistentes  complacere  propter 
duo,  scilicet  propter  honorem  proprium  et  profectum  et  propter  commodum 
patientis  excitans  eos  ad  custodiam  diligentein,  et  quod  ipsum  diligant  pro- 
mittens  eis  plus  quam  vellet  solvere  neque  posset,  ut  patientem  fideliter  et 
sollicite  regant,  caventes  quantum  possunt  ab  artificibus  contristantibus  tedio- 
sis,  ut  sunt  fabri,  carpentatores,  fundentes  sepum,  palestrici,  tympanizatores, 
praeparatores  coriorum,  campanae  magnae,  molendina,  lotrices,  latratus  canum 
et  plura  alia.  Necessitatem  attendendi  ad  hoc  contingens  ponit  Hippocrates 
1*  propositione  lüpartis  aphorism.  versus  finem  in  parte  „oporteat  autem 
medicum  etc.“  : et  praesentes  i.  e.  assistentes  et  ministri  patientis,  et  idem 
dicit  Galenus  super  eandem  particulam  in  commento. 

49)  Contingens  sumit  patiens  aut  aliquis  loco  sui  a cyrurgico  et  suis 
circurastanciis,  et  est  quod  ipsi  debent  eligere  cyrurgicum  sufficientem  scilicet 
qui  habeat  condiciones  quas  ponit  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  33, 
scilicet  „ejus  vero  praeter  naturam“  super  partem  „si  vero  ad  invicem“  quae 
sunt,  quod  cyrurgicus  debet  esse  bonae  visionis,  velocis  solertiae,  bonae  memo- 
riae,  boni  judicii,  sani  intellectus  et  quod  sciat  universalia  particularibus 
adaptare.  Hoc  enim  praecipit  Galenus  XIII0  megategni  cap.  6 dicens:  Uni- 
versales significationes  non  sufficiunt  optimo  medico,  sed  oportet  particularia 


*)  1487  und  16642:  praeposterare. 


1 16 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


quantum  plus  polest,  indagare.  Debet  esse  diligens  visitando  patientes  si 
expediat,  mane  et  meridie  et  sero,  ut  videat  effectum  medicinae,  sicut  dicit 
Galenus  XIII0  de  ingenio  cap.  3:  Oportet  quod  operetur  secundum  canones 
medicinae  non  confidens  de  auguriis  et  vaticiniis,  sortilegiis  nec  geomanticis 
indiciis  acquiescat;  talia  enim  prohibita  sunt  et  nulla  penitus  continet.  veri- 
tatem.  Debet  similiter  attendere  ad  coquinam,  scilicet  quod  coquus  non  sit 
phlogmaticus  et  judicaret  cibum  nimis  salsum  insipidum  et  sic  de  aliis.  Videat 
quod  alia  non  fuerint  in  mortario  patientis  et  infinita  alia,  ad  quae  enarranda 
non  sufficeret  dies  una,  quae  oportet  quod  cyrurgieus  suppleat  sua  industria 
naturali.  Praeterea  ista  quattuor  sunt  necessaria  cyrurgico  operanti:  quod 
foetorem  non  abhorreat,  quod  audacter  scindat  aut  interficiat  sicut  carnifex, 
quod  curialiter  mentiatur  et  quod  sciat  subtiliter  a barbaris  pretium  aut  pecu- 
niam  extorquere,  et  debet  patiens  eligere  cyrurgicum  sibi  aptum  scientem  se 
cum  patientibus  conforraare 1),  ut  qui  operetur  in  patiente  debili,  delicato 
benigniter,  subtiliter  et  paulatim  et  qui  faciat  pluribus  vicibus  aut  diebus 
tantum  quantum  in  robusto  faceret  una  die,  et  si  in  robusto  debeat  operari, 
operetur  viril i ter  et  audacter  consideratis  tarnen  principiis  et  canonibus  cyr- 
urgiae  2).  Necessitatem  hujus  contingentis  supponunt  omnes  actores  et  prac- 
ticae,  quaecunque  de  electione  et  condicionibus  et  moribus  cyrurgicis  faciunt 
mentionem,  maxi  me  Haly  sermone  IX0  partis  2 ff  libri  sui  completi  artis  medi- 
cinae, qui  „regalis  dispositio“  appellatur,  cap.  1 0 intitulato  de  divisionibus 
cyrurgiae.  Similiter  et  Job.  Damascenus  aphorism.  36°  partis  2^?  dicens: 
aeger  uni  fideli  inedicorum  committendus  est,  cujus  error  a via  recta  sit 
paucus,  quia  si  plurimis,  in  errorem  singulärem  cadit.  Idem  dicit  magister 
Arnaldus  de  Villanova  doctr.  I*  aphorismorum  suorum.  Et  re  vera  id  quod 
dicit  Damascenus  communiter  accidit  Parisiis  aliquibus,  qui  in  curis  suis  con- 
vocant  infinitos  diversarum  sectarum  in  collationibus  faciendis;  tune  enim 
dicimus  nos,  quod  nos  sumus,  sicut  vellus  canis,  quod  quanto  longius  et 
majus,  tanto  est  cani  pejus,  tum  quia  magis  onerosum  tum  quia  plures  pulices 
se  occultant,  et  utilitas  longitudinis  velleris  canis  nulla,  quia  pauci  canes  fri- 
gore  moriuntur.  Quanto  etenim  sumus  plures,  tanto  minus  se  reputat  quilibet 
oneratum,  et  tune  loquimur  de  solis  universalibus;  nam  si  aliquis  ad  propo- 
situm  sciat  aliquid  facile  et  expertum,  nunquam  ipsum  caute  multitudini  reve- 
laret,  sed  si  duo  aut  tres  solum  ad  consilium  vocarentur,  tune  deberet  suffi- 
cere,  et  quod  unicus  scilicet  ipsorum  melior  deberet  curam  prosequi  totus 
solus,  tune  ipso  extraheret  ab  aliis  quidquid  posset,  et  quia  pauci  essent, 
non  est  verisimile,  quod  aliquis  aliquid  occultaret.  Et  ulterius  ille,  qui  pro- 


*)  16642:  confortare. 

2)  Es  folgt  hier  in  13002  ein  langer  Passus,  den  die  Codd.  16642  und 
1487  übereinstimmend  nicht  an  dieser  Stelle  haben,  und  der  nur  eine  wört- 
liche Wiederholung  eines  früheren  Abschnittes  ist,  so  dass  es  den  Eindruck 
macht,  dass  der  auch  sonst  vielfach  sehr  flüchtige,  gedankenlos  und  mechanisch 
zu  Werke  gegangene  Schreiber  des  Cod.  13002  auf  eine  frühere  Seite  seiner 
Vorlage  irrthümlicher  Weise  zuriiekgerathen  ist.  Mit  gutem  Gewissen  kann  ich 
daher,  den  Codd.  16642  und  1487  folgend,  diesen  Abschnitt  weglassen. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


117 


sequeretur  negotium  totus  solus,  non  solum  a se  ipso  et  a sociis  eliceret  utilia, 
iramo  inquireret  ab  aliis  quibuscunque. 

50)  Contingens  sumitur  ex  effectu  medicaminis,  cum  quo  cyrurgicus  in 
proposito  aut  alibi  diu  operatus  fuit  sicut  unguentorum,  emplastrorum  et 
similium,  ut  si  ipse  fuerit  operatus  in  aliquo  morbo  consimili  penitus  aut  in 
isto  et  diu  aliquo  unguento,  quod  nocuit  aut  sattem  non  profuit,  ipse  non 
debet  cum  isto  in  proposito  nec  consimili  ulterius  operari , ex  quo  vidit  per 
experientiam  hic  et  alibi  quod  non  prodest,  unde  Damascenus  aphorismo 
ultimo  3^ipartis:  quod  multi  et  ratio  et  experimentum  comprobant  et  testantur, 
tene!  Contrarium  vero  in  contrario.  Et  idem  ad  idem  aphorism.  23°  partis 
ltf:  Medicamina  pauca  tibi  tenenda  sunt,  ni si  quorum  juvamento  saepius 
confidere  possis.  Ex  altera  parte:  si  in  casu  praesenti  aut  consimili  aliquo 
medicamine  fuerit  usus,  cujus  vidit  bonam  experientiam  et  effectum,  postpo- 
sitis  Omnibus  aliis  medicaminibus  non  expertis  debet  isto  uti  medicamine 
solo,  et  hoc  est,  quod  dicit  Damascenus  fine  aphorism.  41  partis  lü:  Si 
quae  probasti,  tene  etc.,  nec  quaradiu  hujusmodi  propositum  sic  manebit, 
debet  ad  aliud  medicamen  se  transferre,  saltem  aliud  in  virtute,  bene  tarnen 
potest  se  transferre  ad  aliud  ejusdem  potentiae  et  virtutis  aut  saltem,  si  ex- 
pedit,  ad  modum  alium  operandi,  unde  Hippocrates  aphorism.  secundae  partis 
„omnia  faciant  secundum  rationem  etc.“:  Non  oportet  ad  aliud  se  trans- 
ferre etc. ; nisi  scilicet  ad  aliud  ejusdem  virtutis  aut  ad  idem  alio  modo,  quon- 
iam  a consueto  non  fit  passio  apparens  l),  scilicet  in  brevi  tempore,  sed  in 
longo,  unde  „gutta  cavat  lapidem,  non  vi  sed  saepe  cadendo“.  Et  si  cyrur- 
gicus, quia  medicina  modicum  operatur,  nesciat,  quid  agendum,  quiescat  si 
potest,  donec  natura  curet  morbuin  aut  ipsuin  amplius  manifestet,  et  si 
propter  vilipendium  quiescere  non  audeat,  applicet  aliquid,  quod  saltem  non 
noceat,  si  non  juvet,  sicut  cerotum  Galeni,  oleum  rosaceum  et  similia,  et  re- 
currat  et  visitet  libros  suos,  considaret  calorem,  dolorem,  tumorem,  laesionem 
operationum  particulae  patientis,  anathomia,  exeuntia  a corpore,  juvantia, 
ledentia  et  simililia,  et  tune  nisi  sit  simpliciter  inexpertus  aut  ignorans 
cognoscet  morbum,  saltem  conjectura  proxima  veritati.  Et  iterum  ab  effectu 
medicinae,  cum  qua  alius  fuerit  operatus,  introducitur  cyrurgicus  in  cogni- 
tionem  et  notitiam  medicinae  et  in  cognitionem  curationis  molestorum  acci- 
dentium,  quae  inducit,  verbi  gratia,  si  post  aliquod  locale  ardor  urinae 
acciderit  patienti,  difficultas  ejus  et  multa  quantitas,  scimus  haec  succedero 
ex  applicatione  cantharidum  et  scimus  quomodo  debemus  accidentia  hujus- 
modi mitigare;  similiter  si  alicui  inuncto  propter  aliquas  infectiones  fiat  super- 
calefactio  oris  et  corrosio  gingivarum,  statim  perpendimus,  quod  ibi  fuit 
argentum  vivum,  et  scimus,  quomodo  debent  hujusmodi  accidentia  mitigari2), 
[et  extunc  statim  suspendatur  unctio  abluendo  decoctione  aneti,  camomillae 
et  mencastri  et  postea  curare  pustulas  oris  cum  convenientibus  ad  hoc-, 
similiter  ubicunque  cantharides  applicantur,  et  si  incipit  quod  tanta  quantitas 

*)  13002:  quia  non  semper  facit  opus  apparens  (?). 

2)  Die  folgende  in  Parenthese  eingeschlossene  Stelle  fand  sich  nur  im 
Cod.  Ms.  13002. 


118 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


urinae  mittatur  ad  vesicam,  quam  ibidem  concultata  exire  non  potest,  et 
facit  urinae  ardorem  cum  dolore,  qui  statim  sedatur,  si  patiens  in  aliqua1) 
malvarum,  violae,  pericariae,  nasterii  aquatici  usque  ad  umbilicum  balneetur], 
Necessitatem  hujus  contingentis  ponit  Galenus  111°  de  ingenio  cap.  6 dicens, 
quod  aliquando  sanies  augetur  in  vulnere  propter  duo:  lül  propter  applica- 
tionem  medicinae  mundificativae  nimis  debilis,  2iü  propter  applicationem 
nimis  fortis,  quod  advertens  cyrurgicus  stolidus  credens  hoc  accidere  ex  sola 
debili  medicina  medicinam  applicat  magis  fortem,  cum  etiam  applicatione 
nimis  fortis  accidat  aliquando;  si  enim  sciret  cyrurgicus,  quod  cum  sanies 
augetur  ex  forti  medicina  in  vulnere,  augetur  concavitas  ipsius,  rubor  et 
dolor  fit  in  vulnere  et  ardor  circumcirca  et  labia  indurantur.  Et.  ex  altera 
parle,  si  sciret,  quod  cum  sanie  ex  debili  medicina  nullum  accidentium 
istorum  reperitur  non  adderet  semper  et  indifferenter  in  fortitudine  medicinae. 
Dicit  idem  similiter  Galenus  VI0  megategni  cap.  1 scilicet,  quod  ex  effectu 
medicinae  et  debilitate  propter  antiquitatem  aut  aliter  docetur  cyrurgicus  in 
ipso  addere  aut  diminuere,  mutare,  quare  — supple  — et  huiusmodi  effectibus 
sic  praeceptis  inducitur  cyrurgicus  ad  melius  operandum,  et  modus  per  quem 
debet  ab  uno  medicamine  ad  aliud  transire,  cap.  10  doctr.  I et  ejus  declara- 
tionibus  posterius  ostendetur 2).  [Notandum  tarnen  hic  propter  aliquos  rurales 
oyrurgicos  et  etiam  propter  vulgus,  quod  nulla  medicina  carnis  generativa 
aut  altera  exterius  vulneris  applicata  remanet  aut  convertitur  in  substantiam 
membri  sive  vulneris,  sed  semper  cum  sanie  aut  aliter  expellitur.  Ad  hoc 
non  solum  confert  operatio  mediciniae  carnis  generativae  in  vulneribus,  quod 
sangninem  ad  ea  transmissum,  si  sit  minus  humidus,  desiccat,  donec  membro 
adhaeret,  nimis  siccum  humectat,  ut  non  consumatur,  nimis  frigidum  cale- 
facit,  nimis  calidum  infrigidat,  donec  condicioni  membri  vulnerati  et  vulneris 
adaequatur.  Nec  debet  hujusmodi  medicina  vulneribus  applicari,  donec  sit 
perfecte  mundificata,  quia  si  non  sit,  tune  goneratur  in  eis  mala  caro,  sicut 
patet  actoritate  Avicennae  1.  4 f.  4 tr.  3 cap.  de  cura  ulcerum].  Est  tarnen 
hic  advertendum,  quod  verum  judicium  de  localibus  conferentibus  et  nocen- 
tibus  applicatis  corpori  plethorico  aliquoliens  impeditur,  verbi  gratia,  si  in 
corpore  plethorico  membrum  aliquod  de  causa  calida  jam  patiatur  applicatis 
calidis  dolor  et  discrasia  augmentantur,  quia  addunt  in  causam,  et  quia  simile 
adveniens  simili  etc.;  similiter  si  applicentur  frigida  duabus  de  causis  nocent: 
1 0 quia  comprimunt  et  constringunt  et  causant  in  aliquibus  membris  et  par- 
tibus  aperturam  i.  e.  solutionom  continuitatis,  quae  est  una  de  tribus  generan- 
tibus  causis  doloris;  2°  quia  recludunl  calorem  ad  intra  nec  permittunt  fumos 
oxalare,  quia  membrum  patientis  aliquando  corripitur,  sicut  saepe  fit  in  heri- 
sipila,  si  pure  frigida  applicentur. 

51)  Contingens  sumitur  ex  quadam  diversitate  horarum  diei  et  noctis, 
quae  diversitas  non  accipitur  ex  diversitate  complexionis  dictarum  horarum, 
tamon  ex  dicta  diversitate  resullat  diversitas  in  opere  cyrurgiae:  verbi  gratia: 

‘)  ergänze:  decoctione. 

2)  Die  in  Folgendem  eingeklammerte  Stelle  findet  sich  nicht  in  den 
Codd.  Ms.  1487  und  1G642. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


119 


si  dobeat  fieri  aliqua  incisio,  aut  aliquod  opus  violenter,  cyrurgicus  nunquam 
faciat  istud,  postquam  potavit,  sod  jejunus,  saltem  in  casibus  periculosis,  in 
personis  et  inembris  nobilibus  et  famosis,  nisi  in  istis  7 casibus,  qui  sequun- 
tur:  1°:  si  postquam  cyrurgicus  potavit  et  necessitas  adsit  magna,  ut  de  frac- 
tura  brach ii  et  do  vulnoribus  praeparandis;  2°:  si  habeat  manus  treinulas, 
quia  ex  potu  matutino  roborantur;  3°:  si  dubitet  foetorem,  ut  foetorem  heri- 
sipilae  putridae  et  corruptao  aut  alterius ; 4°:  si  sit  pusillanimis,  quia  vinum 
praestat  audaciam  timentibus,  ipsum  sumentibus  moderate;  5°:  si  dubitet, 
quod  patiens  alteri  cyrurgico  se  committat;  6°:  si  dnbitat,  quod  pecunia  jam 
parata  in  usus  alios  convertatur;  7°:  si  necessarium  est  operationem  fieri 
quaodocunque  et  in  ipsam  consentit  modo  patiens,  et  alias  usquo  ad  nunc 
noluit  consentire,  et  timetur  etiam,  quod  ipsam  alias  de  cetero  fieri  non  per- 
mittat.  Causa,  quare  cyrurgicus  potatus  non  debet  facere  opus  violentum  nisi 
in  casibus  supradictis,  est,  quia,  si  ex  quacunque  causa  male  succederet,  im- 
poneretur  cyrurgico  et  diceretur,  quod  ipse  ebrius  fecit  opus;  licitum  tarnen 
est,  quod  in  7 casibus  supradictis  operetur  potatus  cyrurgicus  aut  jejunus. 
Et  similiter  multo  tutius  est  facere  opera  violenta  hujusmodi  quamdiu  patiens 
est  jejunus  nisi  in  casu,  quia  humores  sunt  tune  magis  quieti,  qui  essent  magis 
parati  fluere  cibo  sumpto.  Casus  est:  si  patiens  est  debilis  pusillanimis,  timo- 
rosus,  quia  non  est  tutum  huic  patienti  opus  dolorosum  facere,  quando  est 
jejunus.  Praeteroa  omne  corrosivum  quantitatis  notabilis  et  virtutis  tali  hora 
et  tempore  applicetur,  quod  de  die  totum  opus  compleat  suum;  non  enim  est 
tutum  ipsum  applicari  tali  hora,  quod  de  nocte  molestet  patientem  graviter, 
quoniam  tune  ut  plurimum  cyrurgicus  non  est  praesens  et  si  esset,  patiens 
tarnen  mitius  do  die  tolerat,  quam  de  nocte,  quia  de  nocle  non  habet  extraneos 
assistentes,  cum  quibus  maxime  delectetur.  Praeterea  post  cibum  assumptum 
immediate  nulla  fiat  operatio  cyrurgica  violenta,  immo  differatur,  si  potest, 
donec  prima  digestio  in  stomacho  compleatur,  si  aut  (?)  calor  digestivus  a 
stomacho  divertetur.  Praeterea  nullum  opus  dolicatum  cyrurgicum  manuale, 
ut  in  oculis,  fiat  do  nocte  aut  aliquo  tempore  modicum  luminoso,  quoniam  si 
male  succederet,  imponeretur  imperitiae  cyrurgici  operantis.  Similiter  ex 
multis  aliis  condicionibus  universalibus  potest  attendi  diversitas  operandi  ex 
diversitate  horarum  proveniens  supradicta,  sicut  tutius  est  secundare  phlebo- 
tomiam  post  cibum  assumptum  et  pblebotomare  debiles  do  sophenis,  quam  in 
jejuno,  quia  hujusmodi  phlebotomia  debilitat  ultra  modum.  Necessitatem 
assumptam  ex  diversitate  horarum  praedicta  in  casibus  et  exemplis  modo 
dictis  et  consimilibus  possumus  elicere  ex  verbis  Galeni  in  tegni  tract.  de 
eausis  cap.  20,  quod  incipit  „futurae  aegritudinis  signa  pronostica  praecu- 
ramus“  dicentis,  quod,  quandocunque  operationes  naturales  fiunt  hora  non 
sua  aut  tempore  non  suo,  malum  signum  est,  ergo  similiter  et  operationes 
cyrurgiae  artificiales  factae  horis  et  temporibus  non  suis  et  non  competentibus 
in  ceteris  condicionibus,  quamvis  in  complexione  sint  competontes,  malum 
signum  sunt,  quia  morbi  futuri  aut  mali  et  cum  hoc  sunt  mala  causa.  Hoc 
etiam  patet  per  experientiam  et  sensibiliter  cuilibet  sanae  mentis  discurrenti 
per  singula  exempla  ad  propositum  supradictum.  Nulli  enim  est  dubium,  quin 


120 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


tutius  ei  melius  sit  ceteris  paribus  incisiones  notabiles  facere  in  jejuno  nisi 
in  casibus  supradictis. 

52)  Contingens  sumitur  ex  quibusdam  extrinsecis  accidentibus,  sicut 
mutationes  subitae  accidentales  temporum  et  sicut  subitus  accidentalis  calor 
aut  frigus  et  ventus,  unde,  si  cyrurgicus  timeat,  quod  calor  nimis  subitus 
noceat  patienti,  debet  ipsum  transferre  ad  cameram  frigidiorem  et  ipsam  rorare 
aqua  frigida  et  spargere  herbis  frigidis  undique  atque  ramis.  Et  si  timet  de 
frigore,  debet  totum  contrarium  ordinäre;  si  de  vento,  ponat  in  inferiore 
caraera;  si  de  corruscationibus  et  tonitruis,  ponatur  patiens  in  loco  pacifico 
et  obscuro.  Et  dicit  cyrurgicus,  quod  ista  sunt  utilia  patienti,  quoniam  pro- 
hibent  ipsum  a somno,  quod  non  esset  sibi  utilo  quoad  praesens.  Si  dubitet 
malos  rumores,  non  permittat  aliquem  exlraneum  alloqui  patientem.  Si  du- 
bitat  tumultum  artificum  vicinorum,  sicut  fabrorum,  carpentatorum  et  simi- 
lium,  si  malum  aerem,  si  foetorem,  ut  fumum  carboneum  de  terra,  quibus 
l'abri  Parisiis  communiter  operantur,  aut  si  quaecunque  alia  ab  extrinseco  in- 
ducenda  patienti  mala  accidentia  et  nociva,  debet  ipsum,  si  potest,  a talibus 
elongare,  antequam  sibi  inferant  aliquod  noeumentum.  Necessitatem  hujus 
contingentis  ponit  Hippocrates  1*  propositione  aphorismorum  ultimo  verbo 
dicens:  Etiam  ea,  quae  extrinsecus  sunt  — supple  — oportet  attendere  cyr- 
urgicum  operantem,  et  Galenus  in  commento  dicit,  quod  hujusmodi  extrinsecus 
accidentia  sunt  quasi  innumerabilia  et  quod  oportet,  quod  operentur  ad  veile 
iufirmi,  scilicet  si  veile  fuerit  cum  profectu.  De  numero  autem  extrinsecus 
accidentium  sunt  aliqua  astronomica  accidentia,  quae  necessarium  est  medi- 
cum  et  cyrurgicum  intueri,  sicut  dicit  Hippocrates  in  principio  pronosticorum: 
„Est  etiam  quoddam  coeleste  etc.“  quod  est,  quod  in  omnibus  operationibus 
cyrurgicis  notabilibus  debet  cyrurgicus  advertere  ad  dispositionem  corporum 
supercoelestium , ut  quod  non  faciat  incisiones,  phlebotomiam  aut  cauteria 
et  similia  luna  exeunte  in  signo  signante  super  membrum,  a quo  debet  ope- 
ratio  hujusmodi  celebrari;  et  debet  similiter  attendere,  quod  luna  non  sit 
impedita  aliquo  modo,  ut  conjuncta  cum  malis  aut  in  malo  aspectu  aut  con- 
juncta  cum  sole  aut  ei  opposita  aut  combusta,  et  sic  de  aliis  omnibus  astro- 
nomicis  utilibus  cyrurgico  operanti,  quae  complete  et  breviter  in  quodam 
parvo  tractatu  de  astronomia  pertractantur,  qui  „circa  signa  universalia“ 
appellatur.  Sunt  autem  et  esse  possunt  in  aliquibus  patientibus  aique  morbis 
condiciones  particulares  aliquae  aliae  a praedictis,  ponentes  diversitalem^aul 
difficultatem  in  opere  cyrurgiae,  a quibus  possunt  sumi  aliqua  coniingentia, 
ad  quae  necessarium  est  aliquando  attendere  cyrurgicum  operantem,  cum 
Casus  se  offort:  Verbi  gratia:  Canon  est  in  cura  fraeturarum  ossium  aliorum 
a craneo,  quod  cyrurgicus  debet  eas  rectificare;  sed  aliquando  accidit,  licet 
raro,  quod  quaedam  tibia  fracta  naturaliter  est  tortuosa,  quare  rectificari  non 
debet,  quoniam  in  perpetuum  patiens  claudicaret.  Et  sic  a tortuositate  tibiae 
assumit  unum  contingens  cyrurgicus  operator  et  aliter  quam  in  recta  tibia 
operatur;  similiter  aliquando  accidit,  quod  aliquis  vulneratus  nunquam  potavit 
vinum,  aut  est  pauper,  aut  est  in  regione,  in  qua  vinum  communiter  non 
habetur,  ubi  oportet  necessario,  quod  patiens  potet  aquam  aut  cerevisiam  aut 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


121 


aliquod  aliud  loco  vini.  Nunc  autem  canon  est  in  cura  vulnerum,  quod  vul- 
nerati  nunquam  aliud  potent  nisi  vinum,  unde  in  proposito  consuetudo  et 
penuria  ponunt  diversitatem  aut  difficultatem  in  opere  cyrurgico,  sicut  patet. 
Similiter  in  morbis  cyrurgicalibus  curandis  insunt  aliquando  aliquae  particu- 
lares  coudiciones,  aliae  a praediclis,  ponentes  diversitatem  in  opere  cyrurgico, 
quas  oportet  cyrurgicum  intueri.  ut  si  vulnus  fiat  intra  oris  concavitatem,  aut 
in  angulo  oculi,  aut  in  palpebra  et  sirailibus,  oportet  suere  hujusmodi  vul- 
nera  cum  acu  tortuoso.  De  istis  autem  nunc  dictis  particulaiibus  et  multis 
aliis  condicionibus  consimilibus  non  oportet  contingentia  propria  in  isto  loco 
ordinäre,  quia  sunt  de  raro  contingentibus  et  sunt  quasi  infiniti,  sed  relin- 
quantur  ordinanda  ingenio  et  industriae  naturali  et  arti  et  artificio  et  exercitio 
operantis;  hoc  enim  praecipit  Galenus  VII0  de  ingenio  cap.  5 dicens:  quicun- 
que  secundum  rectos  canones  Studium  in  medicinavult  impendere,  non  negligat 
scire  notitiam  omnium  rerum,  cum  quibus  cura  est  impendenda,  non  tarnen1) 
in  omni  loco  particularis  uniuscujusque  passionis  inde  quaerat  denotationes, 
cum  a se  ipso  habita  curationis  notitia  unumquodque  invenire  debeat  et  possit. 
Et  idem  XIII0  megategni  cap.  3:  oportet,  ut  non  negligamus  inspicere  con- 
venientiam  aetatis,  complexionis,  virtutis,  temporis  et  regionis  et  similium, 
licet  haec  a nobis  semper  non  nominantur.  Quod  ingenium,  ars  et  exerci- 
tium  coadjuvant  in  contingentibus  oliciendis,  patet  1°  per  Joh.  Damascenum 
cap.  34  aphorismorum,  qui  dicit:  naturale  ingenium  medici  adjuvat  artem  etc. 
2°  patet,  quod  ingenium,  ars  et  exercitium,  quia  natura  potentem,  ars  facilera, 
usus  promptum  facit  artificem,  et  alibi:  Usus  et  ars  docuit  quod  sapit  omnis 
homo.  (Anmerkung  des  Schreibers  in  13002:  Tractatus  de  contingentibus 
cum  Dei  auxilio  hic  fiuitur.) 

15)  Notandum  ad  evidentiam  contingentium  praedictorum,  quod  non  est 
mirum  nec  inconveniens,  si  ab  eodem,  non  tarnen  ut  idem  est  secundum  diver- 
sas  ipsius  acceptiones,  di  versa  attingentia  assumantur,  sicut  verbi  gratia  a 
dolore;  dolor  enim  est  aliquando  causa  morbi,  sicut  iste,  qui  attrahit  bumores 
ad  locum  aliquem,  donec  causat  in  eo  apostema,  ut  dolor  concussionis  fortis, 
qui  est  ejus  accidens  sicut  patet,  quia  aliqua  est  concussio  sicut  parva,  cui 
non  accidit  ullus  dolor.  Dolor  similiter  est  morbus,  sicut  dolor  capitis,  quem 
morbus  alius  non  praecedit.  Dolor  similiter  est  morbi  accidens  aliquando  sicut 
dolor  capitis  quem  morbus  alius  non  praecedit.  Dolor  similiter  est  morbi 
accidens  aliquando  sicut  dolor  capitis,  qui  obsequitur  febrem  ipsam  et  hoc 
patot  sensibiliter  attendenti  et  potest  probari  per  simile,  quod  ponit  Galenus 
in  tegni  tract.  de  signis  cap.  19,  cum  dicit,  quod  eadem  signa  secundum  tres 
acceptiones  dicuntur  sana,  aegra  et  neutra. 

16)  Notandum  q uodlibet  in  contingentibus  modo  dictis  et  alibi,  ubicun- 
que  posuimus  exempla  aliqua,  quae  ad  propositum  non  videntur  impugnantibus 
opus  praesens,  introducuntur  tarnen  in  proposito  debiles  auditores  et  hoc  debet 
suffieere,  ubi  ad  propositum  melius  non  possumus.  Praedicatores  enim  semper 
non  praedicant  veritatem,  immo  ad  evidentiorem  eruditionem  auditorum  inni- 
tuntur  aliquando  quibusdam  persuasionibus  sensibilibus  solum  apparentibus 

')  13032:  tarn 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondöville.  f. 


122 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


et  non  veris  propter  verorum  penuriam  exemplorum  adherentes  dicto  philosophi 
1°  priorum  dicentis,  quod  exempla  ponimus  non  quia  vera  sunt  etc.  Ex  falsis 
enim  aliquando  introducuntur  ad  notitiam  veritatis.  Nonne  dicit  similiter 
philosophus  VIII0  topicoruin,  quod  nihil  prohibet  quaedam  falsa  esse  proba- 
biliora  quibusdam  veris,  unde  licitum  est  falso  uti  aliquando  et  alicubi 
loco  veri. 

17)  Notandum  similiter,  quod  cyrurgicus  quantumcunque  sciens  et  in- 
telligens  vix  potest  de  quolibet  particulari  opere  causam  reddere  efficativam, 
quare  rationes  debent  aliquando  sufficere  apparentes  maxime  in  bis,  quae 
testantur  practicantes  faraosi  per  experientiam  se  vidisse  et  ideo  dicebat  Ga- 
lenus  1°  de  complexionibus  cap.  5,  secundum  Thadeum,  25  tarnen  capitulo 
secundum  Job.  de  Sancto  Amando,  quod  medicus  debet  confidere  in  omni  re 
sua  secundum  experimentum,  nec  debet  quaerere  de  re  quae  est,  si  est;  potest 
tarnen  bene  quaerere  causam,  quare  est  et  quare  sic  est,  et  hoc  latius  pertrac- 
tatum  est  IX0  praeambulo  praecedenti,  in  quo  etiam  condiciones  et  virtutes 
rationis  et  experimenti  declarantur. 

18)  Notandum,  quod  aliqui  sunt  ita  simplices  et  vulgales,  quod  credunt, 
quod  omnes  morbi  a Deo  veniunt  glorioso  etc.,  sicut  prius  notabili  11°  est 
ostensum,  et  isti  nec  curant  nec  confidunt  de  cyrurgicis  artificialibus,  nisi  in 
solis  casibus  et  morbis  a causa  extrinseca  generatis,  ut  sunt  vulnera  et  frac- 
turae,  sicut  Visum  est  notabili  III0  praecedente.  Et  aliqui  sunt  sicut  timidi 
pusillanimes,  qui  non  essent  contenti  etiam  in  parvis  morbis,  nisi  haberent 
omnes  cyrurgicos,  qui  possunt  inveniri.  Et  iterum  aliqui  sunt,  qui  non  distin- 
guunt  inter  cyrurgicos,  nisi  quod  cyrurgicos  habeant  et  quod  plures,  sicut  sunt 
populäres,  qui  nesciunt  distinguere  peritum  a non  perito,  sed  credunt,  quod 
omnes  sive  literati  sive  simpliciter  ignorantes  aequaliter  scientiam  habent,  ex 
quo  cyrurgici  apellantur,  et  isti  non  advertunt,  quod  natura  curat  morbos, 
immo  quod  soli  cyrurgici  et  quod  plures  citius  curant,  sicut  10  lathomi  fa- 
cerent  tantum  de  pariete  una  die  quam  in  10  diebus  faceret  unus  solus  et  alii 
sunt  sicut  medici  et  alii  clerici  sapientes,  qui  sciunt  quod  natura  omnium 
operatrix,  ut  alias  dictum  est,  et  quod  frusta  fit  per  plura,  quod  potest  fieri 
per  pauciora,  et  quod  multitudo  parit  confusionem  etc.  Et  qui  sciunt  distin- 
guere inter  literatos  a longo  tempore  expertos  et  illi teratos  juvenes  inexpertos, 
et  isti  contenti  sunt  unico  [scilicet]  cyrurgico  aut  duobus  mihi  pensatis  et 
consideratis  utrorumque  rationibus  diligenter,  unde,  sicut  dicit  Damascenus, 
melius  est  habere  unicum  cyrurgicum,  aphorism.  36°  partis  2ae  et  alibi  in  multis 
aliis  aphorismis,  sicut  prius  visum  est  notabili  IX0  contingente  1X°,  quod  aeger 
uni  fideli  medico  se  committat,  si  — supple  — possit  inveniri  etc.,  et  quod 
debet  sufficere  cuilibet  patienti , quod  habeat  unum  solum  cyrurgicum  exper- 
tum  et  fidelem  etc.,  si  quattuor  affectet,  duos  habeat  et  non  plures,  et  si  possint 
inveniri,  quod  ipsi  sint  amici  et  ejusdem  sectae  unanimes  et  concordes,  et  si 
tales  non  inveniantur,  cum  aliis  duobus  potest  tertius  superaddi,  scilicet  ad  hoc 
solum,  quod  ipsi  discutiant,  ut  ponat  concordiam  inter  ipsos.  Debet  ergo  pa- 
tiens  habere  paucos  cyrurgicos  propter  4 rationes:  la:  quoniam  sicut  pluritas 
medicorum  non  expertorum  facit  cyrurgicum  errare  et  ipsum  impedit,  quia 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


123 


distrahit  intellectum,  quod  nescit  eligere,  quo  utatur,  et  ideo  dicit  Damascenus 
aphorismo  23°  partis  lae:  medicaminum  pauca  tibi  tenenda  sunt  — ita  plu- 
ritas  cyrurgicorum  divertit  a sua  experientia  scientem  cyrurgicum  et  expertem, 
aut  ipse  reputabitur  ab  aliis  discolus  et  procervus,  superbus  et  invidus  et  bri- 
gosus;  ergo  etc.  Et  ideo  saepe  accidit,  quod  aegritudines  divitum  pejus  trac- 
tantur,  quam  aegritudines  egenorum,  quoniam  plures  ad  aegritudines  divitum 
convocantur,  et  si  plures  non  sunt  praesentes  in  principio  expectantur  absentes 
futuri  ab  eis,  qui  jam  adsunt,  sicut  saepe  videmus,  quare  curae  divitum  sae- 
pius  male  vadunt.  2a  causa:  quia  expertus  cyrurgicus,  dum  est  solus,  utatur 
aliquibus,  quae  ipse  vix  aliis  revelaret  propter  quattuor:  lm:  quia  non  vult 
ipsos  instruere,  nec  etiam  ipsi  proficiant  et  addiscant,  2m:  quia  dubitat  quod 
non  reprobant  et  non  assentiunt,  sicut  faciunt  aliqui  aliquando  et  tarnen  ea 
reservant  penes  se,  ut  operentur  cum  eis  aliquando;  3m:  quia  si  revelet  et 
alii  assentiant,  nunquam  transibit,  nisi  quilibet  aliorum  aliquid  superaddat 
sicut  primus  rosas,  secundus  mellilotum,  tertius  camomillam  et  sic  medicamen 
ab  operatione  frustrabitur,  quod  babebat  et  expertus  cyrurgicus  ab  intento, 
et  erit  ab  aliis,  qui  medicamen  corrumpunt,  immerito  diffamatus;  4m:  quia 
dedignatur  expertus,  quoniam  experientiam  suam  penitus  aliis  ignotam  eis  ex- 
posuerit,  si  dicant  omnes  aut  eorum  minimus  inexpertus:  hoc  est  quod  a longo 
tempore  sum  expertus  et  quod  dicere  proponebam.  3“  causa:  quia  quanto 
plures  cyrurgici  sunt  in  cura,  tanto  minus  solliciti  sunt  de  eadem;  immo  dicit 
quilibet,  quod  plus  non  incumbit  sibi  de  cura  quam  cuilibet  aliorum.  Et  sic 
quanto  patiens  habet  plures  tanto  reputat  se  habere  pauciores  aut  nullum,  et 
sic  si  negotium  male  vadit,  quilibet  se  excusat  et  reputat  absolutum.  41  causa 
potest  esse,  quam  praetendit  Damascenus  in  aphorismo  praeallegato  et  com- 
mentator  ibi  dicit,  et  est:  quod  medicus  expertus  non  errat,  sed  impossibile 
est,  quod  omnes  conveniant,  si  sint  plures  in  cognitione  causarum  et  morbi 
secundum  speciem  et  accidentium  ipsius  et  curationis,  quia  quot  capita  tot 
sententiae,  et  si  forte  propter  diversitatem  sententiae  non  dissentiant,  et 
quamvis  ad  idem  intendant,  in  hoc  tarnen  dissentiunt,  quod  si  unus  dicat 
unum,  sicut  in  cura  apostematis  maturandi  et  in  malvam,  alter  qui  volebat 
dicere  idem,  dicit  althaeam,  et  tertius  dicet  brancam  ursinam,  et  sic  de  aliis, 
si  sint  mille,  et  sic  in  uno  medicamine  confundent  multa  simul,  quamvis  sola 
malva  melius  valuisset;  aut  si  propter  aliquid  non  dissentiant,  propter  solam 
invidiam  dissentient  aut  propter  odium,  ita  quod  ex  quo  aliquis  dicet  unum 
quantumcunque  rationabile  et  expertum  et  quantumcunque  quilibet  hoc 
dixisset  aut  dicere  vellet  solus,  statim  omnes  insurgunt  singulariter  et  con- 
junoti  dicentes  contrarium  dicti  sui. 

19)  Notandum,  quod  sicut  ille  est  melior  medicus,  qui  curat  aegri- 
tudines  solis  cibis  auctoritate  Damasceni  aphor.  26°  partis  2lf  dicentis,  si 
poterit  medicus  medicari  cum  solis  cibis,  prospera  invenit  etc.,  et  sicut 
pertractatum  et  aliqualiter  est  probatum  actoritate  Rhasys  notabili  prae- 
allegato 12°,  ita  ille  est  melior  medicus,  qui  ceteris  Omnibus  paribus  aeque 
bene  et  sine  omni  futuro  periculo  cum  medicinis  debilibus  nullum  dolorem 
penitus  inferentibus  curat  morbos,  verbi  gratia,  sicut  ille,  qui  curat  aposte- 

9* 


J 24 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


mata  cum  repercussivis  aut  resolutivis,  ut  cum  phlebotomia  divertonte  et 
similibus,  deinde  ceteris  omnibus  paribus  ille,  qui  cum  medicinis  aut  modo 
operandi  dolorem  tolerabilem  inferentibus,  sicut  ille,  qui  curat  aposteinata 
cum  maturativis,  cum  sanguissugis,  cum  ventosis  et  cum  debilibus  corro- 
sivis  et  cum  similibus  medicinis,  deinde  3°  ceteris  omnibus  paribus,  ut  prae- 
dietum,  ille,  qui  cum  medicinis  dolorem  fortem  inferentibus  et  cum  magnis 
incisionibus  cum  ruptoriis,  cum  fortissimis  corrosivis  et  cum  modo  trabendi, 
tractandi,  palpandi  violenter,  sicut  aliquando  expedit,  quando  palpatur  et  pro- 
batur  patiens  caleulosus  et  in  rectificandis  dislocationibus  et  fracturis,  deinde 
4°  et  ultimo  modo  ille,  qui  nullo  praedictorum  modorum  potest  curare  morbum 
curabilem,  si  patiens  aut  assistentes  aut  extrinseca  non  impediant,  non  debet 
cyrurgicus  appellari,  sicut  iile,  qui  non  potest  curare  vulnera,  quae  non  sunt 
simpliciter,  absolute  et  necessario  mortalia,  si  sibi  recentia  ofTerantur,  et  ille, 
qui  nescit  curare  fistulam  juxta  anum,  unde  in  summa  nunquain  incipiat  cy- 
rurgicus cum  fortibus  operari,  nisi  prius  tentaverit  cum  facilibus  operari  aut 
nisi  prius  praesumpserit,  quod  debilia  deficiant  ab  intento.  Et  istud  propo- 
situm  cap.  1 doctr.  II  hujus  tractatus  intitulato  de  cura  ulcerum  in  declara- 
tionibus  notabili  VII  plenius  exequetur. 

20)  Notandum,  quod  nec  propono  nec  praesumo  intelligentibus  conci- 
pere  *)  opus  istud,  et  tarnen,  si  necessarium  esset  scribere,  ad  hoc  sufficerent 
indigentia  et  paupertas,  nam  multo  facilius  esset  ipsis  scribere  quam  ignotis2) 
facilius  est  informare  sapientes  quam  ignotos  propter  duo:  1™:  quoniam 
fortissima  apud  ignotos  reputantur  debilia  apud  ipsos;  2“:  quoniam  ex 
paucis  plurima  comprehendunt,  et  de  istis  intellexit  pbilosophus  quando  dixit, 
quod  intelligenti  satis  cito  dictum  est  etc.;  immo  propono  solum  scribere, 
ut  possim  ignorantes  et  scolares  debiles  erudire,  ad  quorum  eruditionem 
oportet  uti  necessario  multis  verbis,  exemplis,  persuasionibus  et  ceteris  in- 
ductivis  sensibilibus  et  apertis.  Et  sicut  intelligenti  dictum  est  cito,  sic  non 
intelligenti  oportet  idem  propositum,  tamquam  ipsum  comprehendat,  sub 
diversis  verbis  repetere  ter  aut  quater,  et  quicunque  ad  informationem  talium 
aliquid  ordinant  et  conscribunt,  debent  ipsos  in  scientia  degustanda  faciliter 
et  fideliter  informare  et  gradatim  et  paulatim  eo  modo,  quo  nutrices  lactentes 
pueros  informant  et  gustandis  cibariis  assuescunt,  masticantes  eis  primena 
cibaria  et  deinde  masticata  eis  oflferunt  ad  gustandum,  ita  enim  debent  arti- 
fices  et  doctores  ignorantibus  discipulis  non  solum  masticare,  sed  iterum  et 
pluries  ruminare,  ut  ipsi  possint  ipsam3)  facilius  deglutire,  et  sicut  nutrices 
pueris  jam  dentatis  cibaria  amplius  non  masticant,  immo  ipsa  per  bolos  divisa 
pueris  olferunt  masticanda,  ita  doctores  et  docentes  discipulos  aequaliter  jam 
instructos  non  masticent  neque  ruminent  neque  repetant  sibi  verba,  sed  offerant 
eis  scientiam  per  bolos  divisam  sub  brevibus,  ut  ipsam  masticent  et  ruminent 
et  sic  se  exerceant  masticando  et  sic  exercitati  melius  apprehendant.  111  i 


')  1487  und  16642:  conscribere. 
J)  1487:  ignaris. 
s)  nämlich  scientiam. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


125 


enim,  qui  conscribnnt  ad  discipulos  simpliciter  ignorantes  solum  superficialiter 
et  sub  brevibus  verbis  et  obscuris  subticentes  et  recondentes  sibi  scientiae 
medullam  et  intrinsecam  bonitatem,  faciunt  recte  sicut  nutrices  fallaces  aut 
deceptrices  avidae,  quae  pueris  bonum  sapidum  per  modicum  temporis  Spa- 
tium applicant  inter  dentes  et  cum  ipso  inunguunt  sibi  labia  et  maxillas, 
deinde  subtrahunt  puero  et  transglutiunt  ipsum  bolum  et  postmodum  puer 
quaerens  bolum  movet  linguam  et  labia  hinc  et  inde;  ita  scolaris  ignorans, 
qui  modicum  scientiae  superficiem  tetigit  et  gustavit,  quaerit  hinc  et  inde 
scientiam  nocte  dieque  revolvens  Volumina  atque  libros  et  ipsam  non  invenit 
nec  degustat.  Ex  nunc  dictis  apparere  potest,  quod  informatio  facta  per 
brevia  ignaris  discipulis  non  sufficit  et  ex  sequentibus  apparebit,  quod  facta 
per  obscura  ut  per  parabolas  parum  confert,  et  hoc  vult  Galenus  manifeste  II0 
de  interioribus  cap.  7 dicens:  quae  enim  nomina  obscura  sunt  et  non  intelli- 
gibilia  dimittantur  et1)  certificemus  ea  nihil  juvaminis  impendere  sed2)  qui 
palam  sunt  perquirendo  tentemus.  Similiter  idem  dicit  philosophus  1°  topi- 
corum,  scilicet  quod  duo  poccata  sunt  in  dialecticis:  mentiri  et  transgredi  lo- 
cutionem  positam  i.  e.  loqui  per  parabolas  et  obscure,  ut  vocare  hominem 
platanum  etc.,  unde  mirandum  est,  quod  Deus  in  evangeliis.  quae  ad  nostram 
doctrinam  scripta  sunt,  voluit  nos  per  parabolas  edocere,  nisi  quod  ipse  volebat 
inter  porcos  projicere  margaritas,  quia  majestatem  minuit,  qui  mystica  vulgat 
et  quod  ipse  de  peccatis  dialecticae  artis  non  curavit. 

21)  Notandum  quod  valde  periculosum  est  cyrurgico  non  famoso  operari 
aliter  in  aliquo  proposito  quam  alii  cyrurgici  communiter  operantur,  sicut 
praeparare  vulnera,  sicut  docet  Thedericus  in  illa  parte  cyrurgiae  suae  ma- 
joris  et  parare  tibiam  fractam  et  fracturas  alias  sicut  ipse  (nec)  docet  ibidem 
in  3®  parte,  et  curare  apostemata  sicut  ipse  docet  ibidem  scilicet  in  4“  parte 
cap.  19  intitulato  de  regimine  omnium  exiturarum,  unde  supra  praedicta  cura 
Thederici  de  vulneribus  nos,  scilicet  magister  Joh.  Pitard  et  ego,  qui  primi 
dictam  curam  ad  partes  portavimus  gallicanas  et  eadem  in  curandis  vulneribus 
Parisiis  et  in  multis  exercitibus  usi  sumus  priores  contra  voluntatem  et  inten- 
tionem  omnium  et  maxime  medicorum,  multa  vilipendia  et  verba  turpia  a po- 
pulo  passi  sumus  et  a sociis  nostris  cyrurgicis  multas  minas  et  pericula  de 
personis  et  medicis  singulis  diebus  et  singulis  curis,  deprohensiones3)  et  for- 
tissimas  rationes,  unde  fere  dictam  curam  quasi  devicti  et  tot  et  tantis  con- 
trariis  fatigati  dimisimus  et  dimisissemus  penitus  — Deus  novit!  — nisi  quod 
Princeps  Serenissimus  Karolus,  Comes  Valesiae,  nos  juvabat,  et  ceteri  qui 
prius  nos  viderant  cum  dicta  cura  in  exercitibus  vulnera  procurare,  et  nisi 
veritas  nos  juvisset4),  pro  qua  debet  homo  poiius  mortem  sustinere  quam 
adhereat  falsitati.  Nonne  Deus  est  vera  veritas  et  propter  veritatem  ipse  vo- 
luit mortem  pati,  et  nisi  fuissemus  fortes  in  fide  et  famosi  apud  regem  et  re- 


*)  1487:  nec. 

2)  1487:  si. 

3)  1487  und  16642:  disputationes. 

4)  1487:  juvasset. 


126 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


gales  et  aliquantulum  litterati,  oportuisset  nos  necessario  dictam  curam  reli- 
quisse.  Et  certe  quoad  lucrum  melius  esset  nobis,  quoniam  patientes  ut  in 
pluribus  his  diebus  ubicunque  est  cura  maxima,  labor  unus  parvus,  consueve- 
runt  solvere  pro  labore,  dicentes  morbum  fuisse  parvum,  et  ideo  ita  de  facili 
curabatur,  et  quod  non  erat  necessarium,  quod  cyrurgicus  vocaretur,  et  ubi- 
cunque labor  est  magnus  et  parvus  morbus,  consueverunt  parum  solvere, 
scilicet  secundum  aegritudinis  quantitatem,  dicentes,  quod  si  cyrurgicus  vo- 
luisset,  citius  curasset  et  quod  non  secundum  quantitatem  laboris  sed  secundum 
morbi  quantitatem  sc.  parvitatem  debet  solvi  sibi  salarium,  et  tarnen  non  est 
diu,  quod  omnes  solvebant  cyrurgicis  secundum  quantitatem  laboris  et  non 
secundum  aegritudinum  quantitatem,  et  tune  ignorantes  et  infideles  cyrurgici, 
curas  prolongantes  optime  lucrabantur,  et  veridici  et  fideles,  qui  morbos, 
quantum  potuerunt,  breviabant,  vivebant  pauperes  et  mendici.  — Similiter 
periculosum  est  cyrurgico  non  famoso  parcere  et  compati  patienti  ipsum  leviter 
praeparando  et  nullum  dolorem  aut  paucum  inferendo,  cum  leviter  possit  ali- 
quando  et  commode  praeparari.  Levern  modum  praeparandi  plus  quam  fortem 
approbant  omnes  actores  medicinae  et  cyrurgiae  et  omnes  practicae  et  practici 
regulariter  operantes  et  tarnen  omnes  vulgares  illiterati  contrarium  opinantur 
et  diffidunt  et  derident  cyrurgicos  leviter  operantes  dicentes,  quod  sunt  pu- 
sillanimes,  debiles,  inexperti,  et  quod  cyrurgicus  compatiens  patienti  facit 
vulnera  putrefacta.  Illos  autem  cyrurgicos,  qui  tractant  et  palpant  acriter 
patientes  et  sine  misericordia,  quamvis  sic  tractari  indigeant  et  qui  eis  non 
compatiuntur  plus  quam  canibus  in  casibus  in  quibus  compati  tenerentur  l), 
reputant  his  diebus  viriles  expertos  ac  etiam  animosos,  et  ideo  multum  debeut 
sibi  cavere  ab  istis  duobus  periculis  cauti  cyrurgici  et  farnosi,  quia  si  bene 
succedat,  dicunt  magni  cyrurgici  atque  vulgus,  quod  casuale  est  aut  quod 
patiens  non  fuisset  ita  brevi  temporis  spatio  liberatus,  si  fuisset  ita  laesus, 
sicut  prima  facie  apparebat,  et  si  male  succedat,  cyrurgicus  erit  perpetuo 
diffamatus,  cum  tarnen  nunquam  male  succederet  nec  succedit  ratione  sui 
levis  modi  praeparandi.  Sed  aliquando  rurales  cyrurgici  et  procervi  maliciose 
procurant  per  se  ipsos  aut  per  alios  aut  per  assistentes  vetulas  aut  vicinos 
apud  patientem,  quod  sit  inobediens  benigno  suo  cyrurgico  et  fideli  praeten- 
dentes  rationes  multiplices  apparentes,  quare  aliquando  patienti  male  succedit, 
unde  cyrurgicus  immerito  diffamatur;  vix  enim  potest  pauper  aut  novus  cyrur- 
gicus, quamvis  bonus,  contra  vulgus  et  contra  famosos  cyrurgicos  oppugnare, 
quoniam  veritas  corruit  in  plateis,  quare  utilius  est,  quoadmodum  cyrurgico 
debili  aut  fideli  a praedictis  duobus  modis  operandi  penitus  abstinere  et 
operari  sicut  alii  cyrurgici,  quamvis  male,  quam  operari  aliter  et  melius  ali- 
quando; accidit  enim  multotiens  in  hoc  mundo,  quod  qui  minus  proficit  plus 
reportat  et  plus  occupat  de  gratia  et  honore,  in  alio  autem  seculo  secus  erit, 
et  Deus  judex  justus  fortis  etc.  Et  ideo  caveamus  attendentes  cum  psalmista. 
quod  melius  est  modicum  justo  super  divitias  peccatorum  multas  et  cum 
Ovidio:  Non  habet  eventus  sordida  praeda  bonos. 


‘)  13002:  deberent. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


127 


22)  Notandum  quod  in  cura  cujuslibet  morbi  cyrurgicalis  aut  vocatur 
cyrurgicus  aut  non;  si  vocetur,  aut  unus,  aut  plures,  et  eodem  modo  de  me- 
dicis  potest  dici.  Si  ergo  non  vocetur  cyrurgicus  nec  medicus,  nulla  collatio 
habet  locum,  nec  similiter,  quando  vocatur  unicus  cyrurgicus,  si  non  sirnul; 
si  autem  vocentur  plures  simul,  tune  habet  locum  collatio  et  tune  sunt  ornnes 
cyrurgici  aut  omnes  medici,  aut  unus  cyrurgicus  et  alter  aut  alii  medici,  aut 
e contrario,  aut  erunt  plures  de  utrisque.  Ubi  ergo  sic  plures  conveniunt, 
quicunque  sint,  nisi  alter  eorum  aut  plures  aut  omnes  sunt  invidi,  discoli  aut 
procervi,  oportet  ipsos  semel  aut  plures,  si  necessitas  se  offerat  aut  facultas, 
conferre  de  proposito  quid  agendum;  et  iste  est  modus  faciendi  collationes: 
Primo  debent  discutere  de  morbo  praesenti  videndo  diligentissime  et  palpando, 
quia,  sicut  dicit  Haly  supra  tegni,  ut  alibi  visum  est,  cognitio  cyrurgici  fit 
per  tactum  cum  manu  et  considerationem  cum  oculo.  Et  hoc  faciant  omnes, 
unus  post  alterum;  deinde  advertant,  si  expediat,  iterum  simul  omnes  consi- 
derando  !)  sibi  invicem  signa  morbi  et  particulares  considerationes  notabiles 
et  etiam  patientis ; postmodum  aliquis  eorum,  et  sit  ille,  qui  est  magis  auten- 
ticus  inter  ipsos  et  maxime,  si  est  medicus,  dioat  patient i : Domine,  bene  vi- 
dimus  factum  Vestrum  et  bene  videtur  nobis,  et  multum  debetis  gaudere* 2)  et 
laetari,  quia  sumus  hic  tot  et  tanti,  qui  deberemus  sufficere  uni  regi,  et 
quorum  minor  deberet  sufficienter  discutere,  prosequi  et  perficere  curam 
Vestram.  Deinde  quaerat  ab  ipso  circumstancias  suas  morbi  dicens:  Domine 
non  displiceat  Vobis  nec  habeatis  pro  malo,  quamdiu  est,  quod  Vos  arripuit. 
primitus  ille  morbus,  et  sic  deinceps  ab  ipso  rnultas  faciat  quaestiones,  sicut 
factae  sunt  contingeate  45°  sumpto  ab  indiciis  patientis;  deinde  factis  a pa- 
tiente  diligenter  Omnibus  quaestionibus  conferentibus  ad  intentum,  exeant 
omnes  camera  patientis  et  subintrent  aliam,  in  qua  non  sint  aliqui  nisi  ipsi, 
quoniam  in  omni  collatione  magistri  disputant  inter  se,  ut  melius  discutiant 
veritatem,  et  quandoque  gratia  disputationis  prorumpunt  in  verba,  quare  vi- 
deretur  extraneis  assistentibus,  quod  esset  discordia  vel  litigium  inter  ipsos, 
et  ita  est  aliquando.  Deinde  ille,  qui  est  antiquior  aut  major  aut  famosior  etc., 
si  sit  aliquis,  ut  esset  medicus  regis  aut  surnmi  pontificis,  offerat  aliis  singu- 
lariter  quod  loquatur,  qui  omnes  si  non  loquantur,  sicut  nec  debent  ante  ipsum, 
loquatur  ipse  sic  et  quaerat  ab  Omnibus  et  singulis  discurrendo  incipiendo  a 
minori,  a minus  famoso,  et  sic  deinceps  semper  ab  inferiori  ad  superius3) 
ascendendo,  quia  si  major  aut  majores  primitus  loquerentur  juniores  sive 
minores  nihil  penitus  immutarent  et  sic  collatio  esset  nulla,  sed  quidquid 
dicant  minores  licitum  [est  majoribus,  nec  est  vile,  reguläre  : 1487]  addere, 
subtrahere,  interimere,  approbare.  Quaerat  ergo  per  ordinem,  ut  dictum  est, 
ab  Omnibus,  quis  est  praesens  morbus  et  quomodo  nominatur  secundum  expe- 
rientiam  expertorum,  et  qui  actores,  et  ubi  de  ipso  faciunt  mentionem.  Et 
habita  responsione  quaerat,  utrurn  sit  curabilis  vel  non,  et  si  sit  curabilis, 


*)  1487:  ostendendo. 

2)  1487:  confidere. 

3)  13002:  summos. 


128 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


per  quem  modum.  Et  ponatur  exemplum  sensibile  cyrurgicum,  ut  melius 
videatur:  si  apostema  in  loco  carnoso,  sicut  in  humero  aut  in  nate,  cum  ergo 
curandum  offeratur,  quaerat  quaerens  de  qua  materia  vel  humore;  quod  si  de 
sanguine,  quaerat  de  tempore  morbi,  ut  de  principio  aut  de  augmento  et  tune 
quaerat,  utrum  sibi  competat  evacuatio,  et  dato  quod  sit,  cujusmodi  sit,  scilicet 
utrum  sit  pblebotomia,  et  dato  quod  sit,  de  quo  loco  vel  membro,  vel  de  qua 
vena  et  quando  et  ubi,  quia  diversimode  secundum  diversitatem  temporum 
morbi  et  consuetudinum  patientis  et  etiam  Status  lunae  et  corporum  super- 
coelestium  et  sic  de  aliis  infinitis,  et  consideretur  diversitas  temporum  morbi 
secundum  ejus  principium,  augmentum,  statum  et  declinationem , in  quibus 
temporibus  secundum  ipsorum  diversitatem  evacuationes  in  apostematibus 
aliter  et  aliter  celebrantur,  sicut  posterius  doctr.  II  tract.  III  de  curis  aposte- 
matum  plenius  exequetur,  quid  sit  principium  morbi,  quid  augmentum  et  sic 
de  aliis  prius  contingente  35°  optime  declaratur,  et  consideretur  consuetudo 
patientis  in  evacuationibus  faciendis  et  attendendo  ad  quantitatem  consuetam, 
si  propositum  exigit  et  sic  idem  et  attendendo  ad  tempus  anni  consuetum,  ut 
ad  ver  aut  autumnum  et  sic  de  aliis  et  attendendo  ad  diversas  horas  diei 
consuetas,  ut  ad  mane,  meridiem  sive  sero  et  ad  inanitionem  sive  refectionem, 
quia  aliqui  consueverunt  phlebotomiam  post  cibum  et  potum  et  aliqui  in  je- 
junio.  De  observatione  aut  dimissione  consuetudinis  facta  est  mentio  prius 
contingente  44°.  Et  consideretur  Status  lunae  et  corporum  supercoelestium 
sicut  posterius  cap.  1 doctr.  II  tract.  III  intitulato  de  juvamentis  factis  per 
evacuationes  cyrurgicas  apparebit,  ubi  datur  doctrina  de  incisionibus  faciendis. 

23)  Notandum  est  — et  est  quaedam  regula  verissima  generalis  habens 
locum  in  curis  vulnerum  insaniatorum , apostematum  et  ulcerum,  nec  est  nec 
dici  debet  cyrurgicus,  qui  istam  regulam  ignoravit,  aut  aliquis,  qui  ejus  con- 
trarium  opinatur  aut  operatur  et  hoc  mihi  occurrit  propter  quaudam  curara, 
quae  prae  manibus  nunc  habemus,  de  quadam  fistula  juxta  anum,  in  qua 
fuit  facta  de  novo  incisio  propter  saniem  extrahendam,  et  satis  cito  post  in- 
cepit  manifeste  desiccari  — quod  quotiescunque  et  ubicunque  post  apertionem 
factam  in  aliquibus  aegritudinum  praedictarum  et  similium  aut  post  Opera- 
tionen! spontaneam  earundem  exivit  illa.  immundatio  aut  copia  saniei,  quae  ali- 
quando  etiam  in  alia  operatione  exit,  tota  aut  fere  aliquando  in  4 diebus,  ali- 
quando  in  6 ot  aliquando  in  8,  et  aliquando  diutius  prolongatur,  scilicet 
secundum  particularium  diversitatem  aut  secundum  quod  apertura  est  magna 
aut  parva  aut  quod  est  superius  aut  in  fundo  et  secundum  quod  sanies  est 
liquida  aut  spissa  lubrica  aut  adhaerens  et  secundum  diversitatem  regiminis 
patientis  et  localium  adjunctorum,  et  sic  de  aliis  consimilibus , ex  quo  talis 
immunditia  [1487:  aut  alia  copia  saniei  incipit]  fuit  prima  copia  saniei,  in- 
cipit  per  se  ipsam  manifeste  minui  vi  naturae  aut  ex  competenti  adjutorio 
medicinae,  et  tune  debet  cyrurgicus  ab  orificio  apert.urae  tentas  suspendere 
penitus  aut  in  parte,  sicut  ibi  videbitur  expedire,  et  hoc  non  subito  sed  paulla- 
tim,  et  extunc  usque  ad  curae^omplementum  cum  natura  continue  desiccare, 
quoniam,  sicut  dixit  Galenus  in  tegni,  ut  prius  dictum  est,  omnium  natura 
operatrix,  medicus  minister,  et  quoniam,  sicut  elicitur  ex  dictis  ejus  super 


Tract.  II.  Not abilia  introducloria 


1 ‘29 


aphorism.  llf.  partis  „in  pertarbationibus  ventris  etc.u,  ars  debet  mutare  na- 
turani,  scilicet  regulariter  operantem.  Natura  enim  est  sicut  viollator  ducens 
et  regulans  sono  suo  coreatores.  Nos  medici  et  oyrurgici  suraus  sicut  chorea- 
toros,  et  sicut  natura  viollat,  ita  debemus  proportionaliter  choreare.  Natura 
enim  desiccans  post  illam  copiam  saniei  sufficienter  expulsam  regulariter  ope- 
ratur,  quoniam  vulnera  vel  ulcera  et  similia  nunquarn  curantur  donec  desic- 
centur,  sicut  dicit  Galenus,  ut  prius,  et  ex  quo  desiccare  oportet,  quanto 
citius,  tanto  melius,  quoniam  fit  frustra  per  plura  et  in  longo  tempore,  quod 
potest  per  pauciora  fieri  et  in  brevi,  si  fiat  aeque  bene,  sed  quanto  citius 
ulcera  et  cetera  hujusmodi  desiccantur  tanto  minus  deperditur  et  corrumpitur 
de  substantia  membri  lesi  et  tanto  melius  conservatur  complexio  naturalis, 
quamvis  omnes  antiqui  cyrurgici  et  omnes  fere  moderni  contrarium  opinentur, 
scilicet  quod  quanto  in  morbis  hujusmodi  sanies  amplius  prolongatur,  tanto 
melius  expurgantur  et  curantur,  et  ideo  continuant  tentam,  quamdiu  est  ibi 
apertura,  et  quamdiu  tenta  infigitur  aperturae,  impossibile  est,  quod  consoli- 
detur,  quia  aliquae  duae  diversae  superficies  continuarj  non  possunt,  quamdiu 
est  aliquid  intermedium  extraneum  inter  ipsas,  et  continua  tentae  infixio  est 
causa  continuae  generationis  saniei,  et  continua  generatio  saniei  est  causa, 
quare  tenta  continue  infigitur,  et  haec  ambo  sunt  causa,  quare  nolente  natura 
et  virtute  corporis  regitiva  vulnera  et  ulcera  plana  cancri  fiunt,  et  quare  con- 
cava  fistulantur;  et  ista  materia  clarius  et  melius  pertractatur  inferius  supra 
cap.  2 doctr.  I tract.  II,  quod  est  de  cura  vulnerum  capitis,  scilicet  notabili 
2°  praeambulo,  in  quo  determinatur  quaestiö,  quae  cura  vulnerum  et  similium 
sit  salubrior  et  melior,  utrum  illa,  in  qua  generatur  et  procuratur  generatio 
saniei  antiqua,  aut  illa,  in  qua  ejus  generatio  penitus  aut  quantum  possibile 
est  evitatur. 

24)  Notandum  quod  aliqui  laesi  volunt  mutari  aut  praeparari  saepius 
quam  oportet,  quia  credunt  citius  curari,  quanto  saepius  praeparantur,  aut 
quia  post  praeparationem  a doloribus  sublevantur,  et  sic  de  aliis  causis  multis, 
et  quod  aliqui  volunt  tardius  debito  praeparari  et  timent  dolorem  praepara- 
tionis,  sicut  pueri  pusillanimes,  debiles  et  imbecilles,  aut  quia  experti  sunt, 
quod  crebra  praeparatio  laedit  ipsos  et  sic  de  aliis.  Quae  causae  legitimae 
mutationis  et  praeparationis  infirmorum,  qui  jam  prius  solum  aut  pluries 
fuernnt  praeparati,  accipiuntur  omnes  ex  6 rebus:  1°:  ex  modo  praeparandi 

laesiones;  2°:  ex  parte  loci  praeparati  et  praeparandi;  3°:  ex  parto  aut  con- 
dicionibus  patientis;  4°:  ex  parte  localium  applicatorum  laesis  aut  applican- 
dorum;  5°:  ex  parte  cyrurgici  operantis;  6°:  ex  aliqua  necessitate  extrinseca. 
Et  a primo,  scilicet  a modo  praeparandi  sumuntur  6 causae,  quare  debent 
mutari  aut  reparari  patientes:  1?  causa:  quando  ligatura  est  nimis  stricta, 

et  tune  oportet  eam  relaxare  et  hoc  dupliciter,  quia  aliquando  oportet  et  debet 
totum  mutari,  aliquando  sufficit  et  potest  relaxari  absque  hoc,  quod  totum 
mutetur.  2f  causa:  quando  ligatura  est  nimis  laxa,  et  hoc  potest  corrigi  du- 
pliciter, scilicet  sicut  prius  statim  dictum  est.  32:  quando  ligatura  totaliter 
est  ablata,  et  tune  sicut  prius  aut  melius  religetur.  42:  quando  omnia  localia 
penitus  ceciderunt,  et  tune  eadem  aut  alia  repouantur.  52:  quando  videtur 


130 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


cyrurgico,  quod  patiens  non  est  commode  praeparatus,  aut  quia  cum  festi- 
nantia  aut  necessitate  praeparatus  fuit,  aut  quia  tune  necessaria  non  habebat. 
6i:  quando  patiens  jam  paratus  alicui  novo  cyrurgico  se  committit,  quia  tune, 
nisi  timeatur  de  magno  periculo,  sicut  de  impetuoso  fluxu  sanguinis  aut  simi- 
liter,  dignum  est,  quod  cyrurgicus  totum  solvat  aut  faciat  solvi  priori  cyrur- 
gico, si  sit  praesens.  Et  causa  solutionis  est,  ui  si  sit  i bi  aliquid  corrigendum, 
citius  corrigatur,  quoniam  dilatio  infert  damnum  incorrigibile  aliquando.  A 
secundo,  scilicet  a loco  praeparato  aut  praeparando,  sumuntur  4 causae  mu- 
tationis:  lf:  si  sit  in  loco  nimia  sanies,  quia  ipsam  oportet  mundificare,  quia 
corrosiva  est  ut  alibi  visum  est;  21 : si  sit  ibi  nimius  dolor,  quia,  si  sit, 
oportet  ipsum  mitigari,  quia  prosternit  virtutem,  ut  alibi  visum  est;  31 : si  sit 
ibi  nimius  calor  aut  nimium  frigus,  et  sic  de  aliis,  quae  omnia  suis  contrariis 
curantur;  4“:  si  sit  ibi  pruritus  fortis,  sicut  saepe  accidit  in  fracturis  et 
ceteris  passionibus  ossium,  et  iste  sedetur,  sicut  inferius  ostendetur  capitulo 
de  fracturis.  A tertio,  scilicet  a parte  aut  condicionibus  patientis,  sumuntur 
ad  praesens  3 causae:  lf:  si  patiens  sit  fortis  virtutis  quia  citius  et  melius 
reducit  virlutes  medicinarum  de  potentia  ad  actum  ceteris  omnibus  paribus, 
quam  si  sit  virtutis  debilis  et  prostratae,  et  ideo  per  consequens  virtus  medi- 
cinae  citius  est  consumpta;  2 1:  si  patiens  sit  calidae  complexionis,  ut  vir  re- 
spectu  mulieris,  juvenis  respectu  senis  et  similia  et  hoc  propter  causam  imme- 
diate  prius  assignatam;  3ü:  si  patiens  sit  tanti  Status,  quod  cyrurgicus  debeat 
cum  ipso  descendere  in  aliquibus,  quae  non  sunt  multum  contraria  rationi  et 
habebat  imaginationem  fortem,  quod  crebra  praeparatio  aut  tarda  juvet 
ipsum;  tune  cyrurgicus  anticipet  et  praeponat  modicum  et  non  multum  horam 
praeparandi  debitam,  ut  non  imponatur  sibi.  si  negotium  male  vadat.  A quarto, 
scilicet  a parte  medicaminum  aut  localium  sumuntur  5 causae:  If:  si  velimus 
scire  et  videre  quomodo  medicamen  locale  applicatum  proficiat;  21:  si  scia- 
mus,  quod  virtus  localis  medicaminis  applicati  exalavit;  3ü:  sive  virtus  localis 
exalaverit,  sive  non:  ex  quo  scimus,  quod  ulterius  non  proficit  supra  locum: 
4*:  ex  quo  videmus  quod  nocet;  bl:  quandocunque  nobis  videtur  ex  qua- 
cunque  causa,  quod  oportet  medicamen  ejusdem  virtutis  aut  alterius  applicari. 
A quinto,  scilicet  a parte  cyrurgici  operantis  sumuntur  3 causae:  1*  quando 
oportet,  quod  cyrurgicus  gerens  curam  aliquando  se  absentet,  quia  tune 
oportet  horam  debitam  praeparationis  anticipari;  21  si  cyrurgicus  hora  debita 
non  sit  praesens,  quia  tune  oportet,  quod  usque  ad  ejus  adventum  praeparatio 
prorogetur;  3“  ut  cyrurgicus  aliquid  facere  videatur,  et  haec  non  est  legitima 
causa,  immo  fallax,  et  tarnen  aliquotiens  habet  locum.  A sexto,  scilicet  ab 
aliqua  necessitate  extrinseca  sumuntur  2 causae:  1*  si  adsint  aliqui,  ut  pa- 
rentes  patientis,  qui  velint  et  debeant  inspicere  laesionem,  qui  forte  non 
possint  horam  congruam  expectare;  21  si  adsit  aliquis  ex  parte  justiciae 
missus,  ut  cyrurgicus  ejus  juratus,  ut  videat  laesionem  et  ut  referat  justiciae, 
si  sit  aut  non  sit  periculum  in  laosura.  Si  autem  sint  aliquae  plures  causae 
mutandi  aut  reparandi  patientes,  Credo  quod  possunt  et  debent  apprehendi 
sub  aliqua  aut  aliquibus  praedictarum  et  quod  possint  ad  easdem  reduci,  et 
potest  ex  praedictis  causis  reparationis  patieutium  recte  et  praecise  cornmen- 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


131 


surari  tempus,  quod  debet  esse  medium  inter  duas  quascunque  praeparatioDes, 
in  quo  tempore  intermedio  natura  quiescens  aut  non  impedita  super  applicata 
localia  operatur,  quorum  aliqua  sunt  ita  solidae  substantiae  et  compactae  et 
virtutis  ita  profundatae,  quod  antequam  natura  possit  hujusmodi  virtutem 
totam  extrahere  et  reducere  de  potentia  ad  actum  requiritur  longum  tempus. 
Et  hujusmodi  medicamina  sunt  sicut  emplastrum  diachylon,  oxycroceum,  ce- 
roneum  et  similia,  et  alia  sunt  in  tluida  substantia  et  subtili  et  rara  et  virtutis 
ita  superficialis,  quod  natura  hujusmodi  reducit  virtutem  de  potentia  ad  actum 
et  extrahit  in  brevi  tempore  et  consumit,  et  hujusmodi  localia  sunt  unguenta, 
ablutiones,  olea  et  similia. 

25)  Notandum,  quod  frustra  sciret  cyrurgicus  his  diebus  totam  artem 
et  scientiam  et  operationem  cyrurgiae,  sicut  aliqualiter  est  praedictum,  nisi 
sciret  artem  et  scientiam,  per  quam  faceret  sibi  solvi,  cum  haec  sit  intentio 
cyrurgici  principalis,  et  cum  frustra  sit  aliquid,  quod  est  aptum  includere 
aliquem  finem,  si  ipsum  non  includat.  Quare  necessarium  est  cyrurgico  ope- 
ranti,  quod  ipse  sit  pluribus  rationibus  efficacibus  ad  propositum  praemunitus, 
quoniam  aliqui  sunt  patientes  etiam  divites  ita  miseri,  avari  et  idiotae,  qui 
nihil  penitus  dant,  aut  si  dant,  modicum  dant  et  credunt  satisfacere  com- 
petenter  cyrurgico,  si  sibi  dederint  1 2 denarios  aut  2 solidos  propter  diem 
sicut  satisfacerent,  sicut  si  ipsi  darent  lathomo,  pellipario  aut  sertori,  et  non 
advertentes,  quod  non  sunt  divitiae  pares  sanitati,  et  quod  non  est  paupertas, 
quae  posset  recte  aegritudini  comparari.  Et  ideo  dicit  lex,  quod  corpora 
humana  praeferenda  sunt  rebus  aliis  quibuscunque,  quare  non  est  mirum, 
immo  intolerabile  et  [importabile : 1487]  impossibile  cyrurgico  debet  esse, 
quando  sibi  pro  salvatione  brachii  sive  manus  offertur  modicum  sive  nihil. 
Ad  istam  intentionem  dicitCato:  Cum  labor  in  damnis,  crescit  mortalis  egestas, 
bene  enim  est  labor  in  damnis  et  damnosus,  quando  cyrurgicus  laborando 
procurat  sibi  damnum  et  commodum  patienti.  Et  potest  dici  de  ipso,  quod 
commuuiter  dicitur,  quod  ipse  percutit  dumos,  dando  alteri  passeres  et  pro- 
fectum,  et  quod  est  sicut  aries,  de  quo  dicit  pocta:  Non  sibi  sed  aliis  aries 

sua  vellera  portat.  Quid  etiam  prodest  cyrurgico  famoso  approbato  ac  fideli, 
si  continue  singulis  diebus  a mane  usque  ad  noctem  discurrat  et  visitet 
patientes  et  si  singulis  noctibus  de  eis  quae  vidit  per  diem  circa  patientes  suos 
singulariter  recordatus  et  sic  de  fiendis  in  crastino  praevidet  et  ordinat,  quid 
agendum,  et  si  in  negotiis  alienis  consumit  substantiam  suam  totam,  et  si 
dicitur,  quod  ipse  faciat  mirabilia  magna  solus,  si  non  fiat  inde  sibi  condigna 
retributio  pro  labore  et  pro  impenso  sanitatis  beneficio  retributio  maxima  cum 
honore.  Nonne  dicit  lex,  quod  nemo  tenetur  propriis  stipendiis  militare?  et 
vulgus  similiter  dicit,  quod  dignus  est  operarius  salario  et  mercede;  et  ideo, 
ut  cyrurgici  magnifici  possint  et  sciant  a divitibus  patientibus  salarium  suffi- 
ciens  prout  est  possibile  extorquere  et  ad  hoc  ipsos  inducere  cautelose,  recur- 
rendum  est  ad  7ü2?  notabile  praeambulum  et  praecedens,  in  quo  fuit  ali- 
qualiter pertractatus  modus  et  ars  per  quam  cyrurgicus  possit  sibi  allicere 
divites  patientes  et  etiam  assistentes,  cum  quibus  praedictis  similiter  atten- 
dendum  est  ad  aliqua,  quae  sequuntur,  ut  propositum  melius  habeamus, 


13*2 


Tract.  II.  Notabilia  introtuctoria. 


scilicet  ad  aliquas  rationes  per  quas  statim  probabitur,  quod  cyrurgici  debent 
majus  salarium,  quam  ceteri  artifices  reportare.  Ita  cyrurgicus  sollers  et 
eloquens  debet  sic  alloqui  patientem  miserum  et  remissum:  Domine,  videtur, 
— unde  mirum ! — quod  Vos  et  alii  divites  nullam  penitus  faciatis  differentiam 
inter  cyrurgicos,  medicos  literatos  et  sectores  et  pelliparios  et  alios  pure 
mechanicos  illiteratos  artifices  bestiales  in  salariis  ordinandis.  Si  enim  sciretis, 
quanta  est  di (Terentia  inter  istos,  bene  sciretis  cuilibet  congruum  salarium 
ordinäre.  Nonne  scitis  Vos,  quod  cyrurgicus  conservat  sanitatem  et  curat 
morbum  et  reparat  membra  laesa  et  per  consequens  conservat  vitam?  Et  pelli- 
parius  reparat  foderaturas,  quae  solum  praoservant  a frigore  et  parum  aut 
nihil  conferunt  in  aestate.  Quae  est  comparatio  inter  istos?  Quis  est  ille, 
qui  non  mailet  amittere  caputium  et  pati  frigus  per  totam  hiemem,  quam 
nunc  mori?  Ergo  cyrurgici  debent  majus  salarium  quam  ceteri  reportare. 
2°:  Cyrurgicus  addiscit  artem  suam  studendo,  audiendo,  disputando,  con- 
ferendo,  legendo,  operando,  et  oportet,  quod  cyrurgicus  sufficiens  habeat  in- 
tellectum  subtilem  et  Optimum  ingenium  naturale,  et  omnia  membra  fortia  et 
agibilia,  ut  singulas  operationes  animae  possit  viriliter  exercere.  Operationes 
autem  mecanicae  pure,  ut  ars  sartoria,  addiscuntur  solummodo  videndo  ope- 
rari,  et  ipsas  potest  addiscere  et  ad  ipsas  addiscendas  sufficere  homo  mutus, 
claudus  et  surdus  et  ceteri  homines  imperfecti;  ergo  etc.  3 ±:  Sicut  prius 
probatum,  et  prohoemio  tractatus  II.  hujus  cyrurgiae  plura  requiruntur  ad  hoc; 
quod  cyrurgicus  sit  perfectus  quam  ad  hoc  quod  medicus,  quia  oportet,  quod 
pefectus  cyrurgicus  sciat  medicinam  et  addiscat  ulterius  modum  manualiter 
operandi,  ad  quae  requiruntur  profundum  Studium,  magnus  labor  cum  solli- 
citudine  et  per  consequens  logum  tempus,  et  puri  mecanici  addiscunt  in 
vadis  *)  suis  et  non  Student,  et  in  brevi  tempore  sunt  magistri  et  in  10  aut 
in  12  annis  et  in  paucioribus  aliquando  aliqui  sunt  perfecti;  ergo  etc. 
4°:  Ubicunque  ut  in  pluribus  inveniuntur  mecanici  sufficientes  ad  suffi- 
cientiam,  cyrurgici  non  ubique.  Similiter  ubique  inveniuntur  episcopi  et 
abbates  et  ceteri  prelati  sufficientes,  quia  si  nesciunt  aut  non  possunt  sua 
officia  exercere,  faciunt  substitutum,  qui  aeque  bene  aut  melius  quam  ipsi 
officia  sua  facit.  Sed  cyrurgicus  non  potest  officium  suum  committere  sub- 
stituto ; immo  oportet,  quod  ipsemet  operetur.  5?:  Cyrurgici  ut  plurimum  in 
operibus  suis  ponunt  unguenta  et  similia,  quae  patientes  non  inveniunt  ven- 
dibilia;  sed  meehanici  nihil  ponunt  de  suo,  nisi  suam  artem  et  laborem: 
ergo  etc.  6°:  Oportet,  quod  cyrurgici  sufficientes  discurrunt  per  studia  medi- 
cinae  et  per  torneamenta  et  per  cetera  gesta  armorum  periculosissima;  sed 
meehanici  non  discurrunt  propter  addiscere,  sed  addiscunt  in  propriis  domibus 
in  vico* 2)  et  quiete;  ergo  etc.  7°:  Tantundem  operatur  in  omni  proposito 
unicus  cyrurgicus  aut  2 aut  3 ad  plus,  sicut  si  essent  centum  mille  millia; 
sic  autem  non  est  de  puris  mechanicis,  quia  quando  ipsi  volunt  aliquod  opus 
mechanicum  festinare,  oportet  quod  multo  plures  aut  quasi  infiniti  in  dicto 
opere  operentur  et  sic  aeque  bene  sufficiunt  3 cyrurgici  ad  plus  in  accelerando 


')  nach  13002  vielleicht  nidis  zu  lesen. 

2)  vielleicht  otio  zu  lesen. 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


133 


aliquo  opere  cyrurgico,  sicut  infiniti  pure  mecanici  sufficienter  in  aliquo  opere 
eonstruendo,  ergo  tantum  debent  hieran  3 cyrurgici.  quantum  infiniti  mecha- 
nici  lucrarentur.  8°:  Operatores  mecanici  ut  plurimum  lucrantur  uniformiter 
omni  die,  et  nunquam  sunt  otiosi,  sed  cyrurgici  non  omni  die  uniformiter 
operantur,  sed  aliquando  et  casualiter  et  sunt  saepius  otiosi;  quare  oportet, 
quod  tempus  lucrosum  subveniat  tempori  otioso.  9°:  Nullus  artifex  praeter 
cyrurgicos  in  humano  corpore  operatur  quoniam  aliquando  omnes  nullo  ex- 
cepto  operantur  in  solis  adjacentibus  extrinsecis,  ut  advooati  circa  possessiones, 
sectores  circa  robas  et  sic  de  aliis  accessoriis;  ergu  etc.  10°:  Soli  cyrurgici 
inter  artifices  omnes  nunquam  vocantur  nisi  ubi  est  tristitia  atque  dolor; 
ergo  etc.  11°:  Nusquam  in  sacra  scriptura  scribitur,  quod  Salvator  aliquod 
opus  manu  exercuent  praeter  officium  cyrurgici,  quando  ipse  ex  propria  saliva 
cum  propriis  manibus  coeci  oculos  illuminavit  et  reddidit  ipsi  Visum,  ubi  opus 
cyrurgicum  prae  aliis  approbatur.  Similiter  cum  ipse  dicit  Ecclesiastes *) 
trecesimo  octavo:  „Honora  medicum  propter  necessitatem“,  innuens  per  hoc 
manifeste,  quod  ipse  solus  morbos  non  curat,  sicut  aliqui  credunt,  quia  tune 
non  praeciperet  cyrurgicos  aut  medicos  honorari,  quia  non  esset  necesse,  et 
cum  ipse  subdit:  „Creavit  enim  ipsum  de  terra  Altissimus“,  patet  quod  ipse 
non  intellexit  de  medico  animae,  quoniam  de  terra  medicinam  animae  non 
creavit;  ergo  etc.  12°:  Curationes  et  operationes  cyrurgicorum  magis  appa- 
rent,  quam  medicorum,  et  cyrurgici  sufficientes  paucissimi  sunt,  medici  autem 
plures;  ergo  etc.  13°:  Confessor  salvat  solam  animam  confitentis,  cyrurgici 
autem  cum  medico  locali,  aut  etiam  solo  verbo  salvant  digitum,  manum  et 
brachium  aliquando  et  sic  vitam  pauperis  artificis  patientis,  qui,  si  moreretur, 
uxor  ejus  et  filii,  quibus  cum  arte  sua  lucrabatur  victualia,  morerentur.  — 
Cum  ergo  patiens  primo  venit  ad  cyrurgicum,  cyrurgicus  antequam  petat 
salarium  praecisum,  debet  esse  circa  tria  praemunitus:  112:  circa  suas  con- 
diciones  proprias;  221:  circa  condiciones  patientis;  322:  circa  condiciones 
morbi  curandi.  De  primo:  Cyrurgicus  debet  attendore  de  se  ipso,  si  ipse  sit 
famosus  aut  famosior  supra  socios,  si  sit  solus  in  patria,  si  sit  dives  et  non 
sit  coactus  lucrari  aut  operari,  si  sit  satis  occupatus  circa  curas  aut  si  prae- 
paret  occupari  circa  alias  curas  magnas,  et  sic  de  aliis  consimilibus.  De 
secundo,  scilicet  de  condicionibus  patientis,  aut  cyrurgicus  cognoscit  ipsum 
aut  non.  Si  cognoscit,  tune  seit,  utrum  ipse  sit  dives  aut  pauper.  et  utrum 
habeat  amicos  diviles,  ut  quod  sit  filius  sive  nepos  episcopi  vel  abbatis.  Si 
non  cognoscit,  tune  ipse  debet  inquirere  aut  facere  inquiri  ab  assistentibus 
diligenter,  quoniam  aliquando  et  saepe  divites  veniunt  ad  cyrurgicum  sub 
habitu  paupertatis;  quare  debet  cyrurgicus  si  advertat,  tune  petere  inducias 
fingendo  non  causam  ut  causam  etdicendo:  Domine,  modo  vidi  aegritudinem 
Vestram.  Primo  oportet,  quod  ego  cogitem  et  recogitem  et  quod  ipsam 
videam  iterato  et  cum  deliberatione,  quia  qui  properat  judicare,  properat 
poenitere.  Et  interim  cyrurgicus  poterit  informari.  De  tertio:  Cyrurgicus 
debet  attendere  condiciones  morbi  curandi,  scilicet  utrum  sit  magnus,  utrum 


')  eine  Verwechselung  mit  Jesus  Sirach. 


134 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


difücilis  ad  curandum,  utrum  cura  longa,  utrum  sint  pauci  qui  sciant  ipsum 
curare,  utrum  morbus  fuerit  longus  et  utrum  cum  disconvenientia  parti- 
cularium  et  sic  de  aliis,  nec  credat  patienti  de  circumstanciis  sui  morbi,  sed 
credat  oculis  artis  suae,  quoniam  inde  patientes  ut  plurimum  mentiuntur,  ut 
morbus  suus  reputetur  facilior  ad  curandum,  ut  salarium  cyrurgici  minuatur. 
Si  ergo  cyrurgico  patienti  et  morbo  insint  condiciones  praedictae  et  consimiles, 
cyrurgicus  potest  et  debet  audacter  magnum  petere  salarium  ab  infirmo,  et 
si  eisdem  insint  condiciones  contrariae  supradictis,  ipse  debet  minimo  salario 
contentari.  Et  si  eisdem  insint  condiciones  mediae  inter  ista,  quaerat  salarium 
mediocre.  Et  debet  modus  loquendi  cyrurgici  cum  divitibus  esse  talis,  prius 
propositis  praedictis  inducentibus  patientem  et  assistentes  ad  hoc,  ut  ab  ipsis 
sufficiens  salarium  habeatur,  scilicet  Omnibus  aut  pluribus  aut  quibusdam, 
sicut  cyrurgico  videbitur  expedire,  sicut  proposita  sunt  notabili  7°  praeallegato 
et  notabili  hoc  praesenti.  Deinde  videtur  mihi,  quod  de  cura  ista  cyrurgicus 
deberet  reportare  centum  libras,  et  si  multum  super  hoc  admirentur,  tune 
dicat  cyrurgicus  moderando:  Non  dico  quod  ego  velim  tantum  habere,  sed 
quod  bene  deberent  haberi  et  Vos  ad  hoc  curialiter  advertatis,  ita  quod  cyrur- 
gicus pro  labore  et  scientia  et  localibus,  si  ipsa  solverit,  sit  contentus  et 
Yobis  firmiter  obligatus.  Et  tune  audita  eorum  responsione  cyrurgicus  de- 
falcet  de  petito  salario  paulatine;  hoc  tarnen  habeat  famosus  cyrurgicus  pro 
regula  generali,  quod  ipse  advertat,  pro  quanto  ad  minus  faceret  curam  illam, 
et  tune  potest  duplum  plus  petere  ita  quod  si  oporteat  ipse  possit  ad  plus 
medietatem  petiti  salarii  defalcare  et  nihil  plus,  quoniam  vile  esset;  honostius 
enim  multo  esset  cyrurgico,  si  diceret:  paratus  sum  facere  curam  illam  ad 
judicium  amici  Vestri  talis  aut  ad  Vestrum,  quia  citius  facerem  amore  Vestri, 
ut  pro  nihilo  quam  pro  tanto.  Et  potest  cyrurgicus  praetendere  quod  ipse 
non  habet  praebendas  aud  reditus  praeter  artem  et  quod  omnia  cara  sunt, 
maxime  species  et  unguenta,  et  quod  magna  summa  pecuniae  parum  valet,  et 
quod  salaria  omnium  aliorum  artificum  sunt  duplicata,  ut  lathomorum.  Et 
iterum  cyrurgicus  sine  numero  debet  petere  et  attrahere  a divitibus,  quantum 
potest,  dum  tarnen  totum  quod  excedit,  expendit  pro  pauperibus  praeparandis. 
Salaria  enim  cyrurgicorum  non  sunt  taxata,  determinata  aut  aequalia  in  Om- 
nibus, sicut  salaria  artificum  aliorum.  Nonne  plus  quam  vendi  posset  valet 
modicum  sanitatis,  unde  aeque  bene  et  cum  salva  conscientia  potest  cyrurgicus 
reportare  a divite  centum  libras,  sicut  a mediocri  quinquaginta  et  sicut  a 
paupere  ancam,  anatem,  gallinam,  pullos,  caseum  sive  ova.  Sed  si  patiens 
fuerit  verus  pauper,  nihil  retineat  de  praedictis,  quoniam  gravius  esset  pau- 
peri,  dare  ancam,  quam  diviti,  dare  vaccam.  Ex  praedictis  patet,  quod 
cyrurgia  super  omnes  artes  et  scientias  tarn  liberales  quam  mechanicas  debet 
beatissima  reputari,  quoniam  per  ipsum  fiunt  elemosynae  magis  floridae  et 
majores,  alii  autem  artifices  omnes  nullo  excepto  elemosynas  de  bonis  extrin- 
secis.  ut  de  victualibus  et  vestibus  et  similibus  largiuntur,  quae  extrinseca, 
si  corpus  langueat,  parum  prosunt,  et  ideo  dicebat  Cato:  Aeger  dives  habet 

nummos,  sed  non  habet  ipsum.  Vos  ergo  cyrurgici,  si  fideliter  in  divitibus 
pro  salario  competenti  et  caritative  in  pauperibus  fueritis  operati,  non  debetis 


Traet.  II.  Notabilia  introductoria. 


135 


timere  impetum  ignis  neque  pluviam  nequo  ventum,  nec  indigetis  intrare  re- 
ligionem  nec  peregrinari  nec  facere  alia  hujusmodi,  quoniam  ex  scientia  Vestra 
potestis  salvare  anitnas  Vestras  et  sine  paupertate  vivere  atque  mori  in  Vestris 
domibus  in  bona  edia  et  in  pace  vivere  et  gaudere,  ergo  et  exultare,  quoniam 
merces  Vestra  copiosa  est  in  coelis.  sicut  sequitur  necessario  ex  verbis  Salva- 
toris  dicentis  in  psalmo  per  os  prophetae:  Beatus  qui  intelligit  super  egenum 
et  pauperem,  quoniam  in  die  mala  liberabit  eum  Dominus.  Et  sicut  prae- 
dictum  est,  quod  Salvator  noster,  Dominus  Jesus  Christus  officium  cyrurgicum 
propriis  manibus  exercendo  voluit  cyrurgicos  honorare,  ita  et  eodem  modo 
Princeps  Serenissimus,  Francorum  rex,  ipsos  et  eorum  statum  honorat,  qui 
curat  scrophulas  solo  tactu  et  similiter,  sicut  praedictum  est,  quod  ipsemet 
Salvator  in  Ecclesiaste  praecepit  ab  aliis  cyrurgicos  honorari,  ita  patet  in  gestis 
et  cronicis  Romanorum,  quod  imperatores  omnes  propter  necessitatem  Rei 
publicae  habuerunt  cyrurgicos  in  magna  reverentia  et  honore  et  praeceperunt 
ipsos  honorari  et  artificibus  anteponi  aliis,  quoniam  ipsi  soli  humanis  cor- 
poribus  operantur;  et  ideo  statutum  fuit  ipsis  certum  salarium  a communi, 
scilicet  de  vino,  blado,  carnibus  et  ceteris  et  de  certa  pecunia  numerata,  sicut 
scriptum  est  in  libris  de  gestis  et  in  historiis  summorum  imperatorum  et  pon- 
tificum  Romanorum,  statueruntque  ipsos  immunes,  liberos  et  exemptos  ab 
omnibus  collectis,  subventionibus  ex  actionibus  et  ab  Omnibus  servitiis  com- 
munibus.  ut  a reparationibus  murorum  fossatorum  et  viarum  et  custodia  noc- 
turna civitatum  et  similibus  aliis  quibuscunque,  concesseruntque  ipsis  26 
nobilissima  privilegia  sive  plura,  quae  in  legum  corpore  conlinentur,  quae 
ego  feci  quaeri,  elici  et  conscribi  per  quendam  patientem  meum  legum  Opti- 
mum professorem,  et  vocabantur  majores  cyrurgicorum,  sicut  cyrurgici  sacri 
palatii  principis  aliorum  examinatores  communiter  a vulgo  archiatri  ab  archos 
quod  est  princeps,  sicut  patet  codice  de  professoribus  et  medicis,  et  cetera 
lege  si  vis  etc. 

26)  Notandum  quoniam  a nobis  cyrurgicis  quaeritur  multum  saepe  Con- 
silium de  curis  morborum,  quos  nec  vidimus  nec  videre  possumus  propter 
absentiam  et  distantiam  patientium,  qui  nec  possunt  commode  transportari 
nec  nos  commode  pergere  apud  ipsos,  quod  non  est  tutum  nec  de  arte  nec 
cum  salva  conscientia  potest  dari  Consilium  curativum  in  morbis  absentium 
difficilibus  ad  curandum,  ut  in  cancro,  fistulis  et  similibus,  licitum  tarnen  est 
excusatione  legitima  praemissa  palliativum  consilium  in  talibus  adhibere; 
sed  in  morbis  facilibus  ad  curandum,  ut  parvis  vulneribus  recentibus,  furun- 
culis,  apostematibus  et  contusionibus  parvis  absentium  et  similibus  curativum 
consilium  potest  dari,  et  haec  tria  per  ordinem  declarantur:  Primo  1™  sic: 
Cyrurgicus  non  potest  curare  morbum  nisi  prius  ipsum  cognoscat  sufficienter, 
sed  non  potest  sufficienter  cognoscere  morbum  difficilis  curationis  ut  cancros 
et  similia  in  absentia  patientium,  ergo  in  proposito  non  potest  nec  debet  dare 
consilium  curativum  de  arte,  quia  etiam  non  conferet.  Major1)  patet  auctoritate 

*)  Zum  besseren  Verständniss  bemerke  ich,  dass  sich  diese  ganze  Beweis- 
führung in  streng  syllogistischer  Form  mit  Ober-  (major)  und  Untersatz 
(minor)  etc.  bewegt. 


136 


Tract.  II.  Notabilia  introductoria. 


Galeni  1°  megategni  oap.  3 d icentis : qui  vult  curare  morbum  oportet  ipsum 
prius  cognoscere.  Item  idem  ad  idem  III0  de  ingenio  cap.  9 in  principio: 
vulnera  composita  nunquam  curantur,  nisi  ipsorum  condiciones  particulares 
prius  cognoscantur  a cyrurgico  operante.  Item  idem  probatur  auctoritate  Avi- 
cennao  1.  4 f.  1 cap.  4 de  regimine  febricitantium  universali  d icentis : Et  non 
est  possibile  curare  febrem  nisi  prius  cognovoris  eam.  Minor  probatur  aucto- 
ritatibus  Galeni  et  Haly  et  Johannis  Damasceni:  1°  auctoritate  Galeni  III0 
megategni  cap.  1 in  principio  et  III0  de  ingenio  cap.  1 in  fine  dicentis:  Si 
morbi  cognoscatur  essentia,  natura  et  forma,  compositio,  complexio,  actio  ju- 
vamenti  et  cetera  pertinentia  membro  laeso,  poterit  sciri,  quis  ex  morbis  sit 
curabilis  et  quis  incurabilis,  unde  auctoritate  praesenti  sequitur  major  prae- 
dicta,  scilicet  quod  morbus  non  curatur  nisi  prius  cognoscatur  in  se  et  ipsius 
causae  et  accidentia,  et  nisi  cognoscatur  membrum  patiens  in  se  et  ejus  com- 
plexio, compositio  et  actio  naturalis  et  juvamenta,  quae  habent  exercere  in 
corpore.  Similitor  sequitur  minor,  scilicet  quod  morbus  non  potest  cognosci 
praedictis  modis  absente  patiente,  et  modus  cognoscendi  morbum  et  membrum 
per  praedicta,  traditur  inferius  cap.  9 doctr.  I tract.  II  hujus  cyrurgiae  inti- 
tulato  ad  cognoscendum,  quae  vulnera  sint  periculosa  vel  mortalia  et  quae 
non.  Item  non  sufficit  cyrurgico  cognoscere  stutum  praesentem  morbi  et  in- 
firmi,  sed  cum  hoc  statum  praeteritum  et  totum  processum  morbi  et  cum  hoc 
comparare  unum  ad  alterum,  quod  patet  auctoritate  Galeni  IX0  de  ingenio 
cap.  6 dicentis:  oportet  cum  praesentibus  considerare  praeterita  et  ipsa  com- 
parare. 2°  probatur  minor  auctoritate  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis 
cap.  32  „ad  idem  vero  quod  secundum“  supra  partem  „si  vero  fractura  etc.“ 
dicentis:  Cognitio  medici  i.  e.  cyrurgici  fit  j»er  tactum  cum  manu  et  conside- 
rationem  cum  oculo,  quae  non  possent  fieri  in  absentia  patientis;  ergo  etc. 
3°  probatur  minor  auctoritate  Damasceni  dicentis  aphorismo  ultimo  partis  lü: 
oportet  inquiri  ab  aegroto,  unde  nasci  solet  morbus,  et  aphorismo  1°  partis  2ai: 
Non  pudeat  te  interrogare  per  omnia  infirmum,  et  aph.  45°  ejusdem  partis: 
Nulla  aegritudo,  quae  non  habeat  aliquid  interrogare;  hoc  autem  non  potest 
fieri  in  absentia  patientis;  ergo  etc.  Quod  autem  sit  necessarium  cyrurgico 
quaestiones  facere  ab  infirmo,  ut  cognoscat  morbum  et  membrum  patientis  et 
omnia  particularia  et  singula  contingentia  circa  ipsum  ex  abundanti,  probari 
potest,  quoniam  nullus  est  morbus  notabilis,  qui  non  habeat  aliquas  condi- 
ciones,  quae  oculis  videri  non  possunt  nec  manibus  palpari  nec  sensu  aut  in- 
tellectu  cyrurgici  comprehendi,  quas  oportet  cyrurgicum  scire  per  indicia 
patientis,  aut  ipso  plurima  de  contingentibus  necessariis  praetermittet.  Se- 
quitur ergo  minor  probata  et  per  consequens  conclusio  principalis.  Item  in 
proposito  et  consimilibus  nullum  competit.  curativum,  quod  dolorem  non  inferat 
aliqualem  ; sed  cyrurgicus  fidelis  absens  non  debet  consulere,  quod  dolor  in  pro- 
posito nec  in  similibus  provocetur,  ergo  cyrurgicus  absens  non  debet  in  talibus 
dare  consilium  curativum.  Secundum  principale  sic  probatur,  scilicet,  quod 
licitum  est.  de  arte,  et  cum  salva  conscientia  potest  dari  consilium  palliativum  in 
morbis  absentium  difficilibus  aut  impossibilibus  ad  curandum,  quoniam  consilium 
potest  dari  in  proposito  et  ubique,  quod  juvare  potest  ut  plurimum  et  non  infert 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationos  praeambulae  etc.  137 

alicui  nocumentum.  Palliativum  est  hujusmodi,quoniam  morbos  crudeles  blandit 
et  ipsos  mitigat,  immo  sedat  et  acuitatem  et  corrosionem  eorum  reprimit  et 
dolorem  tolerabilem  magis  reddit.  Et  ex  abundanti,  ut  pluries  vidi,  de  facto 
bujusmodi  consilium  aliquando  in  aliquibus  casibus  praeter  intentum  fit 
aegritudinis  curativum,  sicut  inferius  in  prohoemio  doctr.  II  tract.  II  hujus 
cyrurgiae  ostendetur,  et  quod  hujusmodi  consilium  conferat  in  casu,  ostendit 
Galenus  in  tegni  tract.  de  causis  cap.  33  in  parte  „ita  vero“  in  cap.  dicens: 
Eorum  vero,  quae  sunt  in  corpore  praeter  naturam,  cura  est  totalis  ablatio; 
quae  si  fieri  non  potest,  transponatur  ad  minus  periculosum  i.  e.  pallientur. 
Et  haec  est  intentio  omnium  actorum  ubicunque  ipsi  loquuntur  de  curis  mor- 
borum  incurabilium  et  in  aliis  locis  multis.  Tertium  principale  sic  probatur, 
scilicet  quod  in  morbis  absentium  facilibus  ad  curandum  consilium  curativum 
potest  dari  protestatione  praemissa,  quod  patiens  et  ministri  faciant,  quod 
sibi  incumbit,  quoniam  natura  in  talibus  non  impediatur  aut  cum  modico  ad- 
jutorio  faciat  curam,  unde  ad  propositum  dicit  Galenus  III0  megategni  cap.  3: 
Sufficit  tarnen,  quod  naturae  offeratur  quod  propinquius  est;  mirabilis  enim 
natura  ex  rebus  sibi  vicinioribus  adjuta,  quod  diminutum  est,  supplet  et  quod 
superfluum,  resecat,  nisi  modus  nimis  exoesserit;  in  rebus  enim  nimis  exce- 
dentibus  natura  necessario  deficit.  Et  iterum  si  absente  patiente  non  posset 
dari  in  proposito  consilium  curativum,  bene  derideretur  cyrurgicus,  si  pro 
parvo  morbo  sicut  pro  magno  oportet  quemlibet  patientem  coram  ipso  perso- 
naliter comparere.  Praeterea  fortasse  dicent  nobis  nuntii  patientium  graviter 
infirmorum,  quod  ipsi  ita  bene  sicut  patiens  ipse  sciunt  omnes  morbi  cir- 
cumstancias  et  infirmi,  quod  non  est  possibile,  quia  nullus  sciret  condiciones 
ita  proprias  aut  ita  utiles  et  ad  propositum  quaerere  ab  infirmo  sicut  cyrur- 
gicus operator  nec  ipsemet  patiens  adverteret  de  quaesitis,  nisi  ab  ipso  pri- 
milus  quaererentur.  Et  iterum  si  statum  hesternum  sicut  fuit  omnino,  quod 
non  est  possibile,  nuntii  reportarent,  statum  praesentem,  quia  interim  jam 
mutatus  est,  ignorarent  penitus  aut  in  parte;  quare  etc.  — 

Et  haec  26  communia  introductoria  ad  totam  cyrurgiam  cum  aliis  alibi 
positis  sufficiant  quoad  praesens. 

Declarationes  praeambulae  speciales  ad  curam  vulnerum 
quamdiu  vulnera  sunt,  et  sunt  numero  15: 

1)  Notandum,  quod  circa  modum  nostrum  curationis  vulnerum  positum 
infra  sunt  adhuc  valde  necessaria  aliqua  theorica  praeambula  ipsum  decla- 
rantia,  quae  cum  opere  manuali,  quantum  solum  tradimus  in  tractatu, 
immiscere  nolumus  propter  duo:  1™  ut  doctrina  operationis  manualis  in 
tractatu  brevius  exequatur;  2™:  ut  dicta  doctrina  nullo  modo  extrinseco 
interrupta  clarius  elucescat.  Quod  Galenus  1°  megategni  cap.  7 dicit,  quod 
a principio  mundi  racdicorum  famosorum  usque  ad  tempus  suum  fuerunt  tres 
sectae:  la  fuit  methodicorum  i.  e.  oxperimentatorum,  qui  solis  experimentis 
vacabant;  et  qui  inter  ipsos  plura  probaverat  et  probatorum  recordabatur, 
doctior  tenebatur.  2a  secta  fuit  empiricorum,  qui  sola  scientia  universalium 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville. 


10 


138 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 


medicinae  erant  contenti  et  parum  valde  in  particularibus  laborabant;  et  qui 
ex  ipsis  plura  particularia  ad  unum  universale  poterat  inducere,  sapientior 
habebatur.  Et  secundum  istos  utrosque  ars  medicinae  complete  in  6 mensibus 
sciebatur.  3a  secta  fuit  logicorum  i.  e.  rationabilium , qui  considerabant 
naturam  morbi  et  infirmi  et  particulares  condiciones  utriusque  comparando 
eas  ad  invicem  et  multa  alia,  et  qui  inter  ipsos  subtilius,  profundius  et  magis 
particulariter  particularia  indagabat,  melior  dicebatur.  Similiter1)  cyrurgicorum 
operantium  a tempore,  quo  nunc  est  memoria  citra  usque  in  diem  hodiernam 
fuerunt  solum  3 sectae  famosae:  la  secta  fuit  Salernitanorum,  scilicet  Rogerii, 
Rolandi,  Quattuor  Magistrorum,  Alphani  et  suorum  sequacium,  et  isti  indiffe- 
renter dabant  omnibus  vulneratis  pro  cibariis  herbas,  fructus  etc.  et  nunquam2) 
concedebant  eis  carnes  nec  similia;  pro  omni  potu  dabant  ptisanam,  aquam 
bullitam  et  similia  et  nullo  modo  concedebant  unam  guttam  de  puro  vino  nisi 
cum  aqua  mixto.  Omnia  vulnera,  praeter  maxima,  augmentabant,  omnia 
replebant  tentis  usque  ad  surnmum  et  sic  introducebant  Omnibus  vulneribus 
calidum  apostema.  2a  secta  fuit  Magistri  Guilelmi  de  Saliceto  et  Magistri  Lan- 
franci  et  suorum  sequacium,  et  isti  fuerunt  minus  defectuosi,  quam  primi  et 
primam  sectam  aliquantulum  correxerunt,  quia  dederunt  aliquibus  vulneratis 
vinum  et  carnes  sicut  debilibus  tempore  frigido,  frigidis  et  humidis  ut  imulie- 
ribus  et  similibus  et  habentibus  stomachum  debilem,  aliis  dederunt  pt  sanam 
aut  aquam  bullitam  aut  aquam  cum  agresta  aut  cum  vino  granatorum  et  herbas 
et  fructus  et  amyadalas  etc.,  sicut  juvenibus  calidis  siccis  tempore  calido  etc. ; 
aliqua  vulnera  augmentaverunt,  aliqua  non,  aliquibus  imposuerunt  tentas, 
aliquibus  non  et  ab  aliquibus  vulneribus,  scilicet  capitis,  extraxerunt  ossa 
cum  violentia,  ab  aliquibus  non  extraxerunt.  Secta  3a  fuit  Magistri  Hugonis  de 
Lucca  et  fratris  Thederici  et  suorum  sequacium  modernorum,  et  isti  supra 
ambas  sectas  praedictas  aliqua  optima3)  addiderunt  et  eas  multifarie  correxe- 
runt, facientes  suis  vulneratis  gratiam  multum  pinguem,  quia  dant  ipsis  in- 
differenter omnibus  pro  omni  potu  vinum  bonum  purum  sine  aquae  commix- 
tione,  sed  in  parva  quantitate  et  nullo  modo  concederent 4)  unam  guttam  aquae 
aut  ptisanae3)  aut  similium,pro  omnibus  cibariis  dant  bonas  carnes  digestibiles 
et  ova  et  panem  et  nunquam  concedunt  alia  cibaria  a praediclis  sicut  olera, 
fructus  et  similia.  Nunquam  augmentant  aliqua  vulnera,  nunquam  imponunt 
tentas,  nunquam  extrahunt  cum  violentia  aliqua  ossa  a vulneribus  capitis  cum 
fractura  cranei,  quantumcunque  conquassata  maneant  aut  confracta.  Et 
causae  totius  istius  modi  operandi  istius  tertiae  sectae  in  singulis  capitulis 
aut  declarationibus  ad  propositum  ostendentur.  In6)  qualibet  autem  istarum 
trium  sectarum  nunc  dictarum  fuerunt  multi.  qui  summas  de  cyrurgia  edide- 


*)  Hier  setzt  wiederum  Cod.  Amplon.  Q.  197  mit  den  Worten  ein:  Ad- 
vertendum  similiter  quod  cyrurgicorum  u.  s.  w.  wie  oben. 

2)  Q.  197:  nullo  modo. 

3)  Q.  197:  aliquid  optimum. 

x)  Q.  197:  concederunt  (!). 

s)  Q.  197:  ptisani. 

")  Der  folgende  Passus  bis  zum  Absatz  fehlt  in  Q.  197. 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc.  139 

runt,  aliqui  scilicet  propter  unicam  causam,  aliqui  propter  duas  aut  plures. 
Una  causa  potest  esse  vana  gloria,  et  quicunque  propter  istam  causam  con- 
scribunt,  Deo  injuriantur  *),  quia  ipsi  soli  debetur  gloria.  laus  et  honor  juxta 
quod  dicit  propheta1 2):  Non  nobis,  Domine,  non  nobis  etc.  Alia  potuit  esse 
causa  propter  se  ipsos  solos,  scilicet  ut  scientiam  suam  multiplicent  in  prae- 
senti  et  ut  ad  compositiones  suas  tamquam  ad  thesaurum  memoriae,  quae 
labilis  est,  recurrant  tempore  senectutis,  et  isti,  ut  plurimum  appropinquante 
mortis  suae  tempore  faciunt  comburi  libros  suos,  ne  suis  successoribus  proficiant 
in  futurum, sicut  aliquando  fecerunt  aliqui,  qui  sunt  maledicti  in  saecula,  quorum 
periit  memoria  cum  sonitu.  Sic  similiter  fecit  quidam  contemporaneus  meus 
illiteratus,  stolidus,  idiota,  fingens  se  clericum,  qui  emebat  libros  plurimos 
magnos  antiquos  [1487:  super  antiquos],  non  curando  de  qua  scientia  ipsi 
essent,  sicut  antiquos  breviarios,  Lucanum,  plurimum  Priscianum  et  veteres 
decretales,  ut  crederet  populus  ipsum  esse  philosophum  et  prophetam,  cum 
videret  tot  et  tantis  libris  cameram  ipsius  praeornatam.  Ipso  autem  mortuo 
dixit  mihi  Parisius  conquerendo  quidam  de  terra  sua,  quod  talis  et  tantus 
moriebatur  nuper,  qui  combusserat  libros  suos,  in  quibus  secreta  fuerant  in- 
finita,  ne  post  ipsum  aliquibus  proficerent:  unde  damnum.  Cui  respondi: 
Amice,  non  doleas!  ego  novi  intima  cordis  sui  et  scientiam  totam  suam  in- 
timam;  non  enim  combussit  libros  suos  propter  causam,  quam  praetendis, 
sed  ut  post  mortem  suam  ignorantia  sua  et  deceptio  non  veniret  in  lucem. 
Tertia  causa  propter  se  ipsos,  ut  dictum  est,  principaliter,  et  modicum  propter 
alios,  quia  quamdiu  vivunt,  si  scilicet  in  aeternum,  quod  absit,  nihil  com- 
municant,  tarnen  in  morte  libros  non  comburunt,  sed  relinquunt  valeat  quod 
valeat  incombustos.  Et  istorum  vita  merito  brevietur,  ut  eorum  ordinationes 
citius  divulgentur.  Quarta  causa  propter  se  ipsos  pritno,  secundo  propter 
amicos  et  proximos,  tertio  propter  commodum  totius  universi.  Quinta  propter 
praecepta  nobilium  et  magnatum  et  regum,  principum,  praelatorum.  Sexta 
propter  praeces  magistrorum,  scolarium,  sociorum.  Septima  causa  propter 
gloriam  sempiternam,  ad  quam  causam  omnes  aliae  causae  ordinantur  exceptis 
duabus  primis  et  tertia  pro  parte.  Ad  hanc  autem  doctores  philosophi  et 
omnes  alii  sapientes,  in  quantum  hujusmodi,  ordinant  suos  actus,  cujus  parti- 
cipes  effici  mereantur. 

2)  Notandum  hic,  quod  modus  operandi  cyrurgicus  Thederici  et  suorum 
sequacium  modernorum3)in  aliquibus  sapit  naturam  et  modum  operandi  cyrur- 
gicorum  antiquorum  operantium,  ita  quod  in  quibusdam  cum  eo  convenit  et 
in  aliis  ab  eo  diversatur.  Et  quoniam  nobis  multum  confert  scire  prae- 
eminentiam  unius  modi  operandi  ad  alterum  et  quis  eorum  et  in  quo  sit  com- 
probandus4)  aut  etiarn  reprobandus,  et  quoniam  propter  aliquas  causas,  sicut 
posterius  apparebit,  malunt  secundum  modum  antiquorum  et  non  modernorum 

1)  16642:  imminantur  (?). 

2)  gemeint  ist  der  Psalmist  (Ps.  115,  V.  1.). 

3)  Q.  197:  fundatus  est  et  extractus  pro  parte  a modo  operandi  u.  s.  w. 
wie  oben. 

4)  Q.  197:  approbandus. 


10* 


140  Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 

praeparari  aliqui  vulnorati,  ideo  est  utile  videre,  quomodo  secundum  utrosque 
eadem  vulnera  praeparanlur.  Ponatur  exemplum  sensibile  ut  melius  videatur: 
Ecce  aliquis  venit  vulneratus  babens  diversa  vulnera  in  capite:  primum  est 
vulnus  cum  incisione  simplici,  secundum  cuin  contusione,  tertium  cum  telo 
aut  simili  inüxo  non  extracto,  quartum  cum  incisione,  altero  labio  magno 
et  multum  dependente,  et  ista  4 vulnera  sunt  sine  deperditione  sub- 
stantiae;  quintum  vulnus  est  cum  incisione  et  cum  deperditione  substan- 
tiae;  sextum  vulnus  est  cum  contusione  et  deperditione  substantiae.  Dictus 
autem  vulneratus  quaerit  secundum  modum  operandi  antiquorum  propter 
5 rationes:  1“:  certus  est,  quod  alii  curati  sunt  per  modum  antiquorum  et 
de  novo  non  est  adhuc  informatus,  ideo  non  vult  dimittere  certum  pro  in- 
certo;  2a  causa,  quia  plus  applaudit  aquae  quam  vino,  quia  communis  opinio 
usque  ad  nunc  f uit,  quod  nullus  vulneratus  debet  potare  vinum.  3a  causa 
est,  quia  pauper  est  et  facilius  potest  habere  aquam  quam  vinum  maxime  in 
quibusdam  regionibus.  4a  causa  est,  quia  primo  non  potuit  habere  cyrurgi- 
cum  operantem  secundum  novum  modum.  5a  causa,  quia  nunquam  potavit 
vinum.  Iste  patiens  habet  6 vulnera  diversa,  ut  visum  est,  unde  ab  aliquibus 
fluit  sanguis,  ab  aliquibus  non;  item  quaedam  eorum  sunt  magna,  quaedam 
parva;  item  aliqua  sunt  cum  fractura  cranei,  aliqua  sine  fractura,  aliqua  sunt 
cum  fractura  ulterius  penetrante,  aliqua  cum  fractura  non  penetrante.  Haec 
sola  considerat  antiquus  cyrurgicus. 

Modus  communis  antiquorum  praeparandi  vulnera. 

Prima  praeparatione  antiqui  sic  procurant  dicta  vulnera,  quod  si  sint 
parva,  primo  infigunt  tastam,  secundo  parvum  digitum  cum  violentia,  tertio 
infigunt  digitum  medium,  quarto  majorem  ampliando  semper  vulnus  in  fundo, 
quinto  elargant  ipsum  orificium  cum  incisorio  dicentes:  hoc  vulnus  largius  est 
in  fundo  quam  in  orificio;  et  verum  est,  quia  hoc  fecerunt,  et  patiens  ridet  con- 
tinue  cum  dentibus.  Deinde,  si  eorum  aliqua  emittant  sanguinem  et  jam  multum 
non  emiserunt,  permittunt  ipsum  fluere  satis,  donec  eis  sufficiat,  dicentes: 
quod  temperatus  fluxus  sanguinis  confert  vulneribus  prohibendo  ab  eis  calidum 
apostema.  Si  autem  satis  fluxit  et  adhuc  fluit,  ipsum  sic  stringunt,  si  possunt, 
et  eodem  modo  vulnera  orania,  quae  sunt  sine  fractura  cranei  sic  praeparant 
et  procurant,  dilatant  ea  et  replent  ea  tentis  madefactis  aliqua  medicina 
frigida  viscosa,  sicut  albumine  ovorurn  et  similia  et  superponunt  plumaceolos 
madefactos  eadem  medicina  et  de  ligatura  artiflciali  parum  curant  per  totum 
processum.  Secunda  praeparatione,  quando  volunt  vulnera  praeparare,  hoc 
est  communiter  2a  aut  3a  die,  ab  ipsis  tentas  removent  supradictas  et  iterato 
ea  replent  usque  ad  summum  tentis  praedictis  similibus,  superponunt  medi- 
cinas  putrefactivas,  quoniam  ut  plurimum  vulnera  sic  procurata  apostemantur, 
et  ideo  sive  sic  operantur  sive  non,  omnibus  vulneribus  indifferenter  putre- 
factivas applicant  medicinas  et  illo  modo  cum  tentis  et  cum  putrefactivis 
nihil  immutando  per  magnurn  tempus  dicta  vulnera  continuant  et  procurant 
mutando  ipsa  ter  in  die  in  aestate,  bis  in  die,  si  sit  hiems.  Deinde  rodeunt 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc.  141 

ad  stupbas  albumine  ovi,  sicut  prius,  et  cum  eis  solum  tentant  ea  mundi- 
ficare  et  desiccare  nec  consueverunt  aliud  apponere  medicamen.  Si  aliqua 
dictorum  vulnerum  sint  cum  laesione  cranei  aliqua,  sive  penetrante  sive  non, 
in  illa  praeparatione  scindunt  cutem  et  carnem  exteriorem  in  modum  crucis 
usque  ad  craneum,  et  angulo  cujuslibet  quarterii  infigunt  cum  acu  forte  filum, 
ut  mediante  dicto  filo  trahente  quarteria  facilius  teneantur  et  distrahantur, 
deinde  quarteria  cum  novaculo  a craneo  excarnant,  donec  totum  vulnus  cranei 
detegatur  et  appareat  intuenti,  donec  cum  instrumentis  cyrurgicis  absque  lae- 
sione carnis  extrinsecae  valeat  elargari,  quod  aliqui  istorum  sic  faciunt,  quod 
fissuram  solum  superficialem  faciunt  penetrantem.  Si  autem  fractura  cranei 
sit  penetrans  ad  ejus  concavitatem  interiorem  sive  sint  aliqua  frustra  cranei 
habentia  tenacitatem  sive  non  habentia,  in  ipso  craneo  faciunt  magnum  vulnus, 
deinde  utraque  dicta  vulnera  cum  solis  stupis  et  albumine  ovi  procurant  usque 
in  finem  sicut  praedicta  vulnera,  quae  sunt  sine  cranei  laesione  nihil  penitus 
superaddito  vel  remoto.  Et  secundum  dictam  curam  plures  morientur  quam 
evadent,  et  prolongatur  curaeorum,  qui  evadunt,  usque  3 menses  et1)  extractione 
et  amissione  partium  cranei  semper  de  cetero  sunt  suspecti  et  in  perpetuum 
impejorantur.  Dietant  autem  antiqui  omnes  vulneratos,  ut  praedictum  est,  ac 
si  febrem  continuum  paterentur. 

Modus  communis  modernorum  operandi  vulnera. 

Iterato  idem  vulneratus  post  longum  tempus  curatus  habens  concavas  ci- 
catrices  in  vulneribus,  quae  fuerunt  cum  fractura  cranei,  — tarnen  supponimus, 
quod  cicatrices  sint  planae  quoad  praesens  — , reportans  tot  et  eadem  vulnera 
redit  dicens2):  Magister!  ego  fui  in  januis  mortis  et  ideo  plus  timeo.  Dicatis 
mihi  praeeminentiam  novi  modi  Vestri  curationis  vulnerum  ad  antiquum. 

Quod  cura  vulnerum  secundum  m odernos  praecellit  curam 
antiquorum  in  11  c on  di  cionib us: 

Dico,  quod  quamvis  uterque  modus  curandi  tendat  ad  curationem,  tarnen 
diversimode,  unde  novus  modus  1°)  non  probat  vulnera,  2°)  non  ponit  tentas, 
3°)  vulnera  non  emittunt  saniem,  4°)  non  foetent,  5°)  non  incidit  periculum, 
6°)  non  est  dolorosus,  7°)  non  est  laboriosus,  sed  levis  et  brevis,  8°)  dat 
vinum  et  carnes,  9°)  non  extrahit  ossa  aut  frustra  cranei  a vulneribus  capitis, 
10°)  facit  pulchras  cicatrices  non  concavas,  11°)  non  destruit  motum  mem- 
brorum  nervosorum.  Et  Tu  scis,  quae  symptomata  inducit  cura  antiquorum 
per  experientiam  in  Te  ipso,  ergo  elige.  „Magister!  si  verasint.  quae  dicitis, 
sicut  esse  debent  et  sicut  credo,  ita  facile  est  eligere  inter  ista  sicut  inter 
Optimum  et  non  bonum.  Scio  enim,  quod  nec  novus  modus  noster  nec  alter, 
a quo  aliquis  evadat,  potest  esse  deterior  quam  antiquus.  Consideret  ergo 
novus  cyrurgicus  antequam  incipiat  praeparare,  quod  praedictorum  6 vulnerum 


*)  Q.  197  schaltet  ein:  ex. 

2)  Q.  197  hat  hier  einen  anderen  Wortlaut. 


142  Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 

quaedam  possunt  esse,  a quibus  fluit  sanguis,  quaedam  a quibus  non  fluit. 
Eorum,  a quibus  fluit,  a quibusdam  leniter,  a quibusdam  cum  impetu.  Eorum, 
a quibus  fluit  cum  impetu,  ab  aliquibus  fluit  ab  uno  loco  signato,  sicut  ab  unica 
arteria  et  simili,  ab  aliis  fluit  a pluribus  locis,  ut  a pluribus  venis  et  arteriis. 
Iterum  omnium  dictorum  vulnerum  alia  sunt  sine  deperditione  substantiae,  alia 
cum  deperditione  substantiae.  Item  praedictorum  omnium  alia  sunt  in  quibus 
craneum  non  est  laesum,  alia  in  quibus  est  laesum;  iterum  laesionum  cranei 
aliae  sunt  solum  superficiales,  aliae  sunt  penetrantes  ad  cranei  concavitatem 
interiorem.  Item  praedictorum  omnium  vulnerum  capitis  tarn  sine  laesione 
cranei  quam  cum  laesione  ejusdam  aliqua  sunt,  in  quibus  craneum  est  dis- 
coopertum  patens  aeri,  aliqua,  in  quibus  non  est  patens  nec  discoopertum. 
Ista  omnia  oportet  cyrurgicum  novum  considerare,  quoniam  secundum  dictas 
diversitates  debent  prius  aut  tardius  aut  simul  aut  successive  aut  eodem  modo 
aut  diversimode  vulnera  praeparari. 

Modus  et  ordo  praeparandi  eadem  et  plura  vulnera  et  diversa 

secundum  modernos. 

Primo  ergo  debet  praeparari  vulnus,  a quo  fluit  sanguis  cum  impetu,  si 
sit.  unicum  tale,  quia  ibi  est  majus  periculum  et  ideo  ibi  citius  est  subveuien- 
dum;  si  autem  sint  plura  hujusmodi,  prius  praeparetur  illud,  a quo  fluit  cum 
majori  impetu  propter  dictam  causam;  secundo  praeparetur  illud,  a quo  fluit 
cum  minori  impetu.  et  primo  claudantur  labia  istius  et  dentur  alicui  ad  tenen- 
dum,  donec  primum  sit  praeparatum;  tertio  praeparetur  illud  vel  illa,  in 
quibus  craneum  est  discoopertum  sive  sit  sanum  sive  laesum,  ne  ab  aere  alte- 
retur.  Quarto  praeparetur  illud,  a quo  fluit  leviter  sanguis,  quia  tamdiu  posset 
fluere,  quod  noceret.  Quinto  praeparetur  illud,  in  quo  craneum  est  laesum 
cum  contusione  Q;  sexto  et  ultimo  extrahatur  telum,  quia  ibi  erat  minus  peri- 
culum, quia  nihil  poterat  exire  nec  exalare  nec  etiam  subintrare.  Vulnera 
autem  omnia  praedicta  successive  praeparentur  sicut  inferius  ostendetur. 
Quibus  praeparatis  secundum  quod  eorum  exigit  unumquodque,patiensquiescat 
nec  comedat  nec  bibat  usque  ad  crastinum  diem.  Crastino  comedat  panem, 
carnes  digestibiles  et  ova  sorbilia  et  bibat  bonum  vinum  purum  solum  et  re- 
gatur  sicut  in  capitulo  de  dieta  vulneratorum  posterius  apparebit.  Si  autem 
sit  craneum  laesum  usque  ad  concavitatem  interiorem  potet  pigmentum  sicut 
inferius  ostendetur.  Debet  autem  omnis  vulneratus  prima  praeparatione  dimitti 
et  non  mutari  usque  ad  quartum  diem  aut  quintum  aut  donec  penitus  curetur, 
nisi  dolor  post  illam  praeparationem  fuerit  augmentatus,  quod  rarissime  con- 
tingit,  nisi  ibi  error  fuerit  aliqualis  aut  nisi  aliquid  de  contingentibus  ob- 
mittatur.  Si  autem  dolor  augmentetur,  quandocunque  sit,  statim  vulnus 
solvatur  et  sicut  inferius  cap.  de  apostemate  calido  ostendetur,  cum  emplast.ro 
de  malvis  et  ceteris  procuretur,  donec  dolor  sedetur,  quo  sedato  ad  curam 
vulneris,  et  modo  quo  prius,  iterum  revertatur. 


l)  Q.  197:  telo  non  stante. 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 


143 


Quomodo  modus  antiquorum  praeparandi  vulnera  defectuosus 

est  in  10: 

Ex  dictis  et  dicendis,  sicut  mihi  videtur,  apparere  potest,  quod  prae- 
dictus  modus  antiquorum  praeparandi  vulnera  defectuosus  est  in  singulis  suis 
partibus,  et  deinde  in  se  toto:  1“  quia  probant  vulnera;  212.  quia  ampliant 
ea;  3™  quia  permittunt  sanguinem  fluere;  421  quia  ponunt  tentas;  5™  quia 
applicant  localia  frigida  constrictiva;  6™  quia  non  ligant  artificialiter ; 7™  quia 
applicant  medicinas  putrefactivas;  8'"  removent  violenter  frustra  ossium  a 
vulneribus  cranei:  9“  quia  exhibent  dietam  frigidam  humidam  indigestibilem; 
1 Olli  reprobatur  cura  antiqua  in  se  tota  propter  primum,  scilicet  propter  qua- 
druplicem  violentum  intolerabilem  praedictum  modum  probandi  reprobatur, 
quia  dolorosissimus  patienti,  ergo  etc.;  propter  securidum,  quia  ampliando 
vulnus  inferunt  dolorem,  aliquando  incidunt  nervös  et  similia,  ex  quo  ali- 
quando  provocatur  fluxus  sanguinis,  a quo  patiens  non  evadit.  Propter  tertium 
reprobatur  cura  antiquorum,  quia  quamvis  fluxus  sanguinis  juvet  prohibendo 
calidum  apostema  plus  nocet  debilitando  virtutem,  quae  curat  morbos.  Simi- 
liter  habemus  alium  modum  magis  familiärem  sedandi  apostema  et  curandi, 
sicut  phlebotomiara,  pharmaciam  et  localia,  quam  sit  fluxus  sanguinis  per 
vulnus  etc.  Propter  quartum  reprobatur,  quoniam  tentae  impositae  vulneri 
causant  dolorem  et  distendunt  labia  vulnerum  et  elongant  et  per  consequens 
causant  rheu(g)ma  et  continuant  fluxum  sanguinis  et  plus  prosternitur  virtus 
ex  uniea  impositione  tentarum  quam  quando  fiebat  vulnus  primum,  et  detur- 
pant  cicatricem  et  ex  continuatione  eorum  vulnera  plana  cancerantur  et  con- 
cava  fistulantur  etc.  Propter  quintum  reprobatur,  quia  localia  frigida  opilativa 
constrictiva  corrumpunt  complexionem  membri,  opilant  poros,  ingrossant  hu- 
mores  et  prohibent  eventationem  humorum  et  fumorum,  qui  ibi  remanentes 
concultantur  et  corrumpuntur  et  putrefiunt  et  sunt  causa  apostemationis 
membri  et  insaniationis  vulneris  et  febris,  quod  est  contra  Galenum  XIII0  me- 
gategni  et  de  ingenio  per  totum,  ex  cujus  sententia  elicitur  manifeste,  quod 
nihil  est  honorabilius  medico,  neque  utilius  ergo,  quam  praeservare,  ne  membra 
vulnerata  deveniant  ad  apostemationem  et  febrem.  Propter  sextum  reprobatur, 
quoniam  modus  ligandi  non  assequitur  utilitates,  quas  facit  in  vulnere  arti- 
ficialis  ligatura;  quae  sunt  quinque,  sicut  posterius  apparebit.  Propter  septi- 
mum  reprobatur,  quoniam  continua  putrefactivorum  appositio  corrumpit  com- 
plexionem membri  in  tantum  quandoque,  quod  nunquam  postmodum  caveri 
potest,  quoniam  continuetur  in  aliquibus  generatio  saniei  in  perpetuum, 
similiter,  quia  dicit  Galenus  VIII0  megategiii  cap.  4:  Omnibus  vulneribus,  in 
quantum  hujusmodi,  desiccativa  medicina  competit  a principio  usque  in  finem, 
sed  desiccativa  non  est  putrefactiva.  Iterum  dicit  Avicenna  1.  1 f.  4 cap.  28 
intitulato  ad  medicandum  solutioni  continuitatis : Intentio  in  medicando 

solutioni  continuitatis,  quae  membris  accidit  mollibus  est,  trium  prin- 
cipiorum  curam  habere:  1™  est  detinere  fluxum  humorum,  si  fluat 

ad  locum;  2 ÜL  est  fissuram  consolidare  cum  medicinis  et  cibis  conve- 
nientibus,  et  3üL  est  prohibere  putrefactionem,  quanto  plus  possibile  est. 


144  Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 

Ergo  putrefactiva  non  debent  applicari.  Propter  octavum  reprobratur,  quoniam 
non  est  necessarium,  ossa  cranei  fracti  removeri,  ubi  sufficiet  ejus  vuIdos  ad 
raundificationem  saniei,  sicut  patet  per  Galenum  VIII0  megategni  cap.  ultimo 
in  fine  et  Avicennam  1.  4 f.  5 tract.  3,  quoniam  non  est  necessarium  ea  ex- 
trahi  nisi  propter  mundificationem  saniei,  et  istud  capitulo  de  vulneribus  ca- 
pitis cum  fractura  cranei  posterius  plenius  apparebit.  Propter  nonum  repro- 
bratur,  quoniam  vulnerati  indigent  dieta  subtili,  digestibili,  generativa  boni 
sanguinis  et  calidi  et  spirituum,  qui  quidem  sanguis  est  materia  carnis 
generandae  in  vulnere  et  ubique,  ex  quo  sanguine  oportet  regenerari  deperdita, 
repleri  concava,  continuari  soluta.  Sed  dieta  antiquoruin  habet  omnes  condi- 
ciones  istius  contrarias,  quia  ipsi  injungunt  vulneratis  dietam  strictam  frigi- 
dam  humidam  ac  si  febrem  continuam  paterentur  dantes  afflicto  afflictionem, 
depauperantes  materiam  sanguinis,  quoniam  dieta  eorum  in  quantitate  raulta 
est  pauci  sanguinis  generativa,  et  saDguis  ille  est  aquosus  et  humidus  et  ideo 
ineptus  curationi  vulnerum,  quoniam  vulnera  non  curantur  nisi  prius  desic- 
centur.  Similiter  ita  subita  mutatio  dietae  laedit  naturam  et  virtutem,  quae 
vix  sustinet  repentinas  mutationes  sicut  dicit  Galenus  cap.  de  anathomia  oculi 
circa  medium.  Propter  decimum  reprobratur  tota  cura,  quoniam  vulnera  sic 
procurata  multam  emittunt  saniem  et  foetorem,  cum  qua  evacuatur  multus 
calor,  et  spiritus,  et  ideo  multum  timenda  est  immunda  et  multum  debilitans, 
et  quia  valde  dolorosa  et  periculosa  patienti,  et  quia  multum  laboriosa  cyrur- 
gico,  quia  oportet  patientem  omni  die  praeparari  ter  aut  bis  ad  minus  et 
communiter  remanent  turpes  cicatrices  et  motus  membri  amittitur  multum 
saepe  in  vulneribus  locorum  nervosorum.  Et  notandum,  quod  sicut  dicit  The- 
dericus  in  majori  cyrurgia  sua  1.  2 cap.  11  intitulato  de  curatione  universali 
vulnerum,  quae  fiunt  in  carne  forte  li(t)tus  ararnus  reprehendendo  antiquos, 
quia  nec  experimentum  nec  ratio  potest  ipsos  a suis  erroribus  elongare,  et 
causa  est  duplex:  1JL,  quia  non  audent  acquiescere  veritati,  quamquam  ipsam 
videant  et  cognoscant,  quoniam  utilius  et  honestius  eis  est  esse  magistri  in 
secta  sua  et  lucrari  quam  fieri  discipuli  modernorura;  2A  potest  esse,  quia 
diffidunt  quod  non  possent  complete  doctrinam  hujusmodi  adipisci.  et  si 
possent,  hoc  esset  cum  difficultate  maxima  et  labore,  quia  dicit  Galenus  VII0 
de  ingenio  cap.  3 „nolumus  tarnen  etc.“:  Male  informati  duobus  temporibus 
indigent,  ut  bene  informentur:  1“:  ut  malam  intentionem  expellant,  221:  ut 
bonam  discant.  Similiter  fortasse  li(t)tus  ararnus  temptando  divertere  illiteratos 
omnes  tarn  vulgus  quam  principes  a confidentia  antiquorum ; immo  quanto  sunt 
antiquiores,  tanto  plus  de  ipsis  confidunt  et  eis  se  audacius  exponunt  non 
credentes  Petro  Helyae1)  dicenti  supra  Priscianum  minorem:  Moderni 
sunt  respectu  antiquorum  sicut  nanus  existens  super  caput  gigantis  etc.  ut 
alibi;  sed  facientes  sicut  rusticus  de  cane  suo  decrepito,  qui  quamvis  domum 
et  utensilia  maculet  pilis  suis  et  quamvis  footeat  ultra  domum  et  in  omnibus 
noceat  et  nulli  proficiat  nec  proficere  valeat  in  futurum,  attamen  ipsum  non 
expelleret  nec  ipsi  deficeret  plus  quam  sibi  in  necessariis  ministrandis  nec 


')  Gemeint  ist  wohl  der  Grammatiker  Pierre  Helie,  Commentator  des 
Prisoianus. 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praearnbulae  etc.  145 

ipso  vivente  canem  alium,  quoniam  sciret  sibi  necessarium,  praesumeret 
emittere;  hoc  autem  non  faceret  rusticus  patri  suo.  Cura  autern  raodernorum 
habet  condiciones  praedictas  contrarias  oranino,  quare  etc. 

3)  Notandum,  quoniam  tota  intentio  cyrurgicorum  operantium,  quantum- 
cunque  particulariter  diversetur,  versatur  circa  tria  generalia,  scilicet  circa 
solutionem  continuitatis  aut  continuationem  soluti  et  circa  extirpationem 
superflui  sicut  tota  intentio  medicorum  circa  dietam.  potionem  et  cyrurgiam: 
quid  est  solutio  continuitatis,  quid  plaga,  quid  vulnus,  quid  ulcus 
et  quomodo  ista  inter  se  conveniunt  et  differunt.  Quid  solutio 
continui?  Solutio  continuitatis  est  omnis  separatio  aut  divisio 
corporis  aut  membri  continui,  et  hoc  sive  fit  cum  vulnere  manifesto 
aut  sine  vulnere  manifesto,  sicut  sunt  fracturae  ossium  intrinsecae  vel 
absconditae,  ut  ossium  coxarum  sine  vulnere  carnis  aut  dislocationes  mem- 
brorum,  juncturarum,  aut  earum  torsiones,  quae  omnes  sunt  solutio  continui. 
Plaga  ut  communiter  sumitur  a modernis,  est  omnis  solutio  continui  mani- 
festa  aut  extrinseca  aut  apparens  solummodo;  secundum  veritatem  tarnen  forte 
plaga  est  omnis  solutio  continui  sive  sit  intrinseca  non  apparens,  sive  extrin- 
seca et  apparens.  Vulnus  ab  aliquibus  sic  diffinitur:  vulnus  est  solutio 
continuitatis  cum  effusione  sanguinis  ex  recenti  tempore  facta.  Sed  haec  de- 
finitio,  ut  videtur,  in  tribus  deficit:  1JL  quia  ibi  ponitur  loco  generis  solutio 
continuitatis,  quae  non  est  genus  immediatum  vulneris,  per  quod  debet  diffi- 
nitum  di ffiniri,  immo  melius  dicetur:  vulnus  est  plaga  etc.;  21  quia  non 
competit  omni,  sicut  scilicet  vulneribus  ventris,  quibus  non  fit  efTusio  san- 
guinis; 3 2.  quia  non  competit  soli,  quia  non  excludit  aperitiones  apostematum, 
quae  recenter  fiunt  et  emittunt  sanguinem  et  tarnen  non  sunt  vulnera  sed 
ulcera.  Potest  autem,  ut  mihi  videtur,  vulnus  sic  melius  diffiniri:  Vulnus 
est  plaga  recens  in  membro  non  discrasiato.  Ulcus  est  plaga  emittens  pus  aut 
aliquid  simile,  putrida  aut  putrefacta,  cujus  putredo  tantum  prolongatur  ali- 
quando,  quod  transit  terminum  communem  curationis  vulnerum,  quod  fuit 
secundum  antiquos  circa  6 hebdomadas  actum;  quaedam  vulnera  citius,  quae- 
dam  tardius  ulcerantur.  Ex  dictis  patet,  quid  est  unumquodque  istorum  et 
convenientia  et  diflferentia  inter  ipsa,  quoniam  solutio  continuitatis  est  genus 
ad  plagam,  plaga  est  genus  immediatum  ad  vulnus  et  ad  ulcus  etc.,  undo 
propter  convenientiam,  quam  babent.  inter  se,  ut  visum  est,  actores  medicinae 
et  praecipue  Hippocrates  aphorism.  6ae  particulae;  „vulnera  quaecunque 
annua“  et  infinilis  aliis  locis,  et  Galenus  et  Avicenna  accipiunt  unum  pro 
altero  abusive,  et  actores  cyrurgiae  similiter,  quare  practicantes  multotiens 
sunt  decepti,  cum  inter  se  multum  differant,  ut  visum  est,  et  ideo,  quicunque 
accipiunt  unum  pro  altero,  abutuntur. 

4)  Notandum,  quod  causae  solutionis  continuitatis  sive  plagae  duae 
sunt  generales,  scilicet  causa  intrinseca  et  causa  extrinseca,  unde  non  potest 
solvi  continuum  quomodocunque  diversimode  solvatur,  nisi  ab  altero  istorum 
duorum  solvatur.  Intrinseca  antecedens  causa  est  humor  aut  ventus  etc.;  ex- 
trinseca i.  e.  primitiva  est  gladius  vel  lapis  et  similia.  Et  quaelibet  istarum 
causarum  est  multiplex,  sicut  patet  in  auctoritatibus  medicinae,  et  ideo  re- 


146  Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 

quirantur  ibi;  vulnera  vel  ulcera,  quae  sunt  a causa  intrinseca,  ut  plurimum 
fiunt  cum  discrasia;  quae  autem  fiunt  a causa  extrinseca.  fiunt  ut  plurimum 
sine  discrasia,  saltem  quod  discrasia  non  est  causa. 

5)  Notandum  quod  actores  medicinae  et  cyrurgiae  et  practicantes  faciunt 
magnam  brigam  de  diversitate  curationis  vulnerum  secundum  quod  fiunt  in 
diversis  membris  soilicet  mollibus,  ut  caro  et  similia,  duris,  ut  ossa  et  similia, 
dicentes,  quod  vulnera  membrorum  raollium  per  viam  intentionis  primae 
curantur,  vulnera  membrorum  durorum  per  viam  intentionis  secundae  curantur, 
dubitantes  de  cura  membrorum  mediorum,  maxi  me  Galenus  V°  de  ingenio 
cap.  5 et  Avicenna  1.  4 f.  4 tract.  1 cap.  1 prope  principium.  De  cujus 
dubitatione  non  multum  curamus,  quia  diversitas  modi  curationis  ipsorum 
non  ponit  diversitatem  aut  difficultatem  in  opere  cyrurgiae  ideoque  dimittatur 
haoc  dubitatio  medicis  inquirenda. 

6)  Notandum  quod  vulnus  dicitur  curari  per  viam  intentionis  primae, 
quando  illud  quod  est  medium  conjungens  labia  vulnerum  est  ejusdem  naturae 
et  substantiae  et  homogeneum  cum  labiis  vulnerum,  quae  conjungit,  sicut 
medium  conjungens  labia  vulnerum  carnis  est  ejusdem  naturae  et  homogeneum 
cum  eis,  et  est  et  nominatur  caro,  sicut  labia  praedicta.  Et  iste  modus 
curandi  vulnera  per  viam  intentionis  primae  vocatur  vera  consolidatio  et  fit 
in  solis  membris  mollibus,  ut  in  carne  et  similibus,  quia  materia  eorum,  quae 
est  sanguis,  omni  die  in  corpore  generatur  et  fit  similiter  in  ossibus  puerorum, 
quae  adhuc  sunt  mollia  propter  duas  rationes:  una,  quia  adhuc  sapiunt  na- 
turam  spermatum  parentum;  alia,  quia  adhuc  proprium  sperma  non  emiserunt. 
Vulnus  autem  dicitur  curari  per  viam  intentionis  secundae,  quando  medium 
conjungens  labia  vuluerum  et  incarnans  est  diversae  substantiae  et  hetero- 
geneum  et  diversi  nominis  a labiis  vulnerum,  quae  incarnat,  sicut  medium 
conjungens  labia  vulnerum  ossis  duri  est  porrus  sarcoides,  qui  est  diversae 
substantiae  et  heterogeneum  ab  ipso  osse  et  alio  nomine  nominatur.  Et  iste 
modus  curandi  vulnera  vel  incarnandi  hujusmodi  per  viam  intentionis  secundae 
vocatur  consolidatio  non  vera,  unde  intentio  dicitur  prima,  quia  natura,  quae 
facit  semper,  quod  melius  est,  nisi  fuerit  impedita,  et  cyrurgicus,  qui  debet 
esse  ipsius  imitator,  intendunt  in  singulis  membris  vulnera  sic  curare.  Cum 
autem  natura  est  impedita,  quia  non  invenit  in  corpore  nutrimentum  penitus 
simile  membris  laesis,  recurrit  ad  aliam  intentionem  secundam,  et  ideo  dicitur 
secunda,  quia  secundo  intellecta  est.  Et  est  simile  de  aurifabro,  qui,  si  posset 
consolidare  aurum  cum  auro,  nunquam  recurreret  ad  boracem;  immo  fuit  in- 
tentio sua  1%  et  cum  non  potuit,  tune  recurrebat  ad  boracem,  aurum  con- 
solidans  cum  borace,  et  iterum  caro  fit  sicut  cera  fissa  dura,  quae  consolidatur 
cum  cera  liquefacta;  ossa  sunt  sicut  ligna,  quae  consolidantur  cum  nutri- 
mento  viscoso  sicut  colla,  et  panni  scisi  neutra  dictarum  intentionum  curantur, 
quia  nec  cum  panno  nec  cum  colla,  sed  cum  filo,  quod  ab  ipsis  non  procedit, 
quoniam  non  recipiunt  nutrimentum,  sed  in  pannis  et  consimilibus  reparandis 
nec  natura  sola  nec  cum  artifice,  sed  solus  artifex  operatur. 

7)  Notandum  ulterius,  quod  vera  consolidatio  potest  dupliciter  intelligi: 
1 0 modo,  quando  conjungens  et  conjuncta  sunt  eadem,  ut  visum  est;  alio: 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 


147 


quando  membrum  aliquod,  quod  fuit  vulneratum,  aeque  bene  exercet  omnes 
operationes  suas  naturales,  sicut  ante  faciebant.  Nun  vera  consolidatio  tot 
modis  dicitur  [1487  u.  Q.  197:  quia  quot,  modis  dicitur]  unum  oppositorum 
etc.,  unde  de  modo  curationis  vulnerum  membrorum  mediorum  faciunt  actores 
medicinae  dubium,  maximeGalenus,  ut  nuper  dictum  est,  utrum  scilicet  vulnera 
eorum  curentur  per  viam  intentionis'primae  et  vera  consolidatione,  aut  utrum 
curentur  per  viam  intentionis  secundae  et  consolidatione  non  vera,  quae  dubi- 
tatio  dimittatur  medicis  inquirenda.  Debet  enim  nobis  cyrurgicis  sufficere, 
quod  hujusmodi  membra  media,  si  fuerint  vulnerata,  post  eorum  curationem 
suas  operationes  naturales  omnes  aeque  bene  exercent,  sicut  ante,  nec  habe- 
mus  curare  cum  quo  medio  sive  homogeueo  sive  heterogeneo  dictorum  mem- 
brorum vulnera  solid antur. 

8)  Notandum,  quod  Galenus  III0  de  ingenio  cap.  2 ponens  curam 
vulnerum  carnosorum  dicit : siinplicissimum  vulnus  est  quod  fit  in  superficie 
membrorum  carnosorum;  juxta  quod  notandum,  quod  vulnerum  aliud  est 
simplex,  aliud  compositum,  aliud  dicitur  quamdiu  vulnus.  Simplicium  autem 
vulnerum  aliud  est,  in  quo  nihil  de  substantia  membri  est  deperditum  aut 
omnino  a membro  separatum,  sicut  vulnus  quod  fit  cum  aliquo  instrumeuto, 
quod  nihil  auffert  a membro,  ut  cum  telo;  aliud  vero  est  vulnus  simplex,  in 
quo  non  est  aliquid  accidens  sociatum,  sicut  apostema,  discrasia,  ulcus  et 
similia.  Compositum  vulnus  dicitur  similiter  duobus  modis:  1 0 a quo  sepa- 
ratur  aliqualis  pars  omnino  a substantia  membri  vulnerati;  secundo  modo: 
cum  quo  accidens  aliquod  est  conjunctum,  ut  mala  discrasia,  apostema  etc. 
Herum  vulnerum  quaedam  sunt  sine  contusione,  quaedam  cum  contusione. 
Sine  contusione  vel  attritione  vel  contritione  sunt,  quaecunque  fiunt  cum  in- 
strumento  leviter  scindente  aut  penetrante,  ut  ense  aut  telo.  Cum  contritione 
aut  cum  contusione  membri  sunt  vulnera,  quaecunqe  fiunt  cum  instrumento 
non  scindente,  ut  cum  baculo  et  similia.  Iterum  vulnerum  quaedam  sunt 
recentia,  quaedam  antiqua.  Recentia  sunt,  quae  non  sunt  alterata;  antiqua 
sunt  alterata,  quamvis  nec  apostema  nec  multum  dolorosa  sint  effecta.  Iterum 
vulnerum  recentium  quaedam  adhuc  emittunt  sanguinem,  quaedam  jam  non 
emittunt,  et  ista  patent  intuenti.  Iterum  vulnerum  quaedam  dicuntur  ab 
actoribus  medicinae,  maxime  a Galeno  III0  de  ingenio  cap.  4 vulnera,  in 
quantum  vulnera  sunt;  alia  dicuntur  vulnera  non  in  quantum  vulnera.  Et 
diffinivit  ibi  Galenus  vulnus  „in  quantum  vulnus“  dicens:  vulnus  nunquam 
vulnus  est,  cum  quo  nec  alter  morbus,  ut  deperditio  substantiae  membri  laesi 
nec  aliquod  accidens  sicut  discrasia  vel  apostema  et  similia  conjunguntur. 
Vulnus  „non  in  quantum  vulnus“  potest  diffiniri  per  oppositum;  sic  vulnus 
„non  in  quantum  vulnus“  est,  cum  quo  conjungitur  alter  morbus  solum,  ut 
deperditio  substantiae  membri  laesi  solummodo  aut  aliquod  accidens  solum- 
modo,  aut  deperditio  et  accidens,  simul  autem  de  praedictis  et  accidens  et 
alter  morbus  simul. 

9)  Notandum  ulterius,  quod  vulnus  simplex  utroque  modo  simplicitatis 
dictum  vocatur  vulnus  iD  quantum  vulnus,  quamdiu  cum  eo  non  est  rubor 
innaturalis  nec  discrasia  nec  calor  nec  dolor  notabilis  neque  tumor.  Et 


148  Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 

quamdiu  vulnus  et  membrum  vulneratum  sunt  sub  ista  dispositione  sua 
naturali,  dicitur  vulnus  in  quantum  vulnus,  et  si  tune  alio  nomine  vocetur, 
abusio  est,  et  inde  cyrurgici  multotiens  sunt  decepti.  Iterum  vulnerum  non 
in  quantum  vulnera  sunt:  aliud  est  discrasiatum,  aliud  apostematum,  aliud 
ab  aere  alteratum,  aliud  medicamine  non  congruo  applicato  etc.  Discrasiatum 
vulnus  proprie  est,  quando  in  ipso  vel  circa  ipsum  incipit  apparere  rubor 
vel  calor  vel  tumor  vel  dolor  vel  alterum  istorum,  vel  plura  vel  omnia  non 
multum  intensa,  sed  parva.  Apostematum  vulnus  est  illud,  quod  praedicta 
accidentia  augmentata  magnificata  perseverantia  concomitantur,  et  febres  ut 
plurimum  hujusmodi  vulnus  et  accidentia  consequuntur,  sicut  patet  aucto- 
ritate  Galeni  II0  megategni  cap.  5:  membra  calidum  apostema  habentia  sunt 
febri,  sicut  quidain  fons  corpori ')  sicut  fornax.  Alteratum  ab  aere  dicitur 
vulnus,  quando  istud  tetigit  aer  tarn  diu,  quod  in  ipso  saniem  generavit,  et 
istud  potest  esse  non  apostematum,  sicut  contingit  vulneratis  longis  quandoque 
ab  exercitu,  qui  quandoque  emittunt  de  sanguine  quantum  possunt  et  debili- 
tati  ibi  remanent  per  plures  dies  et  vulnera  eorum  detecta  ab  aere  alterantur 
nec  apostemantur,  et  eodem  modo  dicitur  vulnus  medicamine  aut  aliter  quo- 
modolibet  alteratum,  si  super  ipsum  putrefactivum  medicamen  ipsum  alterans 
aut  aliud  simile  fuerit  applicatum. 

10)  Notandum  quod  idem  vulnus  prius  existens  vulnus  in  quantum 
vulnus,  non  tarnen  quamdiu  sic  est,  sed  quamdiu  vulnus  non  in  quantum 
vulnus,  in  diversis  temporibus  et  diversis  causis  potest  omnes  hujusmodi 
diversitates  suscipere  successive  et  omnes  eas  simul  habere;  potest  enim  prius 
esse  vulnus  Simplex,  in  quantum  vulnus,  deinde  discrasiatum,  deinde  ab 
aere  alteratum,  deinde  a medicamine,  deinde  apostematum  et  deinde  dolo- 
rosum. 

11)  Notandum,  quod  aliud  est  dicere  vulnus  in  quantum  vulnus  et 
vulnus  quamdiu  vulnus,  quia  vulnus  in  quantum  vulnus  est  vulnus  simplex 
utroque  modo  simplicitatis  i.  e.  cum  quo  nec  alter  morbus  nec  deperditio 
substantiae  conjunguntur,  ut  visum  est. 

Quid  vulnus  in  quantum  vulnus  et  quomodo  differunt  a vulnere 

quamdiu  vulnus. 

Sed  vulnus  quamdiu  vulnus  est  vulnus  quantumque  sive  in  quantum 
vulnus  sive  non  in  quantum  vulnus  sive  simplex  sive  compositum  etc.,  donec 
ulceretur  hoc  est  secundum  antiquos  usque  ad  40  dies  aut  circa. 

Quid  sit  ulcus  et  quando  et  quomodo  vulnera  fiunt  ulcera  et  cetera  omnia 
tangentia  hujusmodi  propositum  cap.  1 doctr.  II  hujus  tractatus  intitulato  de 
cura  ulcerum  specialius  ostendetur. 

12)  Notandum,  quod  si  vulneri  in  quantum  vulnus  sic  existenti,  non 
tarnen  ut  sic  manenti2),  introducatur  aliqu aliter  discrasia  aut  aliquod  accidens 
praedictorum  in  instanti,  oportet  nos  a cura  vulneris  aliquantulum  declinare 


')  Q.  197:  corporali. 

*)  Q.  197:  de  quo  solo  ad  praesens  loquimur. 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 


149 


et  attendere  ad  curam  accidentis  aut  accidentium  omnium  introductorum,  sicut 
patet  auctoritate  Avicennae  1.  1 f.  4 cap.  ultimo  et  auctoritate  Galeni  III 0 
de  ingenio  in  medio  cap.  9,  et  hoc  fiat  cum  medicamine  magis  proprio  ad 
remolionem  illius  accidentis,  et  si  sit  possibile,  quod  juvet  vulnus,  et  si  non 
juvet,  saltem  quod  non  noceat.  Et  haec  est  intentio  actorum,  et  si  posset 
haberi  medicina,  quae  conferat  duobus  aut  pluribus  aut  Omnibus  accidentibus 
introductis  et  vulneri  non  noceat,  illud  est  praeeligendum;  et  quamdiu  aliquod 
praedictorum  accidentium  vulnus  concomitatur  et  cum  eo  perseveret,  si  esset 
in  infinitum  semper,  et  praecipue  debemus  ad  curam  dicti  accidentis  attendere, 
curam  vulneris  aliqualiter  postponendo.  Si  autem  hujusmodi  accidens  in 
vulnere  discedat,  scilicet  discrasia  etc.  et  vulnus  fiat  sicut  prius  iterato  vulnus 
simplex  et  in  quantum  vulnus,  in  instanti  a cura  dicti  accidentis  desistamus 
et  recurramus  ad  curam  vulneris  simplicis  sicut  prius,  nec  quamdiu  sit  sub 
ista  dispositione  a cura  hujusmodi  desistamus. 

13)  Notandum  quod  in  curatione  aut  sedatione  hujusmodi  accidentium 
aut  morborum,  si  sint  plura  cöncomitantia  hujusmodi  vulnus,  debet  ordo 
attendi,  quod  patet  auctoritate  Avicennae  1.  1 f.  4 cap.  ultimo,  ubi  docet, 
quando  aegritudines  conjunguntur,  a cujus  cura  incipiendum.  Ponamus 
exemplum:  Vulnus  est  compositum,  quoniam  concavum  cum  deperditione 
substantiae,  discrasiatum,  apostematum,  saniosum  et  dolorosum;  debent  ergo 
ista  successive  curari  nisi  sint  aliqua,  quae  inter  se  in  cura  communicent, 
sicut  discrasia  et  apostema.  Tot  ergo  intentiones  ultra  curam  vulneris  requi- 
runtur,  quot  sunt  accidentia  diversa  ipsum  comitantia,  si  aliqua  eorum  in 
cura  non  communicent.  Debet  autem  dolor  primo  sedari,  si  sit  fortis,  quia 
dolor  fortis  prosternit  virtutem,  quae  debet  curare  morbos  secundum  Avi- 
cennam  1.  4 f.  1 cap.  de  cibatione  febricitantium : si  dolor  fortis  perseveret, 
secundum  eunden  1.  1 f.  4 cap.  penultimo  fortasse  interficiet,  et  ubi  est  majus 
periculum,  ibi  est  citius  subveuiendum.  Modus  sedandi  dolorem  ponitur  ab 
Avicenna  1.  1 cap.  allegato  et  in  sequentibus  apparebit.  Sedato  dolore  atten- 
dendum  est  ad  curam  apostematis  et  discrasiao,  deinde  attendendum  ad 
mundificationem  saniei  et  sic  deinceps,  semper  curando  primo  de  eis  quae 
sunt  magis  periculosa  etc.  etiam  de  ipsis,  quibus  non  curatis  alia  curari  non 
possunt  secundum  doctrinam  Avicennae  cap.  ultimo  libr.  1 et  secundum 
Galenum  III0  de  ingenio  medio  capituli  9 et  secundum  Haly  supra  tegni  tract. 
de  causis  cap.  31  „secundum  compositas  vero“  in  parte  „et  quidem  si 
flegmon“  dicentem:  quando  morbus  est  compositus,  ponamus  partes  inten- 
tionum  secundum  partes  nocumontorum,  ut  attendamus  prius  ad  curam  forti- 
oris,  deinde  revertamur  ad  debilius  accidentibus  omnibus  sedatis,  sicut  inferius 
docebitur,  tune  demum  ad  curam  vulneris  redeundum. 

14)  Notandum  quod  solutio  continuitatis,  divisio  aut  separatio  continui 
sive  plaga,  quae  sunt  idem,  sicut  visum  est,  si  curanda  cyrurgico  offerantur, 
ipse  debet  statim  inspicere,  utrum  sit  vulnus  aut  ulcus,  recurrendo  si  oportet 
ad  diffinitionem  utriusque,  scilicet  si  sic  assuetus  non  fuerit  et  expertus,  de- 
inde supposito,  quod  sit  vulnus,  ipse  debet  omnes  particulares  condiciones 
ipsius  subtiliter  indagare,  nisi  fiuxus  sanguinis  tluat  cum  impetu  ab  eodem; 


150  Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationos  praeambulae  etc. 

nain  si  fluat,  statim  nullis  consideratis  particularibus  aut  condicionibus  restrin- 
gatur.  Si  autem  hujusmodi  vulnus  sit  simplex  utroque  modo  simplicitatis 
praedicto  et  sit  vulnus  in  quantum  vulnus,  quod  idem  est,  sicut  est  parvum 
vulnus  ex  incisione  sine  deperditione,  a quo  non  lluit  sanguis,  quod  non  in- 
diget  sutura  nec  quod  discrasiatum  est  etc.,  tune  sufficit  in  ejus  cura  unica 
intentio  scilicet  applicatio  localis  remedii  competentis.  Sed  si  hujusmodi  vul- 
nus est  compositum  quocunque  modo  praedicto,  ut  cum  deperditione,  discra- 
siatuin,  apostematum  etc.  et  si  vulnus  non  est  in  quantum  vulnus  et  tarnen  si 
vulnus  est  quaradiu  vulnus  donec  ulceretur  aut  fiat  ulcus,  tune  hujusmodi 
vulnus  pluribus  indigot  intentionibus  sicut  aliquod  aliquando  indiget  8,  aliud 
indiget  7 et  sic  semper  minorando  intentiones,  donec  sit  aliquod  quod  solis  2 
indigeat  et  hoc  secundum  quod  diversimode  aut  cum  diversis  aut  cum  paucis 
aut  cum  pluribus  est  compositum  dictum  vulnus.  Debet  similiter  cyrurgicus 
intueri  et  inspicere  diligenter  cum  quo  instrumento  factum  fuit  vulnus  prius, 
quia  si  cum  ense,  cutello  aut  baculo,  raro  accidit,  quod  aliquid  de  praedictis 
remaneat  intra  vulnus;  sed  si  vulnus  sit  in  capite,  pectore  aut  barba.  possi- 
bile-  est,  quod  pilus  ceciderit  intra  vulnus.  Et  si  fuerit  factum  vulnus  cum 
lapide,  ligno  acuto  aut  vitro  aut  similibus,  possibile  est,  quod  aliquid  de  istis 
remaneat  in  vulnere  et  aliquando  nihil;  quod  si  nihil  aut  si  aliquid  quod  et 
jam  fuerit  remotum,  ex  tune  cyrurgicus  non  indiget  in  cura  hujusmodi  vul- 
neris  prima  intentione  curationis,  sed  potest  indigere  secunda,  scilicet  re- 
strictione  sanguinis,  qua  si  indigeat  in  proposito,  tune  fit  prima,  et  sic  de 
aliis,  unde  in  cura  vulnerum  omnium,  quamdiu  vulnera  sunt,  solae  8 inten- 
tiones sufficiunt,  proficiunt  et  necessariae  sunt,  et  nunquam  plures;  in  cura 
tarnen  aliquorum  aliquando  sufficiunt  pauciores,  sicut  in  1*  propositione  hujus 
tractatus  proponuntur  et  postmodum  singulariter  ibidem  exequuntur.  Exem- 
plum  de  vulnere,  in  cujus  cura  omnes  dictae  8 intentiones  sunt  necessariae 
simul,  est  vulnus,  quod  habet  aliquid  extrinsecum  inter  labia,  a quo  fluit  san- 
guis, cujus  labia  sunt  elongata,  si  vulneratus  sit  repletus.  cui  supervenerit 
discrasia  aut  simile,  in  quo  mala  caro  aut  superflua  exerevit:  1°  debent  ex- 
trinseca  removeri;  2°  debent  labia  uniri  et  sui  fortasse;  3°  locale  applicari 
et  ligari;  4°  ex  praedictis  artificialiter  factis  fluxus  sanguinis  restringatur ; 
5°  debet  evacuari  patiens,  si  indigeat;  6°  debet  regi  regimine  competenti ; 
7°  debet  praeservari  a discrasia  et  apostemate  et  similibus  aut  curari  si  jam 
pervenerint,  8°  debet  auferri  caro  superflua  aut  corrupta  et  fortnosa  cicatrix 
induci.  Exemplum  de  vulneribus  compositis,  in  quorum  curis  sufficiunt  pau- 
ciores intentiones  sicut  alicui  7,  alicui  6 et  sic  de  aliis:  sicut  vulnus  nihil  ex- 
trinsecum inter  labia  habens,  vulnus  a quo  non  fluit  sanguis,  vulnus  non  dis- 
crasiatum et  sic  de  aliis.  Aliquando  tarnen  accidit  et  saepe,  quod  oportet  cy- 
rurgicum  practicum  procurantem  vulnera  hujusmodi  intentionum  sic  proposi- 
tarum  ordinem  permutare,  ita  quod  intentio  prima  proposita  in  executione 
operis  necessario  fit  secunda  et  secunda  fit  prima;  verbi  gratia:  prima  intentio 
proposita  est  removere  extrinseca  a concavitate  vulneris  praeparandi,  secunda 
est  retentio  fluxus  sanguinis  ab  eodem.  Si  aliquando  fluit  sanguis  a vulnere 
cum  tanto  impetu,  quod  cyrurgicus  cogatur  necessario  ipsutn  relinere,  aut 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declarationes  praeambulae  etc. 


151 


patiens  morietur,  tune  non  habet  tempus  removendi  extrinseca,  immo  oportet 
ipsara  dimittere  osque  ad  secundam  praeparationem  et  tune  fluxu  sanguinis 
jam  sedato  ipsa  extrahat.  Tune  inter.tiones  praeposterantur,  quia  prima  fit 
secunda  et  e contrario,  et  similiter  accidit  in  aliis  intentionibus.  Accidit  si- 
militer  aliquando,  ut  prius  aliqualiter  tactum  est,  quod  prosecutis  aliquibus 
intentionibus  cyrurgicus  ab  aliqua  aliarum  excusatur,  quae  erat  prius  intentio 
principalis:  verbi  gratia:  aliquando  ab  aliquo  vulnere  fluit  sanguis,  cujus  re- 
strictio  est  in  cura  vulnerum  secunda  intentio  principalis,  qua  intentione 
omissa,  si  cyrurgicus  amotis  extrinsecis,  si  expediat,  suat  vulnus  et  applicet 
localia  congrua  vulneri  atque  liget,  fluxus  sanguinis  restringetur  ex  abundanti, 
et  sic  a secunda  intentione  scilicet  restrictione  fluxus  sanguinis,  executis  tertia 
et  quarta  intentionibus  cyrurgicus  excusatur. 

15)  Notandum  iterum  circa  nunc  dictas  intentiones  curationis  vulnerum 
quod  sicut  in  parte  speculativa  cyrurgiae,  quae  est  pars  speculativae  medi- 
cinae  vel  theoricae  medicinae,  illud  quod  regulat  cyrurgicum  speculantem 
sunt  ipsius  scientiao  principia  communia,  quia  ipsis  ignoratis  ignoratur  tota 
theorica,  et  ipsis  scitis  non  propter  hoc  scitur  theorica  et  sunt  hujusmodi 
principia  sicut:  „contraria  contrariis  curantur“  et  „ornne  immoderatum  redu- 
citur  ad  moderatum  per  immoderatum  sibi  contrarium“  et  similia:  sicut  in 
parte  cyrurgiae,  quae  dicitur  practica  vel  operativa,  illud  quod  dirigit  aut  re- 
gulat cyrurgicum  practicum,  est  finis,  quem  intendit  in  operepraesenti,  et  eodem 
modo  est  de  quolibet  alio  arti fice,  ut  de  aedificatore  — oportet  enim  quem- 
libet  artificem  regulariter  öperantem  praeponere  in  mente  finem,  quem  inten- 
dit — , modo  ita  est  quod  scientia  curationis  vulnerum,  quamdiu  vulnera  sunt, 
de  qua  hic  intendimus,  est  scientia  operativa,  quia  finis  ejus,  scilicet  cura 
vulnerum,  operando  et  non  sermocinando  acquiritur;  ergo  finis  regulabit  cyrur- 
gicum practicum  regulariter  öperantem,  ut  sciat,  curare  vulnera  mediantibus 
cyrurgicis  instrumentis,  scilicet  regulis  et  intentionibus  supradictis.  Oportet 
ergo  quemlibet  cyrurgicum  volentem  regulariter  operari  habere  hunc  finem 
in  mente,  antequam  incipiat  et  deinde  praemeditari  certas  intentiones  aut 
media,  quibus  mediantibus  ad  finem  deveniat  praeintentum.  Inspectis  ergo 
diligenter  omnibus  actoribus  medicinae  inveni  Galenum  dicentem  in  tegni 
tract.  de  causis  cap.  30  scilicet  „soluta  vero  continuitate“  in  parte  „conglu- 
tinat  vero  distantia  etc.“,  quod  4 sunt  canones  curationis  vulnerum:  1)  unire 
labia;  2)  unita  conservare;  3)  auferre  extrinseca;  4)  conservare  complexionem. 
Inveni  similiter  Avicennam  dicentem  1°  canonis  f.  4 cap.  28  intitulato  de 
cura  solutionis  continuitatis  et  specierum  ulcerum:  intentio  in  medicando  so- 
lutionem  continuitatis  membrorum  mollium  habet  3 principia:  1)  retinere 
fluxum  et  prohibere  ipsum;  2)  solidare  fissuram  cum  cibis  et  potibus  conve- 
nientibus;  3)  prohibere  putrefactionem  quanto  plus  possibile  est.  Item  in- 
veni iterum  eundem  dicentem  1.  4 f.  4 tr.  3 cap.  3 intitulato  de  sermone  uni- 
versali  curationis  vulnerum,  quod  6 sunt  canones  vulneribus  curandis: 
1)  strictura  labiorum  aut  unio;  2)  ligatura,  i.  e.  retentio,  ut  cum  sutura; 
3)  prohibere  fluxum  sanguinis,  si  tluat;  4)  prohibere  ne  aliquod  extrinsecum 
sit  inter  labia;  5)  conservare  complexionem  sanguinis  naturalem  membri  vul- 


152  Tract.  II  Doctr.  I,  Declaratt.  pr.  ad  cap.  1 part.  1. 

nerati  et  vulneris;  6)  retinere  fluxum  humorum  aut  praecavere  ab  ipso.  Unde 
ex  dictis  auctoribus  et  aliis  multis  ad  propositum  et  ex  mea  experientia  multa 
elicui  et  collegi,  quod  ad  curam  omniura  vulnerum,  cujuscunque  condicionis 
existant.  quamdiu  vulnera  sunt,  scilicet  nisi  fuerint  ulcerata,  8 intentiones 
necessariae  sunt  et  sufficiunt,  ut  alibi  visutn  est,  si,  sit  ut  sit,  cyrurgico  offe- 
rantur.  Praeterea  sciendum,  quod  prima  intentio  ex  istis  8 propositis  inten- 
tionibus  curationis  vulnerum,  quae  est  auferre  extrinseca  ab  ipsis  etc.,  habet 
aliam  intentionem  sibi  adnexam,  scilicet  cavero  ne  aliquid  extrinsecum  cadat 
inter  labia  ipsorum,  sicut  pilus,  capillus,  oleum  aut  aliud  unctuosum,  in  qui- 
bus  scilicet  ita  parvis  extrahendis  non  oportet  multum  laborare,  quia  natura 
per  processum  cum  sanie  faciliter  hoc-  expellit;  quamdiu  tarnen  aliquid  isto- 
rum  aut  simile  remanet  inter  labia,  vulnera  non  curantur.  Similiter  secunda 
intentio  curationis  vulnerum,  quae  eststringere  fluxum  sanguinis,  habet  aliam 
intentionem:  scilicet  anticipare  fluxum  sanguinis  antequam  incipiat  fluere, 
quod  est  aliquando  valde  necessarium,  ut  posterius  apparebit.  Et  sic,  ut  dic- 
tum est  de  duabus  intentionibus  dictis,  ita  potest  dici  de  aliquibus  aliarum 
intentionum  suo  modo.  Modus  enim  ligandi  habet  sibi  adnexum  modum  sol- 
vendi  ligaturam  in  quo  est  magisterium,  et  modus  suendi  modum  auferendi 
punctos  in  quo  similiter  est  ars,  ut  posterius  apparebit.  Quae  15  notabilia 
praeambula  de  communi  cura  vulnerum  sufficiant  quoad  praesens. 

Declarationes *)  praeambulae  speciales  ad  1 ÜIH  partem 
palem  capituli  immediate  sequentis,  quae  in  rubrica 
capituli  sequentur  et  sunt  numero  11: 

1)  Notandum  ad  evidentiam  lüi  partis  cap.  1 immediate  sequentis, 
quae  est  de  remotione  extrinsecorum  a vulneribus,  sicut  dicit  Avicenna  1.  4 
f.  4 tr.  2 cap.  de  punctura  et  extractione  ejus,  quod  retinetur  ex  spinis  et 
sagittis,  et  in  hoc  concordantur  omnes  actores  medieinae  et  cyrurgiae  et 
omnes  antiqui  practicantes,  quod  omnia  infixa  inobedientia  extractioni  facili, 
si  sint  in  locis  periculosis,  debent  dimitti  per  tempus  aliquod  infra  vulnus  et 
quandoque  si  sint  in  locis  non  periculosis.  Et  videntur  hoc  facero  solum 
propter  aliquam  trium  causarum:  1±  est  ut  evitent  fluxum  sanguinis;  21.  est 
ut  melius  vulnus  ex  sanie  generata  lubricetur,  ut  facilius  extrahatur  infixum  ; 
3“:  quia  aliquando  natura  per  processum  temporis  expellit  infixum.  Nos 
autew  moderni,  scilicet  Thedericus  et  sui  sequaces,  in  hoc  casu  et  semper  ex- 
trahimus  citius  quam  possumus  quodlibet  infixum  observatis  regulis  observan- 
dis,  Ratio,  quod  debeant  extrahi  infixa  sic  a membris  nobilibus  et  a locis 
periculosis,  quia  de  aliis  non  est  dubium,  probato  quod  ab  istis  extrahi  de- 
beant, est:  quia  quidquid  infixit2)  membrum  nobile  et  solvit  in  eo  continuum 
et  distendit  ejus  partes  et  provocat  in  eo  fluxum  humorum,  dolorem  et  apo- 
stema  et  febrem  ex  sui  infixione  et  remanentia  in  eo,  et  ex  cujus  extractione 

')  Diese  „einleitenden  Erklärungen“  werden  erst  durch  die  Lectüre  des 
folgenden  Kapitels,  zu  dem  sie  gehören,  verständlicher. 

2)  1487  und  Q.  197:  inficit. 


princi- 

d i cti 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declaratt.  pr.  ad  cap.  I pari.  I. 


153 


ab  ea  praedicta  accidentia  mitigantur,  debet  statim  a membro  nobili  et  loco 
periculoso  romoveri  et  extrahi.  Sic  est  in  proposito,  ergo  etc.  Major  patet 
quoniam  membra  nobilia  non  sustinent  graves  et  longas  passiones,  sicut  ex- 
trahitur  a Galeno  super  aphorism.  „quibuscunque  gilbi  etc.“  et  VU°  mega- 
tegni  cap.  1.  Minor  patet  cominuniter  operantibus.  Ad  primatn  rationem 
dicendum,  quod  possumus  omnes  fluxus  sanguinis  intercipere  aut  resiringere, 
nisi  in  casu  unico,  ut  patebit,  in  quo  casu,  si  cognoscatur,  melius  est  dimit- 
tere  infixum  quam  extrahore;  ideo  non  debemus  dimittere  infixa,  nisi  in  isto 
casu.  Sed  antiqui  nesciebant  ita  restringere  sanguinem,  ideo  dimittebant. 
Ad  secundam  dicendum,  quod  plus  nocet  infixum  immorando  quam  lubricitas 
juvet  aut  proficiat,  ideo  etc.  Ad  tertiam  dicendum,  quod  prius  succumberet 
virtus,  si  sic  firmiter  adhaereret  membro  nobili  quam  posset  expelli  a natura, 
ergo  etc.  Ideo  bis  non  obstantibus  debemus  extrahere. 

2)  Notandum,  quod  ex  quo  visum  est  et  probatum,  quod  infixa  nus- 
quam  debent  dimitti  ad  tempus  solum  multo  magis  nec  in  perpetuum,  quam- 
vis  antiqui  faciant  contrarium,  ut  visum  est  propter  hoc  quod  viderunt  aliquos 
portantes  alicubi  aliqua  infixa  diu  viventes,  — nam  non  sequitur,  si  aliqui  fe- 
rentes  infixa  diu  vivant,  ergo  omnes,  immo  certum  est,  quod  si  nullum  in- 
fixum de  cetero  traheretur,  plures  morerentur,  quam  evaderent;  sed  mortui 
cum  infixis  non  irent  per  vicos  sicut  viventes  cum  ipsis,  quare  videretur, 
quod  plures  evaderent  quam  morerentur,  — aut  dicendum,  quod  infixa.  cum 
quibus  vivunt  viventes,  non  sunt  in  principalibus,  quamvis  videantur,  aut 
dicendum,  quod  rnulti,  quibus  infixa  trahebantur  ab  antiquis,  mortui  sunt  nou 
propter  extractionem  nec  propter  vulnus,  sed  ex  puro  errore  anliquorum  circa 
extractionem  infixi  solum  aut  circa  curam  vulneris  solum  aut  circa  utrumque 
et  tarnen  antiqui  imponebant  errorem  extractioni  solum  et  non  modo  extractio- 
nis  nec  modo  curae  vulneris. 

3)  Notandum  quod  secundum  veritatern  cyrurgicus  modernus  debet  et 
tenetur  extrabere  quodlibet  infixum  a quolibet  loco  virtute  stante  aut  non 
stante  apparenlibus  quibuscunque  signis,  ut  visum  est.  rogatus  tarnen  prius 
cum  instantia  a patiente  et  amicis  et  praedicens  periculum  solummodo  propter 
verba.  Ad  istam  intentionem  dicit  magister  Arnaldus  de  Villanova  in  apho- 
rismis  suis  doctr.  IV : Quidquid  praeter  naturam  replet  concavitatem  membri 
aut  minuit  ejus  capacitatem  debet  congruis  exitibus  ab  eo  expelli.  Et  istud 
confirmatur  auctoritate  Avicennae  cap.  allegato  dicentis  multoliens:  de  illis, 
quibus  apparent  pessima  signa  etc.  salvatur  aliquis  absque  spe  mirabiliter. 
Idem  eodem  capitulo  in  fine:  si  nos  dimiserimus  iterum  in  membris  principali- 
bus, accidet  mors  secundum  oranem  dispositionem  et  proportionabimus  ad 
paucitatem  misericordiae.  et  dicit  vulgus:  magister  Henricus  est  hotno  sine 
misericordia,  qui  non  extraxit  telum,  vere  si  extraxisset,  patiens  fuisset  cura 
tus.  Sed  si  ego  extraxissem  et  vixisset,  non  lucratus  fuissem,  nisi  quod  dice- 
retur:  Magister  Henricus  extraxit  isti  telum  et  curatus  est,  aut  extraxit  et 
Deus  curavit;  et  si  mortuus  fuisset  diceretur:  Magister  Henricus  in terfecit 
cum  nova  cura  sua  istum;  si  enim  non  extraxisset  telum,  adbuc  viveret.  Vi- 
dernus  enim  mulios  babentes  tela  infixa  nobili bus  quantum  possibile  est  se- 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Moudeviile. 


11 


154 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declaratt.  pr.  ad  cap.  I pari.  I. 


cundum  naturam  viventes,  et  subdit  Avicenna  ibidem  ad  propositum  nostrum : 
si  autem  abstulerimus  sagittam  fortasse  salvabitur  infirmus  quandoque.  Ra- 
tione  et  auctoritatibus  praedictis  patet,  quod  nisi  infixum  a membris  nobilibus 
extrahatur,  patieris  morietur,  et  si  extrahatur,  potest  evadere.  ergo  debet  ex- 
trahi,  quia  secundum  Galenum  X°  megategni  cap.  5:  qui  ad  salutem  suam 
non  habet  nisi  viam  unicam  velit  nolit  per  eam  transiet,  et  si  mala  sit.  Et 
si  dicatur,  dixit  Galenus  in  commento  super  apliorism.  1 ^ particulae  „quando 
steterit  aegritudo“,  quod  moritnri  solis  pronosticis  sunt  dimittend i,  dicendum: 
„sunt  dimittendi“  i.  e.  non  proraittatur  cura,  non  tarnen  dimittantur,  quoniam 
visitentur  et  quod  nihil  de  contingentibus  omittatur,  praedioendo  periculum 
assistentibus,  promittendo  patienti  salutem,  quia  dicit  Avicer.na,  quod  ex  eis 
salvabitur  aliquis  quandoque  etc.,  ut  visum  est.  Et  si  dicatur,  dicit  Avicenna 
cap.  allegato:  oportet  ut  absiineamus  ab  extractione  hujusmodi  sagittae,  ne 
superveniat  nobis  locus  sermonis  stolidorum  cum  hoc  quod  parum  conferemus 
in  infirmo,  dicendum,  quod  Avicenna  non  intendit,  quin  secundum  veritatem 
extrahi  debeat  inßxum,  sed  propter  verba  debet  dimitti. 

4)  Notandum,  quod  circa  extractionem  infixorum,  maxime  si  sint  parva, 
saepissime  incidit  duplex  error:  lü£:  quando  totum  ferrum  est  omnino  ab- 
scondilum  in  corpore  et  accipitur  basta  et  subito  extrahitur  et  projicitur  et 
non  respicitur,  si  ferrum  exivit  cum  ea  aut  non,  quia  tune  quandoque  creditur, 
quod  ferrum  exivit,  quod  remansit,  et  tune  cyrurgicus  procurat  curam  vulneris 
et  vulnus  ut  plurimum  apostematur  et  consequitur  febris  et  quandoque  mors, 
et  quandoque,  si  non  sit  infixum  membro  nobili,  natura  per  processum  tom- 
poris  illud  expellit  et  curatur  vulnus,  sed  [1487:  licet]  tarde.  2ü?  error,  qui 
communiter  accidit  est,  quod  vulnerati  aut  assistentis  statim  percusso  vulne- 
rato  solent  extrahere  infixum  absente  cyrurgico,  unde  antequam  obviarent 
cyrurgico,  multi  ex  nimio  fluxu  sanguinis  perierunt;  ideo  advertat  cyrurgicus 
in  talibus,  utrum  ferrum  exivit  cum  hasta  aut  non,  nec  umquam  extrahat  in- 
fixa,  donec  paraverit  necessaria  ad  fluxum  sanguinis  restringendum. 

5)  Notandum  quod  Casus  mihi  accidit  in  quo  omnia  ingenia  extrahendi 

defecerunt  et  in  quo  oportuit  novum  ingenium  invenire:  Quidam  habuit 

ferrum  garroti  fixum  per  mediam  juncturam  genu.  quod  aequaliter  apparebat 
ex  utraque  parte  genu  et  erat  grossum  in  ambabus  extremitatibus,  gracile  in 
medio,  et  certe  junctura  fuit  elargata  in  transitu  cuspidis  garroti  et  statim 
restrinxit  so.  Sic  extractum  fuit:  Firmata  fuit  columna  grossa  fortiter  in 
terra  et  fuit  facta  in  ea  cavatura  secundum  ejus  totam  latitudinem,  quam 
tota  junctura  genu  poterat  subintrare,  et  fuit  in  medio  cavaturae  foramen 
totam  columnam  transiens,  per  quod  posset  transire  ferrum  garroti,  et 
fuit  cavatura  munita  pannis,  ne  genu  laederetur.  et  dou i 11a  garroti  sub- 
intravit  foramen  columnae  quando  fuit  genu  cavaturae  oppositum1);  supra  genu 
et  cavaturam  fuit  posita  plata  de  chalybe  habens  foramen  in  medio,  per  quod 
apparuit  extra  cuspis  garroti.  Tune  vir  fortis  percussit  cuspidem  garroti 
fortiter  cum  malleo  ferreo  et  garrotum  saliit  ex  altera  parte  columnae. 


l)  Q.  197:  appositum. 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declaratt.  pr.  ad  cap.  I part.  1. 


155 


6)  Notandum,  quod  Avicenna  dixit  capit.  praeallegato,  quod  infixa  quan- 
doque  extrahuntur  cum  proprietatibus  medicinarum  trahentium,  quae  extrahunt 
istud,  a quo  deficiunt  forpices  et  reliqua  instrumenta;  sed  mihi  non  videtur 
salva  reverentia  Avicennae,  quod  sit  aliqua  medicina  ita  fortiter  attractiva; 
nec  ipse  ponit  eam  nec  a tota  specie,  sicut  magnes1),  necaliter,  sicut  fermen- 
tum  ammoniacum  etc.,  quae  ita  cito  nec  ita  fortiter  attrahit  sicut  forpices  et 
reliqua  aliqua  instrumenta,  si  viriliter  constringantur  et  trahantur.  Vidi  er.im 
magnetem2)  magnumsolum  integrum  et  contritum  et  incorporatum  cum  axungia 
et  fermento  et  similibus  et  per  plures  dies  applicatum  super  cuspidem  acus 
brachio  infixum,  et  non  profuit;  vidi  etiam  similiter  medicinas  attractivas 
absque  magnete  in  proposito  non  juvare. 

7)  Notandum  tarnen  quod  modus  antiquorum  fuit  extrahere  infixa,  si 
faciliter  poterant,  et  si  non  poterant  statim,  relinquebant,  non  facientes  vio- 
lentiam  nec  scientes  aliquando  utrum  fortiter  adherebant  aut  non,  unde  ali- 
quando  infixum  adhaeret  levitor,  aliquando  fortiter,  aliquando  mediocriter, 
aliquando  fortissiuie,  quare  possibile  est,  quodsi  hujusmodi  medicinae  at- 
tractivae,  maxime  calidae  humidae  putrefactivae  applicentur  diu  super  infixa 
non  fortissime  adhaerentia,  quae  non  traxerunt  antiqui  cum  fortitudine  sed 
temperando,  quod  generabunt  ibi  saniem  et  lubricabunt  vulnus  et  poterit 
exire  infixum  maxime,  quia  tune  natura  fortificata  juvabit  et  adjuvit  se  ex- 
pellendo  nociva,  et  tune  hic  imposuerunt  (medicinam)  attractivae  potentiae  et 
non  putrefactioDi  nec  naturae  expellenti,  dicentes  quod  medicina  attraxerat, 
quod  cum  instrumentis  extrahi  non  poterat,  non  attribuentes  hujusmodi  ope- 
rationis  laudem  putrefactioni  nec  naturae  expellenti,  sed  solum  attractioni 
medicinae,  ut  inde  laudem  et  gloriam  reportarent.  Et  aliquando  ad  istam 
cautelam  dimiserunt  aliqua,  quae  erant  facilia  ad  trahendum.  Similiter  possi- 
bile est,  quod  processu  temporis  et  vi  naturae  absque  adjutorio  medicinae 
talia  expellantur  et  secundum  dictam  intentionem  antiquorum  loquebatur  Avi- 
cenna in  auctoritate  praedicta  et  sic  intellexit.  Sed  si  fortiter  aut  fortissime 
adhaereant  infixa,  quod  cum  instrumeriiis  fortiter  trahendo  extrahi  non  possent, 
tune  nunquam . quamdiu  sit3),  medicinarum  adjutorio  traheretur  nec  istud 
intellexit  Avicenna. 

8)  Notandum,  quod  Thedericus  1.  1 cap.  39  circa  finem  ponit  experimen- 
tum  ad  extrahendum  quod  1 i bet  infixum;  sed  ipso  non  indigui,  ideo  non  probavi. 

9)  Notandum  circa  doctrinam  extrahendi  sagittas  barbulatas,  sicut  dicit 
Avicenna  cap.  allegato,  quod  quicunque  traxit  sagittas  aut  cetera,  oportet, 
quod  cognoscat  earum  species;  causa  est:  quia  sagittas  diversas  et  similia 
oportet  diversimode  extrahi  et  cum  diversis  instrumentis;  sed  si  cyrurgicus 
non  cognoscat  diversitates  earum,  saepe  decipietur,  quia  aliquando  credat 
extrahere  non  barbulatam  et  innitetur  ad  extractionem  barbulatao  et  ipsarn 
non  poterit  extrahere,  aut  si  extrahat,  corrumpet  nervös  et  similia,  sicut 
accidit  semel  mihi,  cum  crederem  extrahere  sagittam  non  barbulatam,  trahe- 


*)  Q.  197:  adamas. 

2)  Q.  197:  adamantem. 

3)  Q.  197:  in  perpetuum. 


11* 


156 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  I. 


bam  barbulatam,  cujus  barbulae  Iransiverant  ad  concavitatem  interiorem 
cranei  et  extraxi  cum  violentia  et  fuit  magnum  periculum,  quod  barbulae  non 
fuerunt  fractae  ita  quod  sub  craneo  remanerent.  Accidit  similiter  idem,  quod 
prius  de  sagitta,  quae  intraverat  brachium  propo  juncturam  pectinis  manus 
et  transiverat  versus  cubitum  sub  carne  juxta  os  et  transiverat  per  cordam 
exteriorem  moventem  manum,  cum  crederem  ipsam  trahere  per  vulnus  non 
advertens  barbulas'),  quia  fuerunt  parvae,  quia  erat  de  Anglia  hujusmodi  sa- 
gitta, quod  barbulae  in  reditu  amplexabantur*  2)  cordam  nec  poteram  eam  sepa- 
rate a barbulis  nec  trahere  sed  oportuit  me  facere  incisionem  super  cuspidem 
ut  ferrum  per  eam  traheretur;  prius  tarnen  quam  vulnus  elargarem,  patientem 
et  me  ipsum  multipliciter  fatigavi.3 4) 

10)  Notandum,  quod  quotiens  loquimur  in  tractatu  de  infixis  apparentibus 
aut  non  apparentibus  semper  de  solo  ferro  infixorum  intelligimus,  non  de  ligno. 

11)  Notandum,  quod  ubicunque  elargatur  vulnus  et  fit  incisio,  multurn 
deberent  evitari  nervi  et  similia,  et  observentur  omnes  condiciones,  quas  ponit 
Avicenna  1.  1 f.  4 cap.  20  intilulato  ad  aperiendum  apostema,  quod  incipit 
„qui  plagam  voluerit  secare“.  Si  autem  majus  malurn  sequeretur  dimittendo 
infixum,  quod  extrahi  non  potest,  nisi  fiat  incisio  in  nervo  quam  scindendo 
nervunt,  sicut  contingit  in  casu,  tune  inscindatur  nervus  aut  simile,  quia  de 
duobus  malis  minus  malurn  eligendum  est.  — Et  haec  notabilia  in  proposito 
sufficiant. 

*Cap.  I doctr.  I de  communi  cura  vulnerum,  quam  diu  vulnera 
sunt  et  habet  8 partes,  cujus  prima  pars  est  de  extrahendis 
omnibus  infixis  corpori,  quaecunque  sunt  inter  labia  vulnerum 

praeter  natu r am. 

Intelligendum  *),  quod  ad  habendam  curam  communem  completam  Omni- 
um vulnerum  quamdiu  vulnera  sunt,  sola  8 consideranda  sufficiunt  et  ad  curam 
aliquorum  sufficiunt  aliqua,  licet  non  omnia;  ad  curam  aliorum  sunt  ne- 
cessaria  omnia  octo  supradicta,  quae  si  artificialiter  considerentur  et  fiant 

*)  Q.  197:  de  barbulis. 

2)  Q.  197:  amplectebantur. 

3)  Q.  197  fügt  hier  u.  A.  noch  folgenden  Passus  hinzu:  Advertendum 
similiter,  quod  vulnera  instrumentorum  toxicatorum  curantur  cum  totali  ab- 
latione  carnis  toxicatae  et  alteratae  et  cum  localibus  fortitcr  attractivis  et 
cum  ventosis  et  similibus  et  cum  exhibitione  tyriacae  (Theriac)  et  similium 
ad  hoc  conferentium,  quae  traduntur  ab  actoribus  medicinae. 

* Um  dem  Leser  einen  Begriff  von  dem  zu  machen,  was  sich  M.  speciell 
unter  dem  interlinearen  Commentar  gedacht  hat,  werden  wir  diesen  an  einzelnen 
Stellen,  besonders  wo  es  ohnedies  des  besseren  Verständnisses  wegen  erforder- 
lich erscheint,  im  Folgenden  dadurch  kenntlich  machen,  dass  wir  die  beiden 
Anfangs-  und  die  beiden  End  Wörter  eines  solchen  Satzes  durch  gesperrten 
Druck  hervorheben.  — Uebrigens  erinnern  der  Commentar  sowohl  wie  die 
Declarationes  praeambulae  stark  an  Stil  und  Denkrichtung  der  mittelalter- 
lichen Scholastik. 

4)  Von  hier  ab  ist  der  Text  von  Q.  197  wieder  ziemlich  vollständig  und 
mit  den  übrigen  Codices  übereinstimmend.  Allerdings  fehlt  der  interl.  Comment. 
stellenweise  ganz. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  1. 


157 


nihil  omittendo  de  contingentibus,  faciliter,  leviter,  breviter  et  absque  periculo 
omnia  hujusmodi  vulnera  curabuntur.  Primum  considerandum  est  circa  ex- 
tractionera  et  remotionem  telorum  a vulneribus  et  similium  omnium,  quae- 
cunque  sunt  inter  labia  vulnerum  praeter  naturam  et  circa  dimissionem  eorum 
aliquorum  in  vulneribus  aut  usque  ad  tempus  aut  usque  in  perpetuum  sicut 
oportet  in  casu,  ut  posterius  apparebit.  Secundum  est  circa  restrictionem 
tluxus  sanguinis.  Tertium  circa  modum  eligendi  medicamen  vulneribus  con- 
veniens  et  quoraodo  debeat  applicari  Quartum  est  circa  modum  ligandi  et 
solvendi  arti ficialiter  et  suendi.  Quintum  est  circa  modum  flebotomandi  et  eva- 
cuandi  et  potionandi  in  casibus,  in  quibus  est  evacuatio  aut  potio  opportuna. 
Sextum  est  circa  dietarn,  quae  et  qualiter  debeat  exhiberi.  Septimum  est  circa 
praeservationem  a discrasia  simplici  et  ab  apostemate  calido  et  similibus  et 
circa  ipsorum  curationem  si  jam  fuerint  in  vulneribus  introducta.  Octavum 
est  circa  modum  introducendi  pulchras  cicatrices  in  aliquibus  vulneribus  ad 
quod  non  sufficiunt  praedicta  aut  aliqua  praedictorum  et  circa  modum  con- 
sumendi  carnem  superfluam  aut  malam  si  in  vulneribus  aliquibus  generetur. 

Prima  pars  principalis  hujus  cap.  I,  quae  est  de  extractione 
telorum  etceterorum  omnium,  quaecunque  sunt  inter  labia  vul- 
nerum praeter  naturam. 

Circa  primum  propositum  inquirenda  sunt  quattuor:  1™:  circa  infixa 
corpori  humano,  2™:  circa  instrumenta,  quibus  infixa  extrahuntur,  3™:  circa 
membra,  quibus  infiguntur  praedicta,  4™:  circa  modum  extrahendi  infixa.  — 
De  primo  sciendum,  quod  telorum  et  ceterorum  omnium  infixorum  corpori 
quaedam  sunt  parva,  quaedam  magna  et  ista  nota  sunt  sensui.  Item  quaedam 
habent  extremitatem  ferri  versus  lignum  concavam  et  eam  subintrat  lignum 
et  haec  concavitas  vocatur  gallice  vulgariter  doiylla  [douille]  et  hujusmodi 
instrumenta  vocantur  concava.  Alia  habent  extremitatem  praedictam  non 
concavam  sed  solidam  et  acutam  omnino  sicut  est  extremitas  eorundem  an- 
terior quae  debet  subintrare  corpus,  et  dicta  extremitas  illa  subintrat  lignum 
et  est  instrumentum  omnino  simile  in  utraque  extremitate  et  vocatur  instru- 
mentum  aut  telum  surdum  aut  solidum.  Item  quaedam  sunt  barbulata,  quae- 
dam non,  et  ista  nota  sunt  si  in  aperto  videantur.  Item  quaedam  sunt  sic 
infixa  corpori,  quod  ex  ferro  eorum  aliquid  apparet  extra  corpus.  Alia  sunt 
omnino  immissa  corpori,  id  est  abscondita,  quorum  nihil  extra  corpus  appare’. 
Item  apparentium  extra  quaedam  apparent  satis  ad  sufficientiam  extractionis, 
alia  apparent  non  satis.  Item  omnium  praedictorum  quaedam  debent  dimitti, 
alia  extrahi.  Item  dimittendorum  quaedam  debent  dimitti  penitus  et  in  per- 
petuum, sicut  infixa  membris  nobilibus  virtute  omnino  succumbente;  secundum 
tarnen  veritatem  et  artem  et  rationem  quidquid  est  inter  labia  vulnerum 
praeter  naturam  necessario  auferri  debet.  Alia  debent  dimitti  per  aliquod 
tempus  solummodo,  scilicet  donec  pasciens  sit  confessus  et  ordinaverit  etc. 
et  hujusmodi  sunt  infixa  membris  nobilibus  et  locis  periculosis  stante  vir- 
tute. — De  secundo  sciendum,  scilicet  de  instrumentis  quibus  infixa  corpori 
extrahuntur,  quod  quaedam  sunt  turquesiae  et  sunt  omnes  uniformes,  diver- 
sarum  tarnen  quantitatum  et  notae  sunt.  Alia  sunt  tonaculae  ot  istae  sunt 


158 


Tract.  II  Doctr.  [ cap.  1 pars  I . 


diversarum  formarum  et  quantitatum,  quoniam  debent  esse  parvae,  raediae, 
magnae  et  acutae  et  acutiores,  ut  possint  subintrare  vulnus  cujuslibet  quanti- 
tatis  et  debent  esse  fortissimae  de  bono  calibe  anterius  dentatae  etc.  Item 
aliae  aperiuntur  et  clauduntur  mediante  torculari,  aliae  sine  torculari,  et 
utraeque  notae  sunt.  Item  aliae  sunt  surdae,  aliae  concavae.  et  illae  sunt 
meliores.  Causae  hujus  sunt  duae : 1 a,  quia  melius  applicantur  apprehenso 
et  ideo  firmius  tenent  ipsum;  2a , quia  non  confrangunt  douillam  infixi. 
Surdae  sunt,  quae  non  habent  concavitatem  proporlionaliter  intra  se  susci- 
pientem  extremitatem  instrumenti  extrahendi  inter  labia  sua  aut  rainos.  Con- 
cavae sunt  quae  habeut  hujusmodi  concavitatem.  Aliud  instrumentum  est 
ars,  quae  non  deficit:  est  autem  tale,  quod  literis  non  potest  describi  et 
optime  extrahit  tela  aut  cetera,  quae  apparent  ad  sufficientiam ; aliis  non 
confert.  Terebella  sunt  instrumenta,  quibus  campones  perforant  dolia  sua 
et  sunt  omnes  uniformes  et  debent  haberi  diversarum  quantitatum  et  ista  in 
casibus  quibus  competunt  peroptime  extrahunt  extrahenda  sicut  posterius 
apparebit.  Ballista  est  nota  optime,  extrahit  in  casu.  Alia  instrumenta  a 
praedictis  quandoque  necessarium  est  cyrurgico  adinvenire  industria  sua  ad 
propositum  in  casibus  aliquibus  in  quibus  instrumenta  non  sufficiunt  aut 
deficiunt  supradicta.  — De  tertio  sciendum,  scilicet  de  membris  quibus  infixa 
infiguntur,  quod  eorum  quaedam  sunt  principalia  nobilitate,  ut  cor  etc.  Alia 
principalia  operatione,  ut  stomachus  et  hepar  etc.  Non  principalia  sunt  sicut 
coxa,  manus,  quae  nec  sunt  principalia  voluntate  (nobilitate:  Q,.  197)  nec  ope- 
ratione, quia  non  faciunt  officium,  quod  sit  necessarium  ad  esse  corporis  humani. 
— Circa  quartum  scilicet  circa  modum  extrahendi  infixa  corpori  duo  sunt  atten- 
denda:  1)  circa  aliqua  universalia,  2)  circa  aliqua  particularia.  Circa  primum 
tres  canones:  1)  quod  hujusmodi  negotium  est  ita  arduum  et  immensum,  quod 
modus  extrahendi  infixa  non  potest  ad  plenum  doceri,  quia  omni  die  fiunt 
diversae  species  telorum  etc.  et  ideo  necessarium  est  novum  modum  extrahendi 
reperiri,  quia  quae  de  novo  emergunt,  novo  indigent  consilio,  quare  necessa- 
rium est  cyrurgicum  fulgere  ingenio  naturali.  2)  Secundus  canon  generalis, 
regula,  vel  documentum  in  extractione  infixorum  observandus  est,  quod 
quanto  facilius  et  citius  extrahi  poterunt,  extrahuntur  observatis  regulis  ob- 
servandis.  3)  Tertius  canon  generalis:  Ubicunque  post  extractionem  teli  in- 
fixi aut  similis  extrahendi  expectatur  magnum  valde  vulnus  aut  parvum 
vulnus  in  membro  nobili  aut  prope  aut  in  loco  periculoso  et  ubicunque  ex- 
spectatur  impetuosus  fluxus  sanguinis  et  generaliter  ubicunque  post  hujus- 
modi extractionem  imminet  periculum  manifestum,  cyrurgicus  nec  extrahat 
infixum  nec  praeparet  vulnus,  donec  vulneratus  sit  confessus  et  ordinaverit 
etc.,  sed  interim  praeparet  sibi  necessaria  scilicet  abradat  pilos,  amoveat 
arma  et  faciat  plumaceolos  etc.,  quibus  factis  et  confesso  patiente  extrahatur 
infixum  citius  et  facilius  quam  poterit  observatis  regulis  observandis.  — Circa 
specialia  duo  sunt  attendenda:  lm,  circa  extractionem  instruinentorum  in- 
fixorum; 2™  circa  extractionem  aliorum,  ut  partium  vitri  et  similium.  Circa 
primum  duo:  1)  circa  non  toxicata  2)  circa  toxicata.  Circa  primum  duo: 
1)  circa  non  barbulata  2)  circa  barbulaia.  Circa  primum  duo:  1)  circa  in- 
strumenta infixa  concava,  2)  circa  instrumenta  solida.  Circa  primum  duo; 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  1. 


159 


1)  circa  infixa  non  armatis,  2)  circa  infixa  armatis.  Circa  prirnum  duo: 
1)  circa  infixa  apparentia;  2)  circa  abscondita  omnino.  Circa  primum  duo: 
1)  circa  apparentia  satis.  2)  circa  apparentia  non  satis.  De  primo,  scilicet 
de  modo  extrahendi  tela  extra  apparentia  ad  sufficientiam  extractionis,  scien- 
dum  quod  lignum  infixum  aut  adhaeret  et  est  intra  foramen  ferri  aut  non. 
Si  adhuc  adhaeret,  quanto  propinquius  corpori  capi  poterit  infixum  et  morderi 
cum  instrumentis  ad  hoc  aptis,  mordeatur  et  extrahatur.  Si  lignum  sit  sepa- 
ratum  et  exiverit  a ferro,  tune  foramen  ferri  ligno  proportionali  firmiter  reple- 
atur,  quia  si  ferrum  esset  vaeuum  ex  forti  constrictione  turquesiaruin  posset 
confrangi,  scilicet  si  non  possit  morderi;  inter  douillam  et  corpus  laesum 
non  oportet  douillam  repleri.  Deinde  mordeatur  cum  turquesiis  et  extrahatur. 
Si  turquesiae  non  sufficiant,  temptetur  extrahi  cum  arte,  quae  non  deficit. 
Quod  si  non  sufficit,  temptetur  extrahi  cum  magnis  turquesiis  fabrorum  quae 
si  non  sufficiant,  alligetur  membrum  sagittatum  a trabe  firma  firmiter  et  ele- 
vetur  corda  fortis  ball istae,  ac  si  veiles  sagittare,  cui  cordae  extremitas  infixi 
extrahendi  apparentis  firmiter  annectatur,  tune  impellatur  corda  ballistae,  ac 
si  veiles  sagittare.  Numquam  in  extractione  vidi  modum  istum  deficere  nisi 
semel.  Regula  vel  canon  de  modo  extrahendi  tela  apparentia  non  ad  suffi 
cientiam  extractionis,  quae  sic  extrahantur  observatis  regulis  observandis: 
Vulnus  extrinsecum  juxta  telum,  nisi  (sit)  aliquid  (quod)  contradicat,  elargetur 
donec  extrahendum  sufficienter  cum  instrumentis  possit  morderi.  Si  autem 
infixum  haberet  cuspidem  infixatn  in  osse  alio  a craneo,  posset  absquo  elar- 
gatione  vulneris  extrahi  cum  terebellis  volvendo,  sicut  de  extractione  telorum 
omnino  immersorum  concavorum  posterius  apparebit.  Est  autem  sciendum 
circa  extractionem  telorum  omnino  immersorum  corpori,  quod  eorum  quaedam 
possunt  et  debent  extrahi  per  partes  per  quas  intraverunt.  Alia  possunt,  sed 
non  debent;  alia  non  possunt,  sed  debent;  alia  non  possunt,  non  debent. 
Infixa  prima  sunt  quae  habent  cuspidem  infixam  alicui  ossi  sicut  infixa  alicui 
spondilium,  quae  intraverunt  per  regionem  nutritivorum  et  infixa  ossi  coxae 
et  similia.  — Modus  extrahendi  ista  infixa  talis  est,  sive  ferro  adhaeret  lignum 
sive  non:  Comprimantur  partes  adjacentes  infixo  quantum  possunt  ut  de  in- 
fixo  extra  appareat  quantum  apparere  potest;  si  sufficienter  appareat,  morde- 
atur cum  instrumentis  aptis.  Et  si  lignum  exiverit  ferrum  et  sit  concavum, 
repleatur  ligno  ut  dictum  est  et  extrahatur  observatis  regulis  observandis. 
Si  nec  per  dictarn  compressionem  nec  aliter  de  telo  possit  apparere  aliquid 
ad  sufficientiam,  infigantur  tenaculae  proportionales  vulneri  et  mordeant  iu- 
fixum,  si  possibilo  sit,  et  extrahant.  Et  si  extrahi  non  possit,  terebellum  pro- 
portionale vulneri  infigatur,  ut  paulatine  et  leviter  recte  versus  infixum  du- 
catur.  Et  si  sentit  cyrurgicus  terebellum  ferrum  subintrare.  revolvat  leviter 
ac  si  vellet  perforare,  deinde  fortius,  donec  fortissime  adhaereat;  tune  extrahat 
aut  extrahi  faciat,  quoniam  si  fortiter  adhaeret  nunquam  dimitteret  infixum, 
immo  modus  optimus  est  et  habet  locum  in  extrahendis  infixis  habentibus 
cuspidem  in  ossibus  radicatam.  Infixa  quae  possunt  sed  non  debent  extrahi 
per  partem  per  quam  intraverunt  et  sunt  immersa,  sunt  ea  quae  tantum 
profundata  sunt,  quod  penetraverunt  ad  partem  oppositam  aut  prope  in  tan- 
tum, quod  majores  dolores  et  majus  periculum  inferrent  pascienti,  si  redu- 


160 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  1. 


cantur  quam  si  impellantur  ad  oppositum,  sicut  ea,  quae  tantum  sunt  pro- 
fundata  infra  caput  per  occultum,  quod  apparent  satis  a parte  posteriori  et  ea, 
quae  fere  penetrant  extra  cutem,  sed  non  omnino,  sed  solum  cuspis  sentitur 
palpando,  et  sicut  sunt  tela,  quae  non  adhaerent  alicui  ossi  et  sunt  alicubi 
in  corpore  tantum  infixa,  quod  magna  eorum  pars  apparet,  extra  ex  parte 
opposita  et  lignum  eis  ita  fortiter  adheret,  quod  cum  eo  possunt  retrahi  per 
partem  per  quam  intraverunt.  — Modus  extrahendi  tela  ista  praedicta,  quae 
apparent  in  parte  opposita,  sufficienter  est,  quod  instrumentis  capiantur  et 
extrahantur  observatis  observandis  Modus  extrahendi  infixa  praedicta  non 
apparentia  est,  quod  elargetur  vulnus  carnis,  deinde  trepanizetur  os  et  ejus 
vulnus  elargetur  donec  infixum  extrahi  possit  et  extrahatur  per  oppositum 
attrahendo  cum  instrumentis  et  impellendo  cum  ligno  aut  simili  impellente 
per  partem,  per  quam  intravit  infixum.  Et  si  proprium  lignum  adhuc  fortiter 
adhaeret  quam  cito  aliquid  de  ipso  ulterius  apparebit,  seccetur  leviter  et  tune 
extrahatur.  Modus  extrahendi  infixa  immersa  non  radicata  ossibus,  quae  non 
apparent  per  partem,  per  quam  intraverunt,  sufficienter  et  quibus  lignum  for- 
titer adhaeret,  est,  quod  trahantur  per  oppositum  et  impellantur  per  partem 
per  quam  intraverunt  et  lignum  seccetur  etc.  Quamvis  per  partem  per  quam 
intraverunt  retrahi  possent,  tarnen  non  debent,  quia  plus  lederet  ferrum  in 
regressu  quam  ledat  lignum  impellendo.  — Tela  quae  debent  sed  non  possunt 
retrahi  per  partem  per  quam  intraverunt  sunt  aliqua  immersa  quae  capi  cum 
instrumentis  non  possunt  nec  morderi  nec  reduci  et  tarnen  minus  periculum 
esset  reducendo  quam  impellendo  ad  oppositum  si  possibile  esset,  et  ideo  non 
reduci  debent.  — Modus  extrahendi  ea  est,  ut  fiat  incisio  ex  opposito  ubi 
sentitur  aut  creditur  esse  infixum  donec  posset  extrahi  observatis  observandis. 
— Tela  quae  neque  possunt  neque  debent  extrahi  per  partem  per  quam  intra- 
verunt, sunt  aliqua  quae  tantum  profundata  sunt  et  immersa  quod  penetrant 
ad  partem  oppositam  aut  prope  nec  possunt  ab  anterius  per  vulnus  capi,  a 
quibus  lignum  separatum  est,  aut  ita  debiliter  adheret,  quod  ex  modica  ex- 
tractione  esset  ab  eis  separatum,  et  quae  intraverunt  per  aliquod  membrum 
principale  aut  nobile  ita  quod  in  reditu  suo.  si  esset  possibilis  per  membra, 
per  quae  transierunt,  majus  ferret  in  eis  nocumentum,  quam  impellando  (ea) 
ad  partem  oppositam.  — Modus  extrahendi  ista  per  partem  oppositam  si  suffi- 
cienter appareant,  est  praedictus,  similiter  si  non  sufficienter  appareant,  scin- 
dendo,  trahendo  et  etiam  impellendo  suppositis  supponendis.  Seiendem  de 
modo  extrahendi  infixa  a corporibus  armatorum,  scilicet  sola  armis  adhae- 
rentia,  quia  de  modo  extrahendi  non  adherent.ia  satis  prius  dictum,  quod 
ipsorum  quaedam  aut  adherent  fortiter  armis  aut  non  fortiter.  Item  ista 
utraque  aut  apparent  extra  arma  aut  non.  Item,  si  appareant,  aut  sufficienter 
aut  non  sufficienter.  Item  si  sufficienter,  aut  sunt  parva  aut  sunt  magna. 
Ergo  si  sint  parva  et  non  firmiter  armis  adherent.ia  et  infixa  membris  non 
nobilibus,  locis  non  periculosis  et  non  timetur  fluxus  sanguinis  impetuosus, 
extrahantur  et  statim  arma  amoveantur.  Si  extra  arma  sufficienter  appareant 
et  sint  magna  membris  nobilibus  aut  locis  periculosis  infixa  et  timeatur  fluxus 
sanguinis  multum  impetuosus,  sive  armis  adhaereant  sive  non,  modus  extra- 
hendi talis  debet  esse:  Primo  praeparentur  necessaria  vulneri  et  armarius 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  1. 


161 


cum  instrumentis  suis  caute  et  leviter  removeat  aut  laceret  arma,  prius  secato 
stipite  infixi,  ne  operationem  impediat,  deinde  infixum  extrahatur  suppositis 
supponendis.  Cujus  totius  processus  causae  sunt  duae:  prima,  ne  prius  ex- 
tracto  telo  aut  simili  superveniat  fluxus  sanguinis  impetuosus,  cui  armis  im- 
pedientibus  subvenire  nequeamus;  secunda  causa,  ne  infixum  a carne  ex- 
tractum  ab  armis  nequeat  separari  et  in  red i tu  armorum  versus  corpus  telum 
a tenaculis  dimittatur  iterato  vulnus  primum  subintret  aut  ex  vacillatione 
armorum  juxta  vulnus  primum  faciat  novum  vulnus  et  sic  sequatur  fluxus 
sanguinis  aut  punctura  in  primo  vulnere  aut  duo  vulnera  propter  unum  et 
aliquando  et  fluxus  et  vulnera  subsequantur.  Si  infixa  appareant  non  suf- 
ficienter  et  sint  parva  et  extra  membrum  nobile  etc.  extrahantur  si  possi- 
bile  sit,  deinde  exspolientur  arma,  et  si  non  sit  possibile  ea  extrahi,  lace- 
rentur  arma  etc.  Si  sint  magna  non  sufficienter  apparentia,  lacerentur  arma 
etc.  Si  non  apparent  extra  arma  aut  adherent  armis  aut  sint  sub  eis  immersa 
et  ab  eis  omnino  separata,  si  adhereant,  prius  lacerentur  arma  etc.;  si  sint 
sub  armis  immersa  et  ab  eis  separata,  expolientur  arma,  deinde  infixa  extra- 
hantur. Sciendum  de  extractione  telorum  surdorum  aut  similium,  quod  eorum 
quaedam  apparent  extra,  quaedam  non.  Item  apparentium  grossities  media 
apparet,  aut  non.  Apparentia  quorum  grossicies  apparet,  facilit er  extrahuntur 
cum  turquesiis  observatis  observandis  etc.  Apparentia,  quorum  grossicies 
non  apparet,  si  faciliter  adhereant,  faciliter  extrahuntur,  si  fortiter  adhereant 
difficulter  extrahuntur  elargando  vulnus  donec  cum  instrumentis  media  eorum 
grossicies  possit  capi.  Non  apparentia  sive  immersa  difficulter  extrahuntur, 
si  fortiter  adhaereant,  quoniam  oportet  vulnus  elargari  donec  eorum  grossicies 
cum  instrumentis  valeat  apprehendi.  Si  autem  parum  adhaereant.  sicut  si 
sint  infixa  soli  carni,  tune  sufficit  ad  eorum  extractionem,  ut  eorum  sola  acies 
cum  instrumentis  competentibus  mordeatur  observatis  Omnibus  regulis  obser- 
vandis. Sciendum  autem  de  oxtractione  sagittarum  barbulatarum  aut  auri- 
culatarum,  quod  idem  est,  quod  earum  quaedam  sic  infiguntur  quod  ex- 
tremitates  barbularum  exterius  apparent;  aliae  sic,  quod  barbulae  sunt  om- 
nino absconditae  et  immersae  et  doilla  (doiylla,  douilla)  ferri  sine  barbulis 
exterius  apparet;  aliae  sunt,  quarum  nihil  omnino  apparet  extra.  Sagittae, 
quarum  extremitates  barbularum  apparent  extra,  faciliter  extrahi  possunt  ob- 
servatis observandis  etc.  Iilarum,  quarum  barbulae  aut  totum  ferruin  abs- 
conditum  est,  aliae  firmantur  in  osse,  aliae  non.  Illae  quae  firmantur  in  osse, 
oportet  quod  per  partem,  per  quam  intraverunt,  intromissis  canulis  circa 
barbulas  extrahantur  observatis  etc.  Si  non  sint  infixae  ossi  duobus  modis 
possunt  extrahi,  uno  modo  per  partem  per  quam  intraverunt.  sicut  modo 
dictum  est  et  hoc  si  possint  circa  barbulas  canulae  intromitti;  si  autem  intro- 
mitti  non  possunt,  oportet  sagittam  per  partem  oppositam  extrahi  faciendo 
vulnus  sufficiens,  si  prius  factum  non  sit,  observatis  regulis  observandis. 
Sciendum  est,  quod  infixa  toxicata,  sagittao  etc.  eodem  modo  sicut  cetera  ex- 
trahuntur et  eorum  vulnera  curantur,  sicut  dicetur  capitulo  II  doctrina  II 
hujus  tractatus  de  venenosis  morsibus  et  puncturis.  Sciendum  est  quod  in 
principio  hujus  capituli,  ubi  fit.  sermo  de  di versitate  infixorum  corpori,  satis 


162 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 , Declaratt.  pr.  ad  part.  2. 


ostenditur,  quae  infixa  et  in  quibus  casibus  dimittantur  et  quare  et  quamdiu 
scilicot  in  perpetuum  aut  ad  tempus.  Sciendum,  quod  spinae,  partes  vitri, 
cuspides  acuum  et  consimilia  subtilia  infixa  corpori  aut  non  inferunt  magnutn 
dolorem  aut  inferunt.  Si  non  inferunt,  procurantur  cum  attractivis  donec 
eorum  auxilio  et  adjutorio  naturae  et  processu  temporis  possint  extrahi  et 
expolli.  Si  inferunt  dolorem,  sedetur  cum  mitigati vis,  si  possibile  sit,  et  si 
non  possit,  amplietur  vulnus  et  extrabatur  observatis  etc.  Sciendum  quod 
do  modo  extrahendi  lapillos,  terram,  pilos  et  similia  existentia  inter  labia  vul- 
nerum  praeter  naturam  non  datur  arti ficialis  doctrina,  quia  facile  est,  et  ideo 
relinquitur  industriae  oporantis. 

Declaration  es  ad  parte  m 2ffl  hujus  capituli  iminediate  prose- 
qu  entern,  ut  in  sequenti  rubrica  dictae  partis  continentur,  et 

sunt  numero  14: 

Notandum  ad  majorem  evidentiam  particulae  contingentis,  quae  est  de 
cura  fiuxus  sanguinis  a vulneribus  et  similibus,  quod  notanda  sunt  hie  14: 

1)  Notandum  est,  quod  fiuxus  sanguinis  ost  accidens  periculosum,  quod 
immediate  sequilur  omnia  vulnera  recentia  exceptis  solis  vulneribus  ventris,  et 
est  magis  periculosum  quam  sint  vulnera,  quoniam  plures  ex  dicto  fiuxu 
moriuntur,  qui,  si  posset  stringi,  ex  vulnere  non  perirent,  quare  dicto  fluxui 
est  primitus  succurrendum  secundum  Avicennam  1.  1 f.  4 cap.  ultimo. 

2)  Notandum  similiter,  quod  sicut  fiuxus  sanguinis  est  accidens  vul- 
neris  et  est  aliquando  magis  periculosum,  quam  sit  vulnus,  ita  syncopis  est 
accidens  fiuxus  sanguinis  immoderati  et  est  magis  periculosum  quam  fiuxus 
sanguinis,  unde  multi  ex  hujusmodi  syncopi  mortui  sunt,  qui  ex  fiuxu  san- 
guinis non  periissent,  quare  neoesse  est,  syncopi  prius  quam  fluxui  sanguinis 
subvenire. 

3)  Notandum  est  hic,  quod  omnes  actores  medicinae  ponunt  causas, 
signa  et  curas  diversarum  specierum  syncopis,  sicut:  syncopis,  quae  est  mor- 
bus et  syncopis,  quae  est  accidens  alicujus  morbus.  Et  ideo  ad  ipsos  in 
praedictis  habeatur  recursus.  Quia  tarnen  ipsi  valde  parum  loquuntur  de 
syncopi,  quae  est  accidens  morborum  patientium  cyrurgici  et  de  ea  quae 
accidit  eorum  assistentibus,  ideo  de  dicta  syncopi  tria  videamus,  quae  ne- 
cessarium  est  scire  cyrurgicum  operantem:  1111  est  cognoscere  signa  syncopis; 
2ln  ost  resistere  syncopi  futurae  et  curare  jam  factam;  3111  est  scire  per  quem 
modum  fit  syncopis.  De  primo:  syncopim  futuram  praecedunt  inter  cetera 
signa  mutatio  pulsus  patientis  in  raritatem  et  parvitatem,  mutatio  coloris 
naturalis  in  non  naturalem,  difficultas  elevandi  palpebras,  frigiditas  extrerai- 
tatum,  et  aliquibus  frigescit  lotum  corpus,  et  propinquum  et  immediatum 
signura  est  sudor  circa  collum  sicut  ros.  De  secundo  notandum  est,  quod 
ubicunquo  dubitatur  de  syncopi,  ut  quod  patiens  syncopizet  proptor  nimium 
fluxum  sanguinis  aut  saniei  a vulnere  aut  apostemate  aut  propter  nimium 
sudorem,  aut  ubi  dubitatur  de  syncopi  assistentium,  qui  non  consuevorunt 
videre  Casus  cyrurgicorum  terribiles,  debet  cyrurgicus  tria  praevidere:  1 221 : 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  2. 


163 


quod  expellantur  de  domo  assistentes  non  assueti,  ne  propter  abominationem 
syncopizent,  tum  propter  se  ipsos,  quia  eis  nocerot  et  forte  morerentur,  quia 
syncopis  est  parva  mors,  tum  propter  patientem,  quia  si  videret  assistentes 
syncopizare,  magis  timeret  de  pelle  sua  et  posset  syncopizare  etc.  2 Jü,  quod 
debet  cyrurgicus  praevidere  est,  quod  sit  aqua  in  camera  patientis,  et  si  non, 
quaerat  a servientibus,  ac  si  vellet  manus  abluere,  ut  si  videat  aliquem  syn- 
copizari,  statim  projiciat  aquam  fortiter  super  faciem  ejus  donec  resurgat  a 
syncopi.  Si  autem  non  advertat  de  aqua  aut  adverterit  et  tarnen  non  habeat, 
trahat  fortiter  capillos  temporum  patientis  et  loquatur  alte  cum  eo  sicut  si 
litigaret  et  vocet  eum  proprio  nomine  in  aure  pluries,  et  concutiat  ipsum  hinc 
et  inde  et  det  sibi  alapam  et  fricet  ejus  extremitates,  provocet  sternutationem 
et  vomitum  cum  penua  aut  digito  siccis  aut  madefactis  oleo  et  oxymelle  et 
apponantur  aromatica  ad  nares.  Syncopis,  quae  fit  in  phlebotomia  aut  in 
solutione  ventris  indiget,  quod  stringatur.  Sed  si  assuetis  syncopi  Omnibus 
modis  necessaria  est  phlebotomia,  conforta  patientem  cum  bolo  panis  tosto 
madefacto  vino  aromatico;  si  non  febricitet,  madefiat  in  syrupo  acotoso  et  aqua 
frigida.  De  tertio:  syncopis  particularis  cyrurgicalis  fit  prout  mihi  occurrit 
ad  praesens  non  inspeclis  actoribus  medicinae  duobus  modis:  1^.  in  sanis, 
aegris  assistentibus;  2.2.  in  ipsis  aegris.  In  sanis  videntibus  Casus  cyrurgicos 
terribiles  fit  hoc  modo:  ipsis  timentibus  cor  patitur,  ad  cujus  passionem 
mernbra  cetera  compatiuntur,  et  ad  ejus  confortationem  transmittunt  ad  ipsum 
omnes  suos  Spiritus  et  calorem  et  fit  in  eo  capitulum  spirituum  generale,  ut 
ipsis  unitis  et  refocillatis  virtus  cordis  confortetur,  quia  virtus  unita  fortior 
est  se  ipsa  dispersa.  Facto  et  congregalo  spirituum  capitulo  in  ipso  cordo 
mernbra  exteriora  remanent  depauperata  spiritu  et  calore  et  sensu  et  motu, 
et  hinc1)  patiens  syncopizat.  Aegris  fit  syncopis  4 modis:  1 °,  ex  puro  timore 
sicut  eis,  qui  debent  secari  aut  uri  aut  qui  dubitant  de  dolore  intolerabili 
et  ita  fit  eo  modo,  quo  fit  sanis  assistentibus,  sicut  modo  ostensum  est. 
2°  modo  fit  partim  ex  timore  et  partim  ex  dolore,  et  qaando  alicui  vulnerato 
fit  punctus  in  vulnere  et  cum  hoc  timet  de  aliis,  nec  fit  ex  solo  timore  aut 
solo  dolore,  et  fit  eo  modo,  quo  nunc  dictum  est.  3°  modo  fit  ex  debilitate 
virtutis  aut  ex  frigore  repercutiente  spiritus  a membris  extrinsecis  ad  cor  et 
interiora  aut  ambobus  simul,  sive  processit  evacuatio  sive  non,  non  tarnen  in 
ipso  actu  evacuationis  sed  post  eam,  si  processerit,  ut  quando  aliquis  debili- 
tatus  ponitur  ad  sellam  aut  transfertur  de  loco  et  similia,  et  si  non  optime 
sustineatur  et  cooperiatur,  et  sic  ista  syncopis  fit,  sicut  de  aliis  superius  est 
ostensum.  4°  modo  fit  hujusmodi  syncopis  ex  nimia  evacuatione  spirituum 
vel  exalatione  spirituum  cum  aliqua  evacuatione  superflua  et  hoc  in  ipso  actu 
evacuationis,  ut  fluxu  sanguinis  aut  fluxu  ventris  aut  extractione  saniei  aut 
nimio  sudore  et  similibus,  et  ista  syncopis  fit,  quia  pauci  spiritus  remanent 
in  proprio2)  corde  aut  nulli.  Si  pauci,  tune  mernbra  exteriora  mittunt  spiritus 
suos  ad  ipsius  confortationem  et  remanent  depaupertata  calore,  et  tune  patiens 


*)  Q.  197:  sic. 
*)  Q.  197:  ipso. 


164 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  2. 


syncopizat.  Si  nulli  spiritus  remanent  in  corde,  tune  non  inferunt  ulterius 
Spiritus  ad  membra  extrinseca,  sed  spiritus  eorum  exalant  et  per  consequens 
patiens  sic  decedit. 

4)  Notandum  de  modo  operandi  antiquorum  circa  iluxum  sanguinis,  quod 
nun  quam  dictum  iluxum  sanguinis  praevenerunt,  quare  multi  ex  eorum  igno- 
rantia  perierunt.  Operanlur  autern  sic  antiqui  circa  solum  fluxum  sanguinis 
jam  fluentis  a vulnere,  quod  ab  omni  vulnere  indifferenter  permittunt  satis 
iluero  de  sanguine  antequam  ’ ipsum  stringant,  dicentes  cum  Galeno  IV0 
megategni  cap.  5 verbo  primo,  quod  temperatus  fluxus  sanguinis  confert  vul- 
neribus  prohibendo  ab  eis  calidum  apostema.  Idem  dicit  Avicenna  1.  4 f.  4 
tr.  1 cap.  7 de  universali  cura  vulnerum.  Iste  autem  modus  reprobandus  est 
propter  tri a : 1“,  quia  plus  nocet  iste  fluxus  debilitando  vertutem  quamjuvet 
prohibendo  calidum  apostema,  quoniam  magis  timenda  est  debilitas  vertutis 
quam  calidum  apostema;  similiterquia  aliter potest  prohiberi  calidum  apostema, 
quia  virtus  non  tantum  debilitalur  sicut  per  evacuationes  et  localia,  quae  forte 
non  advertebant  antiqui.  Secundo  reprobatur  iste  modus,  quia  nisi  fluxus 
iste  praeveniatur  in  casu  et  intercipiatur  antequam  incipiat  fluere,  fortasse  in 
perpetuum  non  stringetur,  maxime  ab  antiquis.  Tertio  reprobatur,  quia  quan- 
doque  aliquis  non  indigeris  evacuatione  existens  sub  latere  sanitatis  vulneratur, 
ergo  cum  sit  vulneratus  et  per  consequens  debilitatus  aliqualiter  minus  indiget, 
cum  afflictio  non  sit  danda  afflicto;  ergo  etc. 

5)  Notandum  quod  communis  modus  antiquorum  operandi  circa  omnem 
fluxum  sanguinis  a quocunque  vulnere  est  quadruplex:  aut  ergo  sanguis  fluit 
a parvis  venis  et  arteriis  aut  a magnis.  1°),  si  a parvis,  sufficit  supponere 
stuphas  cum  albumine  ovi  aut  pulvere  de  calcis  vivae  partibus  3,  thuris  partt. 
2 et  de  sanguinis  draconis  part.  1.  2°),  si  fluat  a magnis  venis  et  arteriis 
indiget  fortiori  medicina,  sicut  est  medicina  Galeni,  dicta  in  tractatu.  3°)  si 
sic  non  conslringitur,  cauterizant  orificia  venarum  et  arteriarum.  Sed  modus 
iste  pejor  est  ceteris,  quia  quando  stringitur  cauterio,  cadente  escara  cauterii 
iterum  oportet  cauterizare.  4°)  si  neutro  dictorum  modorum  stringi  potest, 
infigatur  acus  cum  filo  sub  utraque  extremitate  venae  aut  arteriae  et  nectatur 
illud  filum  et  fortiter  stringatur.  Praedicti  autem  4 modi  stringendi  in  omni 
fluxu  sanguinis  sufficiunt  judicio  antiquorum  excepto  solo  magistro  Lanfranco, 
qui  superaddit  in  casu.  Casus:  sanguis  fluit  quandoquo  a vena  aut  arteria, 
cui  immediate  subjacet  nervus.  Non  audent  hic  applicare  frigidas  medicinas 
constrictivas,  quibus  communiter  operantur.  quia  plus  nocerent  nervo,  quam 
proficerent  fluxui.  Non  audent  suere  vel  ligare  venarum  extremitates,  ne 
pungant  nervum  nec  audent  cauterizare,  ne  ipsum  laedant.  Unde  ibi  docet 
Lanfrancus  scindere  carnern  exteriorem  quae  est  supra  extremitates  venae  aut 
arteriae,  a qua  fluit  sanguis,  deinde  dictas  extremitates  extrahere,  torquere  et 
ligare,  et  extunc  possunt  applicari  medicamina  conferentia  nervo  laeso  nec 
nocebunt  fluxui  supradicto.  Modi  autem  5 dicti  antiquorum  et  Lanfranci  adhuc 
in  casu  non  sufficiunt.  Casus:  aliquis  vulneratur  usque  ad  profundum  pectoris 
enso  lato  aut  garroto  aut  instrumento  simili  jam  extracto,  unde  fluit  sanguis 
ab  arteriis  magnis  int rinsecis ; non  confert  medicina  nec  strictura  nec  tortura 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  I,  Declaratt.  pr.  ad  pari.  2. 


165 


nec  ignis;  ergo  insufficiens  est  doctrina  eorum  in  casu  proposito  saltein  nobis 
modernis,  sed  antiquis  sufficit,  quia  in  proposito  sanguinem  stringere  non 
volebant,  immo  potius  ejus  fluxum  et  exitum  procurabant  volvendo  patientem 
hujusmodi  pluries  supra  vulnus,  ne  sanguis  in  vulnere  recludatur  et  sic  multos 
occidebant,  confirmantes  se  aphorism.  secundo  particulae:  sanguis  si  in 
ventre  eruperit  necesse  est  putrefieri,  non  advertentes  Galenum  supra  aphorism. 

particulae:  „quibuscunque  tleugma  inter  phrenes  etc. qui  dicit : naturae 
forti  nihil  est  impossibile,  facit  enim  saniem  transire  per  medium  ossis. 

6)  Notandum  secundum  Aviconnam  1.  f.  tr.  cap.  praeallegatis,  quod  modus 
stringendi  sanguinem  in  tractatu  dictus  cum  ligatura  artificiali  non  confert 
vulneribus  quibus  sociatur  apostema,  nec  aperturis  apostematum,  sed  solum 
vulneribus  in  quantum  vulnera,  recentibus,  emittentibus  sanguinem,  quibus 
non  sociatur  apostema  quamdiu  sunt  hujusmodi. 

7)  Notandum  quod  in  unico  casu,  sicut  sum  expertus,  non  potest  sanguis 
intercipi  nec  stringi.  Casus  conlingit,  telum  aut  simile  infigi  et  adhuc  esse 
juxta  venam  organicam  et  arleriam  sibi  suppositam  in  collo,  donec  pertranseat 
ad  viam  cibi  aut  aeris,  oportet  tarnen  telum  extrahi  statim  aut  patientem 
suffocari  in  momento.  Et  est  possibile,  quod  cyrurgicus  ignorat  quod  transeat 
ad  vias  supradictas,  sed  credit,  quod  prope,  quia  patiens  raucus  est,  unde 
quamvis  sanguis  extracto  infixo  ab  extrinseco  possit  praeveniri,  tarnen  interius 
nec  potest  stringi  nec  praeveniri,  immo  extracto  infixo  morietur  patiens  in 
momento. 

8)  Notandum,  quod  si  ex  phlobotomia  fluat  sanguis  involuntarie  cum 
impetu,  statim  sedatur  stringendo  denarium  aut  aliud  formae  consimilis 
super  vulnus. 

9)  Notandum,  quia  dictum  est,  quod  in  casu  non  debet  extrahi  infixum 
propter  timorem  fluxus  sanguinis,  donec  patiens  sit  confessus,  ideo  in  casu 
oritur  dubium.  Casus:  aliquod  vulnus  emittit  sanguinem  cum  impetu  tanto, 
quod  oportet  vulneratum  mori,  nisi  statim  fluxus  sanguinis  restringatur;  tune 
contingit  simul  occurrere  cyrurgicum  et  sacerdotem:  quis  eorum  debet  primitus 
officium  suum  exercere?  Cyrurgicus  vult  primo;  causa,  quia  nisi  restringatur 
fluxus  sanguinis,  antequam  confessus  sit,  patiens  moritur,  et  si  stringatur, 
patiens  poterit  enrari  aut  saltem  vita  ejus  prolongari,  donec  sit  confessus.  Ex 
altera  parte  sacerdos  vult  audire  prius  confessionem ; causa:  quoniam  secundum 
ipsum  majus  est  periculum  de  anima,  quam  de  corpore,  et  ubi  majus  pericu- 
lum,  ibi  citius  subveniendum.  — De  isto  dubio  vidi  fatuos  contrariari  in- 
sipientibus,  donec  sine  praejudicio  sententiae  melioris  dederunt  in  proposito 
sententiam  manualem  et  tandem  cyrurgicus,  quia  magis  fortis  et  fatuus,  obti- 
nuit.  De  isto  dubio  dicendum  est,  quod  aliter  secundum  artem  et  aliter  se- 
cundum fidem:  secundum  artem  prius  debet  sanguis  restringi  propter  rationes 
cyrurgici  supradictas;  secundum  fidem  prius  debet  confiteri  propter  rationes 
sacerdotis,  et  si  dicatur:  ambo  possunt  simul  sua  officia  exercere,  dicendum, 
quod  verum  est,  sed  non  permittetur  in  lege,  quare  etc.  Videretur  alicui, 
quod  sanguis  non  debet  fluere  a vulnere,  quia  unumquodque  tendit  natura- 
liter  ad  locum  suum  naturalem,  locus  naturalis  sanguinis  est  inter  venas,  ergo 


166 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Doclaratt.  pr.  ad  part.  2. 


facto  vulnere  debet  sanguis  subintrare  venas.  Solutio  sanguinis  potest  dupli- 
zier considerari:  in  quantum  gravis  vel  in  quantum  sanguis.  In  quantum 
gravis,  exit  et  lluit  et  tendit  ad  centrum,  unde  prius  inest  ei  gravitas  quam 
sanguineitas.  In  quantum  sanguis  et  amicus  naturae,  locus  suus  naturalis  est 
inter  venas  nec  ut  sic  exit  vel  fluit,  sed  si  possot  absolvi  a gravitate  non  flueret. 

10)  Notandum,  quod  sanguis  fluit  a vulnere  3 modis:  1°  guttatim  aut 
quasi,  ut  quando  lluit  a parvis  arteriis  sive  venis;  2Ü  fortiter,  quando  fluit  a 
magnis  arteriis  sive  venis  omnino  secundum  suam  latitudinem  antecedens,  sicut 
cum  elevatur  et  salit  longe  a membro,  a quo  fluit;  3°  cum  impetu  ut  si  fluit 
a concavitate  pectoris  per  foramen  garroti  aut  hastae  pleno  foramine  sicut 
fluit  fons  ductus  per  canalem  plumbeum. 

1 1)  Notandum  hic  de  quodam  fluxu  sanguinis  periculoso  valde,  qui 
supervenit  ex  apertione  cujusdam  tumoris,  de  quo  cyrurgici  vix  advortunt  et 
pauci  de  ipso  faciuni  mentionem,  quem  tumorem  cyrurgici  credentes  esse 
apostema  sariiosum  aperiunt  non  praevidentes  nec  muniti  contra  fluxum  san- 
guinis, et  tune  insurgit  fluxus  sanguinis  violentus.  De  quo  videnda  sunt  tria: 
1°  de  modo  generationis  istius  apostematis;  2°  quo  modo  nominatur  ab  acto- 
ribus;  3°  de  cura  fluxus  sanguinis.  Do  primo:  modus  generationis  dicti  lu- 
moris  est  duplex:  aut  fit  a causa  extrinseca  aut  intrinseca.  Ab  extrinseca 
fit  dupliciter:  uno  modo  fit,  cum  ex  contusione  aut  gravamine  rumpitur  vena 
magna  aut  arteria  in  profundo,  exteriori  cute  iniegra  remanente;  secundo 
modo  fit  cum  vulnus  aliquod  exterius  solidatur,  vena  magna  aut  arteria  non 
solidata  remanet  in  profundo.  A causa  intrinseca  fit  tripliciter  ex  nirnia  quan- 
titate  aut  sola  aeuitate  sanguinis  utroque  findento  venam  aut  arteriam  magnam 
in  profundo,  cute  exteriori  integra  remanente.  De  secundo:  iste  tutnor  vocatur 
ab  Avicer.na  1.  1 f.  2 tr.  1 cap.  4 intitulato  de  morbis  solutionis  continuitatis 
„mater  sanguinis“  et  ab  eodem  sub  auctoritate  Galen i 1.  IV  f.  4 tr.  2 cap.  12 
de  restrictiono  sanguinis  jam  fluentis  vocatur  „burismis“,  et  ponit  ibi  signa, 
causas,  modos  generationis  et  curationis  hujus  passionis.  Et  Thedericus 
la  parte  majoris  cyrurgiae  suae  vocat  eam  „operisma“  ')?  et  alii  actores  vocant 
eam  matrem  sanguinis  sive  saccum.  De  tertio:  Ejus  cura  est  duplex:  prae- 
visiva  et  curativa.  Cura  praevisiva  hujus  fluxus  est  curativa  dicti  tumoris, 
de  qua  conveniunt  Galenus,  Avicenna,  Thedericus  et  quidam  alii,  quod  curatur 
cum  ligatura  stricta  et  compressione,  si  sit  recens,  et  aliquando  per  tempus 
occultatur  et  quiescit  scilicet  quamdiu  constringitur  et  ligatur  et  soluta  liga- 
tura redit  sicut  ruptura  aut  relaxatio  inguinalis.  Cura  curativa  hujus  fluxus 
est  sicut  ceterorum  lluxuum  et  potest  elici  ex  tractatu. 

12)  Notandum  de  modo  intercipiendi  fluxum  sanguinis,  quod  hujusmodi 
negotium  est  valde  arduum  et  immensum  et  quod  ex  solo  modo  operandi  in 
proposito  vita  aut  mors  patientis  dependet,  quoniam  modus  satis  facilis  et 
utilis  est,  si  ferrum  infixi  firmiter  adhaereat  ejus  ligno,  sicut  positus  est  in 
tractatu;  sed  si  ferrum  et  lignum  non  adhaereant  ita  fortiter,  immo  lignum 
exire  valeat  sine  ferro,  tune  non  videtur  mihi  in  proposito  aliquis  modus 


l)  Jedenfalls  unser  „aneurysma“. 


Tract.  II  Doctr.  I cap  I,  Deolaratt.  pr.  ad  part.  2. 


167 


sufficiens  operandi.  Ponatur  Casus  ad  propositum,  ut  melius  videatur:  Ferrum 
grossum  ut  garroti  aut  hastae  infixum  est  et  ornnino  immersum  in  concavitate 
pectoris  juxta  cor:  aut  ergo  hoc  ferrum  adhaereat  ligno  suo  ad  sufficientiam 
extractionis  aut  non  ad  sufficientiam.  Si  primo  modo,  modus  anticipandi 
fluxum  sanguinis  faciiis  est  et  ponitur  in  tractatu;  si  secundo  modo:  aut  di- 
mittetur  aut  trahetur.  Si  dimittatur,  patiens  necessario  morietur;  impossibile 
enim  est  hominem  habentem  ita  magnum  infixum  in  principalibus  aut  prope 
diu  vivere,  quamquam  possibile  sit  aliquem  diu  vivere  habentem  parvum  in- 
fixum longe  a nobilibus.  Si  hujusmodi  infixum  extrahi  debeat,  modus  est 
duplex:  aut  per  partern  per  quam  intravit,  aut  per  oppositam.  Si  primo 
modo,  modus  duplex  est:  aut  comprimentur  pulvilli  hora  extractionis  circa 
hastam  infixi  aut  non.  Si  primo  modo,  retinebitur  fortasse  ferrum  ex  com- 
pressione  et  exibit  lignum  sine  ferro  et  cum  hoc  forte  fiuet  sanguis  impetuose, 
qui  si  non  possit  stringi,  patiens  ex  eo  morietur,  et  si  stringatur,  patiens  non 
evadet.  quoniam  ex  ferro  remanente  moriatur,  quia  Galenus  VII0  megategni 
cap.  1:  membra  nobilia  principalia  graves  et  longas  non  sustinent  passiones. 
Si  pulvilli  circa  hastam  non  comprimantur,  tune  sive  exeat  ferrum  sive  non, 
fiuet  sanguis,  qui  forte  postea  non  stringetur.  Si  per  partern  expositam  extra- 
hatur,  quod  non  laudo,  nisi  quia  forte  non  est  alia  via,  nisi  mors  propinqua, 
impellatur  cum  hasta  propria  et  trahatur  cum  instrumentis  et  tune  non  est 
possibile,  quin  undique  fluat  sanguis.  Si  autem  ex  errore  extractum  sit  lignum 
sine  ferro,  tentandum  ipsum  extrahere  leviter  cyrurgico  prius  a patiente  et 
amicis  cum  instantia  requisito,  quo  extracto  aut  etiam  non  extracto  tentet 
cyrurgicus  stringere  sanguinem,  ut  patiens,  si  non  evadat,  diutius  sit  in  vita. 

13)  Notandum  juxta  praedicta,  quod  remanentia  ferri  periculosior  est, 
quia  patiens  ex  eo  necessario  moritur,  quam  fiuxus  sanguinis  cum  impetu, 
quia  de  ipsius  restrictione  habetur  fiducia  aequalis  per  hunc  modum:  in  rao- 
mento  extractionis  conjungat  aliquis  fortiter  labia  vulneris  et  paulatine  prae- 
beat  ipsa  cyrurgico,  qui  suat  ea  profunde  et  spisse  cum  acu  grossa  et  forti  filo, 
sicut  pelliparii  suunt  pelles.  Sutura  facta  cooperiat  aliquis  comprimendo  totum 
vulnus  cum  latere  manus,  quod  ad  totum  vulnus  sufficit  per  horam  aut  amplius 
et  tune  elevata  manu  leviter,  si  sanguis  non  fluat,  praeparetur  vulnus,  ut 
decet;  si  non  stringatur,  manus  vulneri  applicetur,  ut  prius,  donec  sanguis 
sedetur  aut  donec  patiens  fatigatus  et  debilitatus  syncopizando  moriatur. 

14)  Notandum  quod  cyrurgicus  debet  semper  esse  munitus  contra  lluxum 
sanguinis  propter  Casus  fortuitos,  maxime  ut  statim  habeat  acus  munitas  filo, 
si  indigeat.  Sed  quia  aliquando  acus  vix  cito  extrahitur  a repositorio.  maxime 
in  necessilate  propter  filum  revolutum,  quod  intermiscetur  sic,  quod  oportet 
ipsum  rumpere  et  iterum  acum  munire  filo,  et  semper  interim  fluit  sanguis, 
ex  quo  patiens  praegravatur  et  cyrurgicus  infamatur:  ideo  ex  sollicitudine 
nostra  inventus  est  novus  modus  circumvolvendi  filum  circa  acum,  ut  citius  et 
facilius  infilata  a repositorio  extrahatur,  ex  quo  multa  pericula  evitantur.  Et 
est:  cum  acus  infilata  in figitur  in  repositorio,  filum  prius  ducatur  a culo  ad 
punctam  et  non  circumdet  eam,  sed  dimittatur  duplicatum  jacens  juxta  ipsam. 
Deinde  reducatur  residuum  fili  ad  culum  acus  et  vertatur  circa  ipsum.  Deinde 


168 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  I pars  2. 


iterurn  ducatur  ad  punctam  et  circumdet  eam;  deinde,  quamdiu  durabit  filurn, 
ducatur  ab  uno  ad  alterum  semper  in  qualibet  revolutiono  circumdando  utram- 
que  excepta  sola  prima,  ut  dictum  esl,  quae  non  circumdedit  punctam.  Sic 
enim  extrahitur  acus  a repositorio  in  momento,  quia  prima  revolutio  fili,  quao 
non  circumdat  punctam  acus,  permiitit  acum  trahi  a parte  culi  quantumcunque 
volumus  absque  eo  quud  revolutiones  aliae  dissolvantur  ac  si  repositorio  non 
haesisset. 


Secunda  pars  principalis  cap.  I. 

Circa  secundum  principale,  scilirot  circa  curam  fluxus  sanguinis  duo 
sunt  attendenda,  primum  circa  quaedam  generalia,  secundum  circa  quaedam 
specialia.  De  primo  dantur  17  regulae  generales:  la  regula  est,  quod  prius 

et  plus  debemus  vacare  ad  retentionem  sanguinis  quam  ad  curam  vulneris. 
Ista  regula  probatur  auctoritate  Avicennae  libr.  1 f.  4 cap.  ultimo  quod  in- 
cipit:  „cum  multae  aogritudines  conjunguntur“.  ln  quo  ostendit  Avicenna, 
a cujus  aegritudinis  cura  incipiamus;  ibi  enim  ponit  exemplum  ad  hujusmodi 
propositum  de  colica  et  dolore,  qui  est  ejus  accidens  et  hoc  non  obstante, 
quoniam  dolor  est  periculosior,  primo  docet  eum  curare.  2a  regula:  A quo- 
cunque  membro  vel  loco  fluit  sanguis  a vuluere,  membrum  illud,  si  possibile 
sit,  elevetur,  quia  elevatio  membri,  a quo  fluit  sanguis,  sanguinem  ab  eo 
divertit,  reprimit  et  obtundit.  Similiter  causa  hujus  redditur  a Galeno  V°  de 
ingenio  capitulo  4:  nulla  res  est  nocibilior  et  sanguinis  fluxus  provocatior 
quam  dolor  et  inclinatio  membri.  3a  regula:  Ubicunque  sanguis  fluit,  si  fluit 
a loco  parvo  signato  et  impetuose,  debet  teneri  digitus  aut  aliquid  vices  digiti 
gerons  per  unam  horam  supra.  Ista  regula  patet  experimento  et  secundum 
experimentum,  sicut  patuit  in  praeambulis  notabili  16°  auctoritate  Galeni  1° 
de  complexionibus:  medicus  non  debet  quaerere  rationem.  Si  autem  a pluribus 
locis  fluat  et  sparsim,  suatur  vulnus,  si  possibile  sit  et  sui  debeat,  deinde 
teneatur  cum  manu  supra  et  in  quiete  diu  quasi  stringendo  labia  aliquantulum 
unus  plumaceolus  usque  per  unam  horam  vel  circa,  sicut  prius,  aut  plus  aut 
minus  sicut  cyrurgico  videbitur  expedire,  deinde  leviter  et  quasi  furtive  digitus 
removeatur  aut  manus  et  tune  alii  plumaceoli  applicentur  leviter  et  ligentur 
artificialiter  et  aptentur.  Nec  debet  in  hoc  casu  cyrurgicus  se  festinare  nec 
praeparato  vulnerato  fugere  in  instanti.  4a  regula:  postquam  vulnus  in  quo 
timetur  fluxus  est  praeparatum,  fluxu  otiam  sedato,  nunquam  solvatur,  donec 
super  recidivo  fluxus  sanguinis  cyrurgicus  sit  securus:  Ista  regula  ponitur  ab 
Avicenna  libro  4 f.  4 doctr.  2 cap.  de  restrictione  fluxus  sanguinis.-  Causa 
est,  ne  sanguis  iterurn  fluat,  quia  tune  esset  novissimus  error  pejor  priore. 
5a  regula:  in  quocunque  vulnere  positum  fuerit  modicamen  ad  restrictionem 
fluxus  sanguinis,  nunquam  debet  illud  medicamen  de  celero  cum  violentia 
removeri,  sed  debet  removeri  leviter  ipsum  cum  vino  calido,  si  possibile  sit, 
romovondo.  Si  autem  sic  removeri  non  possit,  dimittatur  et  super  ipsum 
imponanlur  plumaceoli  de  stupis  vino  calido  madefactis  aut  aliquod  medicamen 
temperatum  quod  ipsum  separet  mollificando.  Causa:  quoniam  removendo 
ipsum  cum  violentia  antequam  per  processum  et  putrefactionem  esset  separa- 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  2. 


169 


bile,  de  facili  remanerent  orificia  venarum  discooperta  et  iterato  sanguis  flueret 
sicut  prius.  6aregula:  quod  idem  modus  ligandi  propter  restrictionem  san- 
guinis est  communis  antiquis  operatoribus  et  modernis;  sirniliter  sunt  omnes 
regulae  supradictae,  quia  antiqui  et  moderni  eundem  finem  intendunt  in  pro- 
posito  et  per  eadem  media,  scilicet  per  retentionem  localium  et  per  reper- 
cussionem  humorum  fluxivorum  et  per  compressionem  vel  expressionein  jam 
lluxorum.  7a  regula:  in  omni  fluxu  sanguinis  debemus  praesentiam  rerum 
rubearum  sicutpicturarum  etcoopertoriorum  rubeorum  et  similium  evitare,  quia 
attractio  fit  a simili,  et  sirniliter  hoc  totum  continens  libro  4°  cap.  de  sputo 
sanguinis.  8a  regula:  debemus  aptare  oculos  vulnerati,  ut  non  videat  san- 
guinem  suum  fluere  et  dicere  ei,  quod  amplius  non  fluit  et  si  flueret,  quod 
hoc  esset  ad  bonum  et  commodum  vulnerati,  quia  quamdiu  patiens  videt  san- 
guinem  suum  fluere  semper  timet  et  imaginatur.  continuum  ejus  fluxum  et 
vertus  imaginativa  regulat  alias  vertutes  ita  quod,  sicut  imaginatur,  ita  fluit, 
sicut  accidit  de  gallina,  quae  imaginata  fuit  circa  gallum  et  crevit  ei  crista  et 
calcar  in  pede.  Hoc  philosophus  fine  VIII1  „de  historiis“.  92:  raultotiens 
confert  dare  pascienti  bolum  panis  tostum  vino  odorifico  humectatum,  quia 
hujusmodi  panis  sic  exhibitus  confortat  Spiritus  et  virtutem,  quae  confortata 
retinet  sanguinem  tamquam  amicum  naturae  et  revocat  Spiritus  dispersos  et 
desolatos  et  cum  hoc  revocat  sanguinem  et  calorem.  IOa:  a camera  et  loco 
iluentis  sanguinis  debemus  expediere  assistentes,  nisi  sint  ejus  cyrurgici  vel 
amici,quia,sicutdicit Vegetius  libro  suo  de  arte  militari:  multitudo  assistentium 
nihil  in  proposito  scientium  nocet  et  impedit  operantes;  alia  causa:  quia 
inter  tot  assistentes  sunt  aliqui,  qui  non  consueverunt  videre  Casus  terribiles 
cyrurgicos,  qui  possunt  syncopizare  et  essent  causa  stupefaciendi  et  inferendi 
syncopim  vulnerato;  dato  etiam,  quod  nullus  syncopizet,  patiens  valde  timet, 
quando  videt  tot  assistentes,  et  ideo  expellantur.  Aliquando  tarnen  plus  lu- 
crantur  cum  assistentibus  syncopizantibus , qui  frangunt  sibi  caput  contra 
lignum  aut  simile,  quam  cum  principali  patiente.  1 1 a : debemus  fluenti 
sanguini  tranquillitatem  et  silentium  injungere  et  quietem,  quia  in  silentio 
et  quiete  motus  spirituum  et  fervor  sanguinis  mitigatur.  12a  regula: 
debemus  ab  eo  prohibere  motum  corporalem  et  animalem  sicut  iram  et 
appetitum  vindiciae,  quia  tarn  motus  quam  ira  cornmovet  Spiritus  et  calorem, 
qui  faciunt  sanguinem  aculiorem  et  ad  exitum  magis  promptum.  13a  regula 
cum  aliis  quattuor  sequentibus  sumitur  ab  Avicenna  libr.  4 fen  4 tract.  II 
cap.  de  restrictione  fluxus  sanguinis,  et  est,  quod  in  modo  praeparandi 
vulnus,  a quo  fluit  sanguis,  evitetur  dolor  quantum  possibile  est,  scilicet 
in  ligatura  et  modo  accubitus  et  in  omni  opere  manuali  et  ceteris  quibus- 
cunque,  quia  secundum  Galenum  in  commento  supra  lm  pronosticorum  supra 
partem:  „apostemato  vero  molli“  dolores  prosternunt  virtutes  et  quia  dolor 
acuit  reugma  et  fluxum  sanguinis  et  humorum.  14a  regula:  cyrurgicus  debet 
attendere,  quantum  potest  ne  refrenetur  acuitas  sanguinis  et  humoris,  ne  ad 
membrum  istud,  a quo  fluit  sanguis,  ulterius  derrventur.  Causa  hujus  secun- 
dum Avicennam  est,  quoniam  acuitas  sanguinis  juvat  motum  et  fluxum  ipsius 
et  ipsum  fluere  facit.  loa  regula:  si  fluxus  perseveret,  fiat  fricatio,  constrictio, 

Hagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville. 


12 


170 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  2. 


ventosatio  et  similia  in  membris  oppositis  in  situ  membro,  a quo  fluit  sanguis, 
sicut  est  pes  dexter  respectu  manus  dextrae  et  sinistrum  brachium  respectu 
dextri,  quoniam  fricatio  et  cetera  ad  propositum  facta  divertunt  a loco,  a quo 
fluit  sanguis,  fluxum  ipsius  et  abscindunt.  Nec  debet  cyrurgicus  in  hoc  duas 
dyametros  pertransire,  sicut  posterius  apparebit,  sicut  dicit  Avicenna  libr.  I. 
f.  4 cap.  3 ad  sciendura  quando  et  qualiter  oportet  evacuari.  16aregula: 
fiat  accubitus  fluentis  sanguinis  ita,  quod  pars  corporis,  a qua  fluit  sanguis, 
sit  in  accubitu  superior  parte  sana,  quia  hujusmodi  accubitus  facit  sanguinem 
a vulnere  declinare.  1 7a  regula:  Quandocunque  oportet  recurrere  ad  cauterium 
propter  restrictionem  fluxus  sanguinis,  cauterium  fiat  profundum,  ut  ejus 
escara  occultetur  sub  labiis  partium  propinquarum,  quia,  si  escara  cauterii 
non  esset  profundata,  abscondita,  scd  superficialis  solum  ex  quacunque  con- 
strictione  modica  autTerrotur  et  tune  sanguis  flueret  sicut  prius.  — De  se- 
cundo,  scilicet  circa  modum  specialem  operandi  in  proposito  secundum  The- 
dericum  et  modernos  duo  sunt  attendenda,  secundum  quod  duplex  est  modus 
operandi  circa  ipsum:  primus  modus  est  intercipiondi  sanguinem  antequam 
fluat;  secundus  est  restringendi  sanguinem  jam  fluentem.  De  primo:  modus 
operandi  intercipiendo  in  unico  casu  necessario  habet  locum  et  est.  ubi  possi- 
bilis  est,  utilis  alibi  ubicunque.  Casus:  telum  magnum  aut  simile  adhuc  stat 
infixum  loco,  ex  cujus  extractione  timetur  impetuosus  fluxus  sanguinis,  ut  in 
pectore  prope  cor  et  cetera,  unde  si  coeperit  sanguis  fluere,  vix  valde  aut 
nunquam  non  sedatur,  ideoque  necessarium  est  cyrurgico  scire  ipsum  inter- 
cipere  non  fluentem.  Modus  intercipiendi  talis  est:  Dimittatur  telum  aut 
simile  infixum  vulneri,  donec  patiens  sit  confessus  et  donec  fiant  plures  [plu- 
maceoli:  Berl.  Cod.]  pulvilli  de  stupis  madefactis  in  vino  calido  et  expressi, 
quorum  2 aut  3 aut  4 sint  in  medio  perforati,  ut  possint  duci  usque  ad  vulnus 
stipite  infixi  per  foramen  plumaceolorum  proportionaliter  transeunte;  tune 
minister  comprimat  fortiter  ambabus  manibus  hujusmodi  plumaceolos  circa 
stipitem  et  cyrurgicus  violenter  extrahat  infixum;  sic  autem  faciendo,  extracto 
telo,  in  momento  comprimentur  et  conjungentur  labia  vulneris  compressione 
plumaceolorum  et  non  exibit  sanguis,  et  sic  teneatur  vulnus  diu  cum  manibus 
in  quiete.  Postmodum  quasi  furtive  imponantur  alii  plumaceoli  non  perforati 
et  optime  ligetur  vulnus  ad  partes  adjacentes,  deinde  comprimantur  et  ex- 
pressi vulneri  applicentur  aliquantulum  comprimendo  nec  mutetur  vulnus  nisi 
tardius  quam  poterit  bono  modo.  De  secundo  sciendum,  scilicet  de  modo 
operandi  in  restrictione  fluxus  sanguinis  a vulnere  jam  fluentis,  quod  omnis 
sanguis  fluens  a vulnere  aut  fluit  a vulnere  sine  deperditione  substantiae  aut 
exit  a vulnere  cum  deperditione  substantiae.  Item  omnis  sanguis  aut  fluit 
leviter  aut  fortiter  aut  cum  impetu.  Item  aut  fluit  ab  unico  loco  signato  parvo 
sicut  ab  unica  arteria  aut  a vena  aut  fluit  a pluribus  venis  aut  arteriis  et  non 
ab  unico  parvo  loco  sed  sparsim.  Si  fluat  a vulnere  sine  deperditione  sub- 
stantiae fortiter  et  leviter,  statim  stringatur  aptando  labia  suendo  sutura  co ra- 
inuni artificiali  , si  sutura  indigeant,  superponendo  plumaceolos ')  de  stupis 


•)  Q.  197  hat  an  mehreren  Stellen  statt  plumaceolus  das  Wort  pulvillus. 


Tract  II  Doctr.  I cap.  I,  Declaratt.  pr.  ad  part.  3.  171 

madefactis  vino  calido  ipsos  ligando  et  artificialiter  applicando.  Causa  quare 
in  hujusmodi  vulneribus  sine  deperditiono  substantiae  faciliter  stringatur 
sanguis  fluens  est:  quoniam  possibile  est  aptari  labia  omnino  sicut  fuerunt, 
ergo  orificia  venarum  et  arteriarum,  a quibus  iluit  sanguis,  sirailiter  aptabuntur 
et  sic  sanguis  non  inveniens  exitum  nec  vacuum  ibi  quiescet  et  ingrossabitur 
et  inviscabitur  et  non  fluet.  Item  in  hujusmodi  praeparatione  vulnerum  non 
fit  dolor  nec  per  consequens  trahuntur  humores  ad  locum  et  ad  vulnus.  Anti- 
qui  autem  habent  alium  modum  stringendi  fluxum  sanguinis  in  hujusmodi 
vulneribus,  quod  est,  quia  ipsi  apponunt  lentas  in  toto  vulnere  aut  in  parte. 
Tentae  autem  causant  dolorem  et  fluxum  sanguinis,  quod  est  contra  Avicennam 
libr.  4 f.  4 tract.  2 cap.  de  restrictione  fluxus  sanguinis,  cum  dicit:  Oportet 
quod  hujusmodi  praeparatio  sit  aggregans  duas  res,  una  est  defectus  doloris, 
altera,  refrenatio  partis  cursus  sanguinis.  Item  tentae  sunt  spongiosae  et 
rarae  et  ideo  sugunt  sanguinem  ab  orificiis  venarum,  quibus  approximant, 
et  secundae  tentae  sugunt  a primis  et  sic  deinceps  causatur  fluxus  sanguinis 
continuus.  Quod  autem  tentae  sunt  una  causa  continuationis  fluxus  sanguinis, 
videtur  experimento,  quia  teil tis  amotis  a vulnere  et  conjunctis  labiis  et  pro 
curatis  vulneribus  cum  vino  et  stupis  etc.  sedatur  fluxus  sanguinis  in  instanti. 
Si  a dicto  vulnere  fluat  cum  impetu,  eodem  modo  aptetur  nisi  quod  debet  in 
proposito  sutura  fieri  sicut  pelliparii  suunt  pelles.  Causa  quare  fit  in  pro- 
posito  hujusmodi  sutura  et  quare  debet  esse  stricta  et  spissa  est:  quoniam 
citius  fit  et  non  oportet  nectere  quemlibet  punctum  per  se,  sicut  oportet  in 
sutura  communi,  quia  interim,  quod  nectuntur,  fluit  sanguis,  quod  est  ad 
dampnum  aut  mortem  vulnerati  et  contra  intentionem  cyrurgici  operantis.  Si 
sanguis  fluat  a vulnere  cum  deperditione  substantiae,  aut  fluit  leviter  aut 
fortiter  aut  impetuose:  si  leviter,  statim  stringatur  cum  plumaceolis  de  stupis 
vino  calido  madefactis;  si  fortiter.  tune  madefiant  pulvilli  in  medicina  Galeni 
constrictiva,  quam  ipse  ponit  V°  megategni  cap.  4.,  quod  incipit:  „Cumque 
talia  feceris“,  quae  est  talis: 

Rp. : Thuris  albi  gummosi  partt.  2, 
aloes  part.  I . 

pulverizentur,  pilorum  leporis  scisorum  minutirn  quantum  videris  expedire 
incorporentur  cum  albumino  ovi  ad  spissitudinem  mellis,  madefiant  pulvilli 
et  applicentur.  Si  impetuose  fluat  et  ab  unico  loco  stricto  signato  sicut  ab 
unica  vena,  teneatur  digitus  supra,  quasi  per  horam  unam  vel  donec  coa- 
guletur,  et  si  sic  non  restringatur,  extremitates  venao  aut  arteriae  suar.tur 
aut  ligentur  aut  cauterizentur.  Si  fluat  a loco  non  unico  non  signato,  qui  non 
possit  opilari,  applicotur  medicina  Galeni.  Si  non  sufficit,  cauterizentur  ori- 
ficia venarum  vel  arteriarum.  Ista  est  brevis,  utilis  et  sufficiens  doctrina  mo- 
dernorum  de  fluxu  sanguinis  restringendo. 

Declaration  es  praeambulae  ad  tertiam  parte  m hujus  primi  capi- 
tuli,  ut  in  sequenti  rubrica  conti uentur. 

Ad  evidentiam  particulae  subsequentis  notanda  sunt  hic  V:  Primo 

notandum,  quod  aliquis  dubitaret,  quod  magis  competit  ad  humectandum  pul- 

12* 


172 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  3. 


villos  applicandos  vulneribus,  quamdiu  vulnera  sunt,  utrum  vinum  aut  oleum. 
Videtur,  quod  oleum,  quia  magis  temperatum  magis  competit;  sic  est  in  pro- 
posito,  ergo  etc.  Item  illud  quod  diutius  immoratur  super  vulnera,  quibus 
applicatur,  magis  competit,  quoniam  magis  imprimit  actionem  suam  in  eis, 
quae  non  possunt  imprimi  in  momento;  sic  est  in  proposito,  ergo  est.  (Q.  197: 
Item  quod  non  mordicat  vulnera  nec  infert  eis  dolorem,  magis  competit  eo 
quod  ea  mordicat;  sic  est  in  proposito,  ergo  etc.)  Item  januenses  et  utentes 
carmine  Damietae  in  cura  vulnerum  utuntur  oleo  et  non  vino.  Oppositum 
docet  Thedericus;  oppositum  facimus.  Vel  dicendum,  quod  Thedericus  innuit 
solutionem  hujus  quaestionis  libro  1°  cap.  4°  et  est  sermo  universalis  de  cura 
vulnerum  secundum  opinionem  Galeni  et  deinde  Hugonis.  Dicit  enim  ibi, 
quod  vinum  forte  et  Optimum  est  optima  medicina  localis  omnibus  vulneribus 
in  quantum  vulnera  et  probatur  sic : Omnia  vulnera  ad  hoc  quod  curentur, 
oportet,  quod  siccentur,  sicut  dicit  Gal.  IV0  megat.  cap.  4°  et  Avic.  libr.  1° 
f.  4 cap.  28  de  cura  solutionis  continuitatis  etc.  Aut  ergo  desiccabuntur  cum 
medicina  locali,  quae  erit  in  unctuosa  substantia  aut  in  pulverizata  aut  in 
humida  lluxibili.  Unctuosa  non  competunt  propter  oleum  et  axungiam,  quae 
maculant  vulnus  secundum  Gal.  3°  megat.  cap.  2°  dicentem:  palam  enim 
videmus  oleum  in  vulneribus  concavis  putredinem  generare  et  lubricare  labia 
vulnerum  et  mobilitare  et  motus  impedit  consolidationem  secundum  Gal.  V° 
megategn.,  qui  dicit,  cum  loquitur  de  cura  vulnerum  pulmonis  cap.  3: 
membro  vulnerato  necessaria  est  quies.  Pulveres  similiter  non  competunt, 
quia  desiccant  superficiem  vulnerum  et  in  profundo  saniem  incarcerant,  quae 
corrodit  acuitate  sua,  sicut  dicit  Gal.  supra  IID21L  partem  pronosticorum  supra 
partem  „et  complexio  febris  1),  si  in  die  rupturae  dimiserit,  etc.“  : ergo  com- 
petit medicina  humida  fluxibilis  et  desiccativa  sicut  prius  probatum  est,  sed 
nulla  talis  invenitur  nisi  vinum,  ergo  etc.  Non  ergo  oleum  ut  visum  est,  nec 
cetera  unctuosa,  secundum  Gal.  IV0  megateg.  prope  principium,  sed  oportet 
vulnus  lavari  (lana)  cum  vino.  Est  autem  advertendem.  quod  tarn  oleum  quam 
vinum  possunt  dupliciter  considerari,  unde,  si  (Q.  197:  unde  non)  oleum 
consideretur  secundum  quod  temperatum  competit.  si  secundum  quod  unctu- 
osum  non  competit,  similiter,  si  vinum  consideretur  ut  calidum  mordicativum, 
non  competit,  si  consideretur  secundum  quod  mundificat,  lavat,  desiccat  etc., 
competit  prae  ceteris  medicinis.  Rationes  procedunt  suis  viis. 

Adhuc  dubitaret  aliquis,  utrum  vinum  debeat  poni  inter  labia  vulnerum; 
videtur  quod  non , quia  Thedericus  nunquam  hic  praecipit,  qui  fuit  primus 
actor  hujus  curae,  ergo  poni  non  debet.  Item  ipse  dicit  libro  1°  cap.  de  liga- 
tura:  Ego  confisus  de  propria  oxperientia  vulnerum  omnes  partes  claudo,  non 
ergo  imponit  vinum.  Item  Gal.  in  tegni  tractat.  de  causis  cap.  30°  in  parto: 
„conglutinat  vero  distantia“:  docet  praevidere  ne  aliquid  extrinsecum  sit  inter 
labia  vulnerum,  ergo  etc.  Oppositum  faciunt  communiter  practicantes.  Di- 
cendum, quod  quoquo  modo  (16642:  primo) debet  querere  duo:  l)utrum vinum 
debeat  imponi  inter  labia  vulnerum  recentium  sanguinolentorum  2)  utrum 
debeat  poni  inter  labia  vulnerum  saniosorum  dolentium.  Si  querat  de  primo: 


*)  Q.  197  hat  bloss:  „et  quos  febris  in  die  etc.“ 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  3.  173 

dico  quod  non.  Causa:  quoniam  istud  quod  commovet  fluxum  sanguinis  et 
quod  lubricat  et  dispergit  sanguinem  existentem  inter  labia  vulnerum  qui 
debet  ea  conglutinare  et  incarnare,  non  debet  fieri  in  vulneribus  recentibus; 
sic  est  in  proposito,  ergo  etc.  Si  quis  quaerat  de  secundo:  dico  quod  sit; 
causa:  quia  illud,  quod  ex  sui  penetratione  ad  fundum  vulnerum  et  ex  sui 
permixtione  cum  sanie  quoniam  ipsam  subtiliat  lubricat,  parat  expulsionem, 
et  vulnus  mundificat,  lavat,  siccat  et  per  consequeus  sedat  dolorem,  cujus 
sanies  fuit  causa,  debet  poni  inter  labia  saniosi  vulneris  et  dolentis,  exceptis 
vulneribus penetrantibus  ad  concavitates  magnas  pectoris,  capitis  atque  ventris 
apertis  scilicet  et  non  clausis.  Sic  est  in  proposito,  ergo  etc.  Unde  prius  debemus 
mundare  vulnus  ab  extrinsecis,  deinde  claudere  labia  ejus  et  suere,  si  indigeat, 
deinde  fomentare  cum  vino  calido  et  ex  tune  in  omni  praeparatione  similiter 
fomentetur,  donec  curetur  et  hoc  sive  sit  totum  clausum  sive  totum  apertum, 
sivo  partim  apertum  et  partim  clausum,  sive  vulnus  in  quantum  vulnus,  sive 
non,  et  aliquando  aliqualiter  comprimendo.  Et  si  vinum  sponte  sua  subintret 
unumquodque  et  bene,  similiter  si  non  intret  vulnus  aut  cum  deperditione, 
exeopta  sola  praeparatione  ista  in  aliis  Omnibus  fomentetur.  Rationes  suis  viis 
procedunt.  Adhuc  dubitaret  aliquis,  dato  quod  vinum  sit  optima  medicina 
etc.,  utrum  debeat  applicari  actu  frigidum  aut  actu  calidum.  Videtur,  quod 
actu  calidum  non  debeat  applicari,  quoniam  quidquid  applicatur  vulneribus 
debeat  applicari  sub  dispositione  sub  qua  minus  nocet;  sed  vinum  actu  calidum 
magis  nocet  vulneribus  quam  actu  frigidum.  quod  patet,  quia  fiuxus  sanguinis 
et  calidum  apostema  sunt  ea,  quae  magis  nocent  vulneribus  et  calidum  est 
causa  istorum  et  ergo  vinum  non  competit  actu  calidum  vel  minus  competit 
quam  actu  frigidum.  Item  antiqui  applicant  albumina  ovorum  actu  et  potentia 
frigida,  ergo  etc  Oppositum  dicit  Hippocrates  in  aphorismo  Vü?  particulae:  fri- 
gidum vulneribus  et  ulceribus  mordax.  Item  vinum  debet  applicari  eo  modo 
quo  facilius  reducitur  a natura  de  potentia  ad  actum,  sed  calidum  actu  est 
hujusmodi,  ergo  etc.  Dicendum,  quod  debet  applicari  actu  calidum  non  frigi- 
dum, quod  patet  per  Theodoricum  1.  2.  cap.  1 et  experimento  practicantium 
et  ratione.  Quod  est  magis  conforrae  complexioni  membri  vulnerati,  et  citius  et 
plus  confortat  istud,  quare  ipsum  confortatum  magis  repellit  humores  fluxuros 
et  vinum  calidum  citius  et  plus  resolvit  jam  fluxos  et  citius  et  plus  penetrat 
et  aporit  poros  membri  per  quos  exalant  fumi  et  calor  et  non  concultantur 
nec  causant  opilationem  nec  apostema  nec  febrem  et  citius  et  plus  desiccat, 
quia  calidum  associat  sibi  siccum.  Et  his  Omnibus  indiget  membrum  et  vulnus, 
ergo  etc.  Ad  rationem  primam  concedatur  major;  ad  minorem  dicendum, 
quod  falsa  est.  Ad  probationem  dicendum,  quod  calidum  temperatum  exterius 
applicatum  non  causat  praedicta,  sed  forte,  si  interius  poneretur,  incurreret 
orificia  venarum  subtiliaret  sanguinem  maxime  calor  excedens;  sic  autem  non 
est  in  proposito,  ergo  etc.  Ad  aliud:  quando  dicitur,  antiqui  applicant  albu- 
mina etc.,  dicendum  quod  antiqui  et  moderni  diversis  modis  operantur  et  ideo 
ratio  nihil  concludit  contra  modernos. 

Adhuc  dubitatur,  utrum  ad  faciendum  pulvillos  aut  tentas  applicandas 
magis  competunt  stupae  aut  lana  succida.  Videtur,  quod  lana,  quia  magis 
temperatum  magis  competit,  quia  vulnus  in  quantum  vulnus  non  est  lapsum, 


174 


Tract.  II  Doclr.  I cap.  I pars  3. 


et  complexio  naturalis  conservatur  per  similia,  sed  lana  succida  est  temperatior, 
ergo  etc.  Item  istud,  quod  magis  sedat  dolorem  et  magis  praeservat  ab  eo, 
quam  stupae,  magis  competit;  lana,  est  hujusmodi,  ergo  etc.  Major  patet, 
quoniam  dolor  est  istud,  quod  magis  timetur  in  omnibus  morbis,  quia  secun- 
dum  Gal.  supra  IIIlII!?.  regiminis  acutorum  supra  partem  „screatus  optimus“ 
dolor  fortis  prosternit  virtutem.  Et  Avic.  libr.  1°  cap.  penultimo:  Si  dolor 
fortis  perseveret,  fortasse  interficiet.  Ideo  dicit  Avic.  libr.  1.  f.  4.  cap.  de 
sedatione  doloris,  quod  dolori  forti  prius  occurrendum  est  ubicunque  sit,  et  hoc 
volunt  omnes  actores,  ergo  etc.  Item  quod  minus  ledit  vulnera  et  minus  pungit 
ea,  quam  stupae,  magis  competit;  lana  est  hujusmodi,  ergo  etc.  Item  nautae 
et  januenses  et  illi  qui  curant  vulnera  cum  carmine  Damietae,  utuntur  lana 
et  non  stupis,  ergo  etc.  Oppositum:  illud  ex  quo  non  possunt  ita  bene  fieri 
tentae  nec  pulvilli  sicut  ex  stupis  competit  minus  in  cura  vulnerum  et  ulceruin, 
lana  est  hujusmodi,  ergo  etc.  Item  omnes  practici  gallici  et  citramontani 
utuntur  solis  stupis.  Item  praecipiunt  idem  omnes  actores  medicinae  et  cirur- 
giae.  Dicendum  quod  utrumque  istorum  potest  dupliciter  considerari:  aut 
secundum  suam  complexionem  aut  secundum  suas  qualitates  et  sic  lana  ratione 
complexionis  magis  competit,  quia  magis  temperata,  quia  cum  unctuosa  non 
competit,  quia  lubricat  similiter,  quia  ex  ea  non  possunt  fieri  tentae.  E con- 
trario est  de  stupis,  quia  stupae  ratione  complexionis  competunt  minus,  sed 
magis  competunt,  quia  magis  aptae  et  tenaces  ad  faciendum  pul villos  et 
tentas,  ideo  etc.  Rationes  procedunt  suis  viis.  Adhuc  dubitatur,  quae  magis 
competunt,  utrum  stupae  de  lino,  aut  de  canabe.  Videtur  quod  stupae  de 
lino,  quia  sunt  magis  temperatae.  Oppositum:  stupae  de  canabo  magis  com- 
petunt quia  sunt  magis  tractabiles,  item  quia  sunt  minus  squamosae  vel  spi- 
nosae ; item  eis  utuntur  communiter  operantes.  Dicendum  quod  quaestio 
quaeritur  primum,  utrum  hujusmodi  stupae  competant  vulneribus  et  similibus 
ita  quod  ponantur  inter  labia  ipsorum,  secundum:  utrum  competant  ita  quod 
ponantur  supra  vulnus  et  supra  cetera  ab  extra  et  non  inter  labia.  Si  primo 
modo  quaerat  quaestio,  dico,  quod  cannabinae  magis  competunt  non  ratione 
complexionis  sed  quia  non  sunt  squamosae  nec  pungunt  carnem  et  quia  sunt 
magis  tractabiles;  si  secundo  modo  quaerat  quaestio,  dico  quod  stupae  de  lino 
magis  competunt,  quia  magis  temperatae,  minus  tarnen  competunt,  quia  squa- 
mosae etc.  Undo  nisi  essent  squamosae  squamis  inseparabilibus,  magis  vul- 
neribus etiam  intus  et  extra  competerent. 

Tertia  pars  principalis  cap.  1. 

Circa  tertium  principale,  scilicet  circa  medicamentum  locale  applicandum 
omnibus  vulneribus  quamdiu  sunt  hujusmodi,  duo  sunt  attendenda:  Primum 
est  de  dicto  medicamine  eligendo,  secundum  de  modo  per  quem  debeat  appli- 
cari.  De  primo  sciendum,  quod  solum  vinum  forte  et  Optimum  calidum  quan- 
tum  patiens  potest  pati  et  stupae  in  eo  madefactas  et  expressas  sufficere  judi- 
camus.  Causa,  quare  vinum  est  optima  medicina  et  quare  debet.  actu  calidum 
ministrari,  et  quare  stupae  praevalent  lanae  succidae  in  vulneribus  et  quare 
debent  esse  de  canabo  et  qaaedam  aliae,  in  praeambulis  hujus  partis  sunt 
praedictae.  — De  secundo  sciendum,  quod  prius  mundificato  vulnere  ab  in- 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  4.  175 

fixis  et  oeteris  extrinsecis  — quia  quamdiu  est  aliquid  extrinsecum  inter  labia 
non  possunt  uniri,  et  iste  est  canon  Galeni  in  tegni  tractatu  de  causis  cap.  30 
in  parte:  „conglutinat  vero  distantia  etc.“  — debent  labia  uniri  et  sui,  si 
sutura  indigeant,  antequam  fomententur  — causa  visa  est  in  praeambulis  — 
deinde  fiant  pulvilli  et  pressurae  de  stupis,  qui  madefiant  dicto  vino,  quo  cum 
eis  fomentetur  aliquantulum  vulnus  ad  partes  adjacentes,  deinde  exprimantur 
et  expressi  vulneri  applicentur  aliquantulum  comprimendo;  deinde  iterum 
madefiant  et  exprimantur  et  applicentur  et  comprimantur  et  sic,  sicut  prius 
fiant  ter  aut  quater,  ut  sugant  a vulnere  humiditatem  superfluam  attractam 
infectam  et  nocivam  et  ut  resolvant  a partibus  vulneri  adjacentibus  etc. ; 
deinde  explicentur  et  rectificentur  pulvilli  et  pressurae,  ne  in  ipsis  aliqua 
nociva  remaneat  plicatura  sive  ruga,  et  superponantur  pressurae  lateribus 
vulneris  tot  et  tantae  quot  et  quantae  sufficiunt,  ut  cum  ipsis  et  artificiali 
ligatura  fundus  vulnerum  fortius  constringatur  quam  orificia,  ne  in  fundo 
sanies  aut  humiditas  aggregetur,  et  ut  si  aggregentur,  a fundo  ad  orificium 
expellantur,  verumtamen  parvis  vulneribus  non  profundis  et  existentibus  se- 
cundum  longitudinem  lacertorum  pauciores  pressurae  sufficiunt  et  minores, 
e contrario  in  majoribus,  profundioribus  et  quorum  alterum  labium  multum 
dependet  et  eis  quae  fiunt  secundum  latitudinem  lacertorum  et  similibus  plures 
pressurae  numero  sufficiunt  et  majores;  et  desuper  pressuras  et  vulnus  ponan- 
tur  2 aut  3 de  dictis  plumaceolis  madefactis.  Causa  triplex:  prima,  ut  con- 
fortent  et  resolvant,  secunda,  ut  retineant  calorem  intrinsecum  intra  vulnus, 
tertia,  ut  praeservont  a frigiditate  ambientis,  quoniam  haec  duo  sunt  maxime 
contraria  principiis  vitae.  Deinde  plumaceolus  siccus  major  praedictis  desuper 
applicetur.  Causa  hujus  redditur  a Thederico  in  majore  chirurgia  sua,  libr.  2 
cap.  6 de  fractura  cranii  absque  vulnere  exteriori;  et  est,  ut  calor  naturalis 
interius  retineatur,  et  cum  hoc  potest  addi,  quod  fit  ligatura  firmior. 

Declarationes  praeambulae  ad  sequentem  partem  quartam  prout 
in  sequenti  rubrica,  et  continentur  13  notabiiia. 

Ad  evidentiam  subsequentis  partis  notanda  sunt  hic  13:  Notandum  ad 
evidentiam  partis,  in  qua  fit  sermo  de  modo  ligandi,  quod  antiqui  cyrurgici 
et  aliqui  qui  adhuc  sunt,  non  faciunt  in  modo  ligandi  differentiam  nec  fece- 
runt,  immo  dicunt  assistentibus  vulneratorum : applicatis  localibus  ligetis 
ipsum.  Notandum  quod  Avicenna  libr.  4 f.  4 tract.  1 de  cura  solutionis  con- 
tinuitatis  cap.  1°  intitulato  de  qualitate  ligandi  vulnera  pertractat  artem 
ligandi  exquisite  diccns:  Si  vis  incarnare  vulnera  procura  cum  ligatura  sicut 
dicit  sapiens  hujus  artis.  Notandum  quod  causae  et  utilitates,  quare  fit 
ligatura  in  vulneribus  artificialis  secundum  modernos  sunt  11:  1 f ut  retineat 
aut  praeveniat  fluxurn  sanguinis;  2*,  ut  partes  vulneiis  sine  deperditione 
uniat;  31,  ut  partes  vulneris  cum  deperditione  approximet;  41,  ut  earum 
unionem  et  approximationem  conservet;  5?,  ut  prohibeat  a vulnere  humorum 
fluxurn  et  calidum  apostema;  61,  ut  humores  jam  fluxos  a vulnere  et  adja- 
ceutibus  propinquis  constringendo  ipsa  et  relaxando  longinqua  longe  expellat; 
7 ! , ut  adjutorio  ligaturae  vulnera  incaruentur;  8a,  ut  ex  firma  unione  labi- 


176 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  4. 


orum  vulneris  prohibeatur  inter  ipsa  generatio  carnis  malae  et  etiam  saniei; 
91,  ne  per  vulnus  inter  labia  elongata  evaporetur  calor  intrinsecus  et  vitalis  et 
ne  simiiiter  subintret  frigiditas  ambiontis;  10JL,  ut  medicamenta  et  pulvillos 
usque  ad  tempus  mutationis  super  vulnus  retineat  et  conservet;  11JL,  ut  ex 
vehementi  constrictione  apud  fundum  vulneris  ejusque  relaxatione  apud  ejus 
orificiura  in  vulneribus,  in  quibus  generatur  sanies,  ipsa  exterius  expellatur. 
Notandum  quod  ex  dictis  et  dicendis  in  tractatu  et  notabilibus  extra  tractatum 
apparebit,  quod  accidentia  introducta  ex  nimis  stricta  ligatura  nequiora  sunt 
quam  ex  nimia  laxatura,  quare  magis  est  cavenda.  Et  quod  hujusmodi  liga 
tura  minus  stricta  non  debet  fieri,  probatur  ratione,  quoniam  ligatura  nun- 
quam  debet  fieri,  quam  oportet  solvi,  si  fuit,  antequam  attingat  finem  inten- 
tum.  Sic  est  in  proposito,  ut  patet  per  actores  medicinae  et  per  operantes 
rationabi liter ; ergo  etc.,  et  tarnen  his  non  obstantibus  in  stricta  magis  peccant 
operantes  quam  in  laxa.  Quod  nimis  laxa  non  debeat  fieri,  patet,  quia  frustra 
fit,  quod  debet  includere  aliquem  finem  et  ipsum  non  includit;  sic  est  in  pro- 
posito, ergo  etc.  Unde  praecisus  punctus  ligaturae  artificialis  in  vulneribus 
in  quantum  vulnera  et  quamdiu  sunt  hujusmodi  nisi  sint  apostemata.  est 
quod  debet  stringere,  donec  inferat  dolorem  patienti  tolerabilem  et  non  intole- 
rabilem,  sicut  esset  dolor  auferens  patienti  sompnum  et  cibum.  Cum  ergo  sola 
illa  ligatura  sit  artificialis,  relinquitur,  quod  nec  nimis  laxae  nec  nimis  strictae 
in  proposito  sunt  faciendae,  sed  quia  facilius  est  a medio  deviare  quam  ipsum 
in  puncto  attingere,  ideo  ligando  peccamus  sepius  a medio  deviantes,  et  quia 
aliquando  membrum  ligatum  post  ligaturam  factarn  ex  inopinato  detumescit 
aut  aliquando  plus  quam  credimus  tumefit  et  inflatur.  Quid  autem  sit  dolor 
tolerabilis  et  quid  intolerabilis,  dicetur  inferius  supra  septimam  partem  hujus 
capituli  in  notabili  praeambulo  sexto.  Notandum  ulterius,  quod  sicut  arti- 
ficialis ligatura  praedicta,  ut  praedictum  est  notabili  III0  precedenti,  inducit 
aliquando  in  unico  proposito,  aliquando  in  eodem  proposito,  aliquando  in 
diversis  11  utilitates  praedictas,  sic  ligaturae  inartificiales  inducunt  aliquando 
in  eodem  proposito,  aliquando  in  diversis  1 1 incommoda,  quae  sequntur: 
scilicet  primo  nimis  stricta  6,  deinde  nimis  laxa  5:  primum  incommodum  liga- 
turae strictae  est,  quod  causat  dolorem  nimium,  qui  est  causa  continuandi 
fluxum  sanguinis,  secundum  continuat  fluxum  humorum  etc.,  postquam  etiam 
sanguis  est  restrictus  et  potest  causare  calidum  apostema;  tertium  prohibet 
transitum  nutrimenti;  quartum  mortificat  et  corrumpit;  quintum  corruptum 
putrefacit,  unde  oportet  membrum  siccari  si  non  cadat  aliqualiter,  sextum, 
aliquando  interficit.  Primum  autem  nocumentum  ligaturae  laxae  est,  quod 
non  stringit sanguinem  nec  praevenit  ejus  fluxum;  secundum:  humores  fluentes 
non  reprimit  nec  restri ngit ; tertium  non  expellit  jam  iluxos;  quartum:  non 
unit  nec  rectificat;  quintum:  rectificata  non  retinet  nec  unita.  Notandum 
quod  multi  alii,  etiam  diversi  modi  ligandi  a modis,  qui  sequuntur  in  tractatu, 
saepe  fiunt,  sicut  occurrit  practicantium  capitibus  et  sicut  Casus  exigit  ali- 
quando: alii  scilicet  propter  utilitatem,  alii  propter  nobilitatem,  aliquando 
propter  solam  deceptionem  et  apparontiam  scilicet  minus  utiles  aliquando, 
alii  fiunt,  ut  videatur  quod  primus  cyrurgieus,  si  quis  fuerit,  male  fuerit 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  pari  4. 


177 


operatus.  Istud  tarnen  habent  cyrurgici  pro  optima  regula  generali,  quamvis 
contrarium  communiter  sit  in  usu,  quod  postquam  caput  fasciae  duxerit  a 
vulnere,  in  quantum  vulnus  et  quamdiu  hujusmodi  ad  partes  adjacentes  ipsutn 
ab  adjacentibus  ad  vulnus  iterum  non  reducat,  sed  super  adjacentes  ipsum 
nectat  aut  suat  et  semper  ibi  finiat  ligaturam,  quoniam  si  ligaturam  reducat, 
accidet  sibi  alterum  de  duobus  incommodis  sivo  ambo:  prirnum  quod  religando 
aut  reducendo  aut  contraligando  factam  ligaturam  relaxabit,  secundum,  quod 
humores  quos  cum  facta  ligatura  repulerat  a vulnere  ad  partes  adjacentes 
reducet  ab  eisdem  ad  vulnus,  aut  fortasse  accident  sibi  simul  et  semel  ambo 
incommoda  supradicta.  — Notandum  in  summa,  quantum  spectat  ad  modum 
diversum  ligandi  vulnera,  quod  eorum  quaedam  sunt  in  quantum  vulnera, 
quaedam  vero  non  in  quantum  vulnera.  Vulnus  in  quantum  vulnus  est, 
scilicet  in  quo  labia  sunt  in  linea  aequali,  aut  in  quo  non,  et  hoc  est  duplex: 
in  quo  alterum  labium  dependet  aut  in  quo  alterum  supereminet  alteri.  Modus 
communis  ligandi  haec  omnia  est,  quod  incipiat  a vulnere  et  fortius  stringatur 
et  ducatur  ad  partes  adjacentes  relaxando.  Modus  specialis,  si  sit  alterum 
labium  dependens  aut  elevatum,  est  unus  et  idem,  et  est,  quod  super  utrum- 
que  istorum  ponantur  plures  pressurae  et  super  labia  sibi  correspondentia 
pressura  non  poriatur  et  quod  a parte  cujuslibet  istorum  labiorum  scilicet  ele- 
vati  et  dependentis  ligatura  semper  incipiat  tractum  suum.  Vulnera  non  in 
quantum  vulnera,  quar.tum  diversificant  modum  ligandi,  sunt  duplicia : Quae- 
dam apostemata  non  adhuc  saniosa.  alia  saniosa,  sive  apostemata  sive  non. 
Modus  ligandi  apostemata  non  saniosa,  quamdiu  sic  sunt,  est,  quod  aequaliter 
constringantur  per  totum  sic  quod  nullum  dolorem  inferant  patienti.  Modus 
ligandi  saniosa,  quamdiu  sic  sunt,  est  quod  partes  adjacentes  stringantur 
respectu  vulneris  et  vulnus  respectu  earum  relaxetur.  — Notandum  quod  quae- 
cunque  dicta  sunt  et  dicenda  de  communi  ligatura  in  tractatu  et  extra,  di- 
cuntur  principal iter  propter  coxas  et  brachia,  ut  suo  modo  sint  membris 
ceteris  in  exemplum  cum  eis,  quae  in  sequentibus  capitulis  particularibus  de 
curis  vulnerum  membrorum  particulariuin  ostendentur.  — Notandum  ad  evi- 
dentiam  partis  tractatus,  in  qua  fit  serrno  de  modis  artificialiter  suendi  vulnera 
quibus  communiter  utimur  in  diversis  propositis,  sicut  protinus  apparebit. 
Primus  modus  est  modus  suendi  communis,  qui  habet  locum  in  Omnibus  vulne- 
ribus  suendis  praeterquam  in  6 casibus  sequentibus,  et  quandoque  habet  locum 
in  aliquibus  eorundem,  et  iste  modus  notus  est  et  in  tractatu  declaratur;  se- 
cundus  modus  fit  in  facie  et  in  personis  et  locis  nobilibus  sic:  Medicinae 
viscosae  sicut  thus,  sanguis  draconis  et  similia  distemperentur  cum  albumine 
ovi  et  duo  panni  hac  medicina  madefacti  superponantur  duobus  labiis  vulneris, 
in  crastino  adherebunt  fortiter  et  desiccabuntur  et  tune  dicti  panni  suentur 
simul  non  suendo  labia  vulneris.  Tertius  modus  est  modus  secundum  quem 
pelliparii  suunt  pelles  et  habet  locum  in  locis  denudatis  carne  sicut  in  racheta 
manus,  in  intestinis  et  panniculis  et  similibus  et  ubicunque  fit  impetuosissimus 
fluxus  sanguinis.  Et  illum  tertium  modum  coraparat  Galenus  cum  prirno 
communi,  dicens  III0  megategni  circa  medium,  quod  iste  est  defectuosior 
prirno,  quia  soluto  aut  relaxato  unico  puncto  tota  sutura  solvitur  aut  relaxatur; 


178 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  4. 


in  primo  autem  modo  non  est  ita.  Quartus  fit  cum  acu  curvata  ad  modum 
semicirculi  et  habet  locum  in  locis  absconditis  ut  inter  os  et  in  lacrimali 
majori  et  similibus  in  quibus  non  potest  duci  acus  recta.  Quintus  modus 
habet  locum  in  sutura  parietis  ventris  et  iste  modus  ostenditur  in  tractatu  in 
octavo  capitulo  manifeste,  ubi  fit  sermo  de  cura  vulnerum  ventris.  Sextus 
habet  locum  in  eisdem  vulneribus  similiter  capitulo  supradicto.  Septimus 
habet  locum,  ubicunquo  timemus,  quod  ex  forti  distractione  labiorum  caro 
punctorum  rumpatur  ut  in  labiis  et  palpebris  propter  continuum  motum  suum, 
et  ubi  alterum  labium  magnum  ponderosum  dependet,  ut  si  seccetur  humerus, 
et  in  magnis  vulneribus  faciei,  et  est:  quod  quot  puncti  videntur  necessarii 
pro  toto  vulnere,  tot  acus  triangulatae  magno  filo  muniantur  et  vulneri  infi- 
gantur  et  dimittantur  et  filum  cujuslibet  acus  supra  se  ipsum  et  circa  ab  una 
extremitate  ad  alteram  revolvatur  transeundo  supra  vulnus  et  extreinitates 
acuum,  si  sint  nimis  longae,  cum  instrumentis  fabrorum  seccentur.  Hoc  modo 
suendo  non  franguntur  labia  vulnerum,  et  iste  modus  est  vel  fuit  antiquis 
magis  necessarius  quam  modernis,  quia  tardius  consolidabantur  vulriera 
propter  saniem,  quam  in  vulnere  procurabant,  et  ideo  erat  eis  necessarium, 
quod  puncti  diutius  morarentur.  — Notandum,  quod  post  omnes  dictos  modos 
suendi  quandoque  necessaria  est  cautela  ad  eorum  rectificationem  et  est,  quia 
quando  cyrurgici  non  possunt  in  omnibus  punctis  precise  pungere,  ut  utrum- 
que  labium,  quia  patiens  in  actu  pungendi  recalcitrat  aut  movetur,  quando 
alterum  sit  magis  elevatum  altero  aut  depressum,  iunc  est  necessarium  in- 
figere  sub  labiis  vulnerum  tastam  unam  et  elevatum  labium  deprimeie  aut 
depressum  elevare,  donec  reducantur  ad  rectam  lineam  naturalem.  — Notan- 
dum quod  aliqui  dicunt,  quod  filum  debet  esse  inceratum,  quia  minus  frangit 
labia  vulnerum  et  quia  tardius  putrefit.  Alii  dicunt,  quod  non,  quia  incera- 
tum plus  adheret  vulneri,  quando  trahitur  et  sic  plus  ledit.  Credo  tarnen  esse 
dicendum,  quod  modernis  non  debet  filum  incerari,  quia  non  timemus  frac- 
turam  labiorum  vulneris,  quia  evitamus  saniem,  quae  plurimum  est  causa 
fracturae.  Sed  quia  antiqui  non  evitabant  nec  procurant  evitare  saniem  nec 
per  consequens  fracturam  punctorum  labiorum  vulnerum,  ideo  magis  cönfert 
eis  filum  inceratum  et  non  modernis.  Per  haec  dicta  cessant  rationes  hinc 
et  inde.  — Notandum,  quod  ultra  dictarn  suturam,  quae  fit  in  vulneribus,  fit 
quandoque  altera  sutura  circa  vulnera  non  in  ipsis,  quae  confert  ad  eorum 
curarn,  sicut  sutura  fasciarum  et  sutura  pulvillorum  cum  fasciis.  Prima  fit  in 
extremitatibus  fasciarum  et  nectendo  simul  revolutiones  fasciarum  facta  liga- 
tura.  Secunda  fit,  quando  timemus,  ne  pulvilli  per  processum,  — ut  quando 
desiccentur  — lubricent  et  cadant  fasciis  remanentibus  et  ignorante  patiente  ut 
propter  motum  patientis  inordinatum  aut  propter  relaxationem  ligaturae  aut 
quia  locus  non  est  aptus  ligaturae,  sicut  inguina,  virga,  collum  et  similia, 
et  causa  istius  suturae  pulvillorum  est,  ut  pericula,  quae  possunt  ex  defectu 
localium  vulneribus  contingere.  evitentur.  — Notandum  breviter  et  in  summa, 
quod  aliquibus  vulneribus  sufficit  et  proficit  sutura  absque  ligatura,  sicut 
parvo  vulneri  parvi  teli  aut  similis  quod  fit  in  pectore,  in  quo  sufficit  punctus 
pnus.  In  aliis  sufficit  ligatura  sine  sutura  ut  in  vulneribus  brachiorum  se- 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  4. 


179 


cundum  musculorum  longitudinem.  In  aliis  sunt  necessariae  sutura  et  ligatura 
simul,  ut  in  vulneribus  brachiorura  secundutn  latitudinem  musculorum,  in 
aliis  neutra  est  necessaria  ut  in  vulneribus  factis  cum  telo  in  brachio,  in  quibus 
sufficit  emplastrum  ad  propositum  tenax  adherens  per  se;  et  ubicunque  in 
eodem  vuluere  necessariae  sunt  simul  ambae,  sutura  fiat  prius  quam  ligatura, 
nec  potest  aliquis  artificialiter  aut  utiliter  suere  aut  ligare  nisi  prius  habeat 
in  mente  utilitat.es  et  commoda  utriusque  et  damna  et  incommoda,  quae  ex 
eis  factis  non  artificialiter  sequerentur. 


Quarta  pars  principalis  cap.  1. 

Circa  quartum  principale  scilicet  circa  modum  ligandi  et  suendi  vulnera 
duo  sunt  attendenda:  1)  circa  modum  ligandi  artificialiter,  2)  circa  modum 
suendi  similiter.  Circa  primum  duo:  1)  circa  modum  ligandi,  2)  circa  modum 
solvendi  ligaturam.  Circa  primum  duo:  1)  circa  quaedam  generalia,  2)  circa 
quaedam  specialia.  De  primo  dantur  novem  regulae  generales:  prima  regula 
sumitur  ab  Avicenna  libr.  4 f.  5 tract.  2 cap.  de  radicibus  restaurationis 
ossium,  et  est:  Oportet,  quod  fasciae  sint  mundae,  molles,  leves  et  suaves. 
Secunda  regula:  caveatur  quantum  possibile  est,  ne  in  fasciis  sit  sutura 
dura,  grossa  aut  plicatura  aut  limbus.  Causa  primae  et  secundae  regulae: 
ne  immundicia  sua  inficiant  locum,  sicut  facerent  fasciae  de  mappis  quae  in- 
fecerunt  [1487:  foeterent],  allia  et  similia  et  de  duritie,  ponderositate  et 
asperitate  et  rugiis  suis  aggravarent  membrum  laesum.  Tertia  regula:  Si 
sit  necessarium,  fasciam  ita  esse  longam,  quod  oporteat  in  ipsa  plures  esse 
suturas,  omnes  grossicies  omnium  suturarum  debent  esse  ex  eadem  parte  et 
debent  verti  fasciae,  quando  plicantur  versus  grossiciem  suturarum  — baec 
regula  debet  intelligi  de  fasciis,  quae  complicantur  — , quia  quando  ligatura 
fit  dissolvendo  aut  distorquendo  fasciam  circa  membrum  ipsa  facilius  dissol- 
vitur  et  non  sunt  ejus  grossicies  versus  membrum.  Quarta  regula:  Fasciae 
debent  proportional  in  longitudine  et  latitudine  membris  ligandis,  membro 
magno  magnae,  longo  longae  et  latae,  medio  mediae  etc.,  unde  fascia  quae 
debet  ligare  humerum,  debet  habere  latitudinem  6 digitorum  transversalium, 
fascia  coxae  5,  fascia  cruris  4,  fascia  brachii  3 vel  circa  et  sic  deinceps, 
quoniam  oportet  totidem  revolutiones  fieri  circa  membrum  gracile  sicut  oportet 
fieri  circa  grossum  et  tantundem  oportet  extendi  ligaturam  proportionaliter 
secundum  quantitatem  suam  supra  partes  vulneri  adjacentes,  et  debent  fasciae 
mensurari  cum  digitis  patientis.  Quinta  regula:  Ligatura  artificialis  debet 
aliquid  comprehendere  de  partibus  adjacentibus  vulneri  vel  fracturae,  quia 
non  solum  vulnus  aggravatur  sed  partes  vulneris  adjacentes,  et  ideo  conforta- 
tione  indigent  sicut  vulnus.  Sexta  regula:  Ligatura  vulneris,  in  quantum 
vulnus,  debet  mediocriter  stringi  nec  nimium  nec  parum;  causa  dicta  est  in 
praeambulis  ex  abundanti,  cum  ulterius  probari  potest  ex  Avicenna  1.  4 f.  5 
tr.  2 cap.  de  radicibus  restaurationis  et  ligaturae:  Si  fit  nirais  stricta,  liga- 
tura prohibet  nutrimentum  a membro,  mortificat  membrum  et  putrefacit  etiam, 
aliquando  oportet  ipsum  secari,  aut  intcrficit  patientem.  Si  nimis  laxa  sit, 
accidunt  nocumenta  supradicta  in  praeambulis.  Septima  regula:  Omne 


180 


Tract.  II  Dootr.  I cap.  1 pars  4. 


vulnus  in  quantum  vulnus  et  quaradiu  manet  hujusmodi  debet  fortius  stringi 
quam  partes  ipsius  adjacentes,  quia  minus  malum  est,  quod  humores  lluentes 
remaneant  in  partibus  adjacentibus  quam  quod  trahantur  ad  vulnus,  quoniam 
partes  adjacentes  fortius  reprimunt  corruptionem  humorum  quam  vulnus  et 
istud  procurat  hujusmodi  ligatura.  Octava  regula:  Si  vulnus,  quod  prius  fuit 
ligatum  et  strictum  respectu  partium  adjacentium,  aliqua  de  causa  vel  errore 
fiat  saniosum,  extunc  partes  adjacentes  magis  stringantur  et  ejus  orificium 
relaxetur,  ut  sanies  a fundo  vulneris  per  ligaturam  ad  orificium  expellatur, 
ne  sit  causa  corruptionis  aut  corrosionis  membri,  quoniam  sanies  corrodit 
carnem  et  augmentat  vulnera,  sicut  dicit  Galenus  V°  megategni  cap.  3.  Nona 
regula:  Vulnera  dolorosa  aut  apostemosa  non  debent  tantum  stringi  quantum 
vulnera  supradicta,  quia  nimia  strictura  vel  etiam  modica  cum  dolore  etc. 
augmentaret  fluxum  humorum  ad  vulnera  supradicta.  — De  secundo,  scilicet 
de  modo  ligandi  in  speciali  secundum  modornos  sciendum  est,  quod  totus 
iste  modus  fere  potest  extrahi  ex  regulis  supra  dictis  et  est:  quod  in  omni 
vuluere  ligatura  debet  incipere  in  loco  vulnerato,  ne  humores  lluentes  in 
vulnere  imbibantur,  et  a parte  labii  dependentis  aut  elevati,  si  sit  aliquod 
tale  in  vulnere,  trahendo  semper  et  elevando  et  ipsum  reportando  cum 
[Bert.  Cod:  tractu]  tactu  fasciae  versus  aliud  labium,  ut  reducatur  et  ele- 
vetur  labium  dependens  et  sustineatur,  et  ut  elevatum  deprimatur  et  com- 
primatur,  donec  aptetur  alteri  labio  et  conjungatur  ei  in  recta  linea,  et 
debet  ideo  duci  primum  caput  fasciae  versus  corpus  vel  versus  partem, 
a qua  magis  timetur  fluxus  humorum,  ut  prohibeatur  fiuxus  humorum  ad 
vulnus,  ne  in  eo  causent  dolorem  et  calidum  apostema,  volvendo  dictum 
caput  ad  partes  adjacentes  usque  bene  longe  a vulnere,  quia  non  solum 
vulnus  patitur  sed  cum  eo  partes  adjacentes,  et  confortatione  cum  ligatura  et 
ceteris  indigent  sicut  vulnus,  et  tune  debet  cyrurgicus  dictum  caput  fasciae, 
quod  sic  duxit,  tradere  tenendum  alicui  assistenli,  postmodum  revertatur  ad 
aliud  caput  fasciae,  quod  similiter  circa  vulnus  dimiserat  tenendum  et  est 
haec  fascia  cum  duobus  capitibus,  aut  si  una  fuerit  cum  unico  capite,  addat 
aliam  cum  unico  capite  et  mihi  videtur  melius,  et  sicut  duxit  primam,  sic 
ducat  istam  a vulnere  ad  partem  aliam  vel  oppositam,  transeundo  super 
partes  vulneri  adjacentes,  volvendo  usque  ad  partes  louginquas,  fortius  con- 
stringendo  vulnus  et  relaxando  partes  adjacentes  paulatine,  scilicet  magis 
propinquas  minus  et  partes  longinquas  magis  relaxando  — causa:  quia 
partes  propinquiores  vulneris  magis  leduntur  et  plus  patiuntur,  ideo  fortiori 
indigent  denfensivo  et  resistente  fluxui  humorum  hujusmodi;  est  ligatura 
stricta;  ergo  etc.  — et  tradat  alicui  similiter  ad  tenendum,  deinde  altera 
fascia  consimilis  primae  aut  secundae  eodem  modo  ducatur  supra  vulnus  et 
adjacentia  sicut  prima  vel  primae,  restringendo  et  relaxando  sicut  dictum  est, 
(juousqne  ipsarum  extremitates  attingant  extremitates  primas,  quas  alicui 
tradiderat  ad  tenendum  et  tune  i bi  suantur  aut  annectantur  extremitates 
fasciarum,  sicut  docet.  Debet  autem  omnis  ligatura  mediocriter  et  non  parum 
stringere  nee  multum,  cujus  terminus  est,  donec  pationti  inferatur  dolor 
aliquis  sed  non  magnus.  Causa  hujus  in  praeambulo  hujus  partis  dicta  fuit. 

De  seeuudo  sciendum,  scilicet  de  modo  solvendi  vulnera  artificialiter, 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  I pars  4. 


181 


quod  ligatura  et  localia  debent  removeri  facilius  quam  possunt  et  magis  quiete, 
palpando  leviter  membrum  lesum,  et  si  aliqualiter  adhereant,  madefiant  cum 
vino  calido  temperato  comprimendo  et  leviter  temptando,  donec  possint  sine 
violentia  removeri.  Istius  modi  solvendi  vulnera  ita  leviter  utilitas  est  duplex: 
prima,  ne  ex  violenti  ligaturae  amotione  ipsa  molestetur;  secunda,  ne  inde 
labia  vulneris  separenlur;  ceterae  autem  ulilitates  et  causae  immediate  dictae 
sunt.  Et  debent  primo  a membro  interponendo  tastam  aut  simile  in  omni 
circumferentia  separari.  Causae  hujus  sunt  duae:  prima,  quia  post  sepa- 
rationem  circumferentiae  pulvillorum  a partibus  adjacentibus  vulnerum,  ipso- 
rum  medium  a vulnere  facilius  separater;  insuper  non  possunt  a vulnere 
separari,  donec  ab  aliquibus  labiis  separentur;  secunda  causa,  quia  sic 
faciendo  super  vulnus  diutius  temperantur  et  auferendo  ea  minus  molestatur 
patiens  et  minus  moventur  labia.  Et  si  vulnus  habeat  alterum  labium  de- 
pendens,  debent  primo  a parte  ipsius  elevari,  quia,  si  e contrario  fiat,  eleva- 
buntur  dicta  labia  cum  localibus  et  separabitur  conjunctio  eorundem.  Deinde 
a parte  labii  alterius  et  ultimo  a vulnere  separentur. 

Circa  modum  suendi  vulnera  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  suturam, 
2)  circa  solulionem  punctorum.  Circa  primum  duo:  1)  circa  quaedam  gene- 
ralia  2)  circa  quaedam  specialia.  De  primo  dantur  12  regulae  generales: 
Prima:  acus,  quibus  vulnera  suuntur,  debent  esse  triangulatae,  acutae,  de 
bono  calibe  et  mundo  et  debent  habere  latera  culi  sive  foraminis  concavata, 
ut  melius  perforent  et  ut  non  inficiant  vulnus  et  ut  filum,  quando  transit, 
immergatur  in  concavitatibus  laterum  culi  acus,  ut,  cum  trahitur,  patiens  non 
ledatur.  Secunda:  filum,  quo  suuntur,  debet  esse  gracile,  medium  aut  grossum, 
proportionale  vulneri,  aequale  per  totum,  non  nodosuui,  breve,  quia  magno 
vulneri  non  sufficeret  filum  debile,  gracile  et  quia  grossum  et  forte  frangeret 
parvum  vulnus  et  ut  facilius  trahatur  per  vulnus  et  ut  evitetur  longior  tractus. 
Tertia:  In  parvo  vulnere  fiant  puncti  cum  subtili  acu  et  filo,  in  magno  cum 
grossiori  acu  et  fortiori  filo,  quia  tarn  acus  quam  filum  debent  proportionari 
in  quantitate  et  forma  vulneri  consuendo.  Quarta:  puncti  dehent  fieri  magis 
aut  minus  profundi  aut  spissi  secundum  quantitatem  vulneris  consuendi,  quia 
majus  vulnus  indiget  approximatione  et  retentione  fortiori,  si  puncti  magis 
profundi  et  spissi  melius  uniunt.  Quinta:  omnis  sutura  debet  mediocriter 
stringere,  quod  est,  donec  patiens  aliqualem  dolorem  sentiat  sed  non  magnum. 
Causa  visa  est  in  praeambulis  et  est  eadem  cum  causa  mediocris  ligaturae. 
Cujus  suturae  mediocris  utilitates  sunt  quinque:  1)  quia  nimis  stricta  causat 
dolorem  2)  quia  frangit  cutem,  quam  comprehendit  3)  quia  nimis  laxa  non 
stringit  sanguinem  4)  quia  non  prohibet  exalationem  caloris  et  spirituum  nec 
ingressum  frigoris  ambientis  5)  quia  non  unit  vulnus  sufficienter;  reünquitur 
ergo,  quod  sola  mediocris  sutura  est  artificialis  et  assequitur  omnes  utilitates 
optimae  ligaturae,  quae  sunt  5,  ut  visum  est.  Sexta:  inter  quoslibet  duos 
punctos  debet  esse  communiter  spatium  digiti  transversalis;  causa  patet  sensui, 
et  in  hoc  conveniunt  auctores  cyrurgiae  et  practicantes.  Septima:  si  soli  duo 
puncti  pro  toto  vulnere  non  sufficiunt,  puncti  semper  debent  esse  impares, 
quia  sutura  fit  in  vulnere,  ut  ejus  partes  ut  possibile  est  reaptentur,  sed  hoc 


182 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  4. 


non  potest  fieri  in  vulnere  hujusmodi,  nisi  fiat  primo  in  qualibet  extremitate 
vulneris  unus  punctus,  et  deinde  in  ejus  medio  secundus,  sicut  docetur  in 
tractatu,  quia,  si  fiat  sutura  incipiendo  suere  continuo  ab  una  extremitate 
vulneris  usque  ad  alteram,  vix  aut  nunquam  ovitabitur,  quin  alterura  labium 
vulneris  sit  altero  magis  longum  et  cicatrix  in  perpetuuin  deturpata,  ex  quo 
ergo  fit  unus  punctus  in  medio,  tot  debent  esse  puncti  in  uno  latere  quot  in 
alio  et  sic  erunt  pares  et  punctus  medius  erit  irripar,  et  per  consequens  totus 
punctorum  numerus  erit  impar,  nisi  in  vulnere  aliquis  angulus  liabeatur,  quia 
tune  ex  prima  parte  angüli  possunt  sufficere  duo  puncti  et  ex  altera  possunt 
sufficere  tres,  et  in  angulo  erit  sextus  et  sic  in  casu  possunt  artificialiter  esse 
pares.  — Octava:  quanto  vulnera  recentiora  suentur,  tanto  citius  et  melius 
curabuntur.  Causa  sit  experimentum,  sicut  vult  Galonus  1°  de  complexionibus, 
ut  dictum  est.  Nona:  si  vulnus  suendum  sit  aliqual iter  alteratum,  antequam 
suatur.  debent  ejus  labia  cum  acu  aut  simili  usque  ad  etTusionem  sanguinis 
confricari,  quia  per  hujusmodi  fortem  confricationem  acquiritur  vulneri  quae- 
dam  recentia  vel  renovatio  et  quidam  sanguinis  fluxus,  et  patet  per  regulam 
imraediate  precedentem,  quanto  vulnera  sunt  recentiora,  tanto  facilius  et 
citius  et  melius  incarnantur,  ergo  etc.  Decima:  sutura  debet  fieri  cum 
grossiori  acu  et  fortiori  filo  magis  spissa  et  magis  profunda,  nisi  timeatur  de 
punctura  nervi  in  vulneribus,  quae  sunt  secundum  latitudinem  lacertorum  et 
quorum  labia  magis  distrahuntur  ceteris  partibus,  quia  labia  hujusmodi  vul- 
nerum  sunt  nimis  elongata  et  distracta,  ideo  fortiori  uniento  et  retinente  in- 
digent;  sic  autem  non  est  de  eis,  quae  sunt  secundum  longitudinem  lacertorum, 
et  quorum  labia  non  ita  fortiter  distrahuntur.  Undecima  regula:  suturae 
locorum  et  personarum  nobilium,  ut  faciei  et  principum,  debent  valde  subtil  iter 
fieri  et  postea  subtilius  procurari,  quia  hujusmodi  membra  prius  apparent 
obviantibus,  et  quia  a nobilibus  personis  major  honor,  major  fama  et  majus 
salarium  reportatur.  Duodecima:  si  fiat  sutura  propter  solam  restrictionem 
fluxus  sanguinis  impetuosi,  fiat  sicut  pelliparii  suunt  pelles.  Causa  hujus 
posita  est  extra  tractatum,  ubi  fit  sermo  de  fluxu  sanguinis  restringendo.  Nec 
multum  curemus,  utrum  sit  aliquid  extrinsecum  inter  labia  praeter  naturam 
nisi  quod  hujusmodi  fluxus  sanguinis  sit  sodatus,  quia  fluxus  sanguinis  est 
magis  timend us  quam  praesentia  alicujus  extrinseci  inter  labia  vulneris  et  ideo 
prius  et  plus  de  ipso  est  curandum;  si  tarnen  extrinsecum  faciliter  et  cito  ex- 
trahi  possit  et  absque  maximo  periculo  dicti  fluxus,  extrahatur  noc  ulterius 
prorogetur.  Quo  sedato  poterunt  puncti  omnes  aut  aliqui  removeri  et  vulnus 
dilatari  et  si  inter  labia  sit  aliquod  extrinsecum  tune  demum  poterit  removeri. 

Circa  secundum,  scilicet  circa  modum  suendi  in  speciali,  qui  fere  totus 
potest  elici  ex  praedictis,  duo  sunt  attendenda:  1)  quae  vulnera  debeut  sui 
et  quae  non  2)  de  modo  faciendi  suturam.  Circa  primum  duo:  1)  quibus 
vulneribus  competit  sutura  2)  quibus  non.  — De  primo:  regula:  Omnibus 
vulneribus,  in  quantum  vulnera  sunt,  quorum  labia  sunt  elongata,  quae  possunt 
sibi  invicem  approximari,  ad  quorum  approximationem,  unionem  et  retentio- 
nem  non  sufficit  artificialis  ligatura,  sutura  proficit.  De  secundo:  Omnibus 
vulneribus,  ad  quorum  unionem  labiorum  et  retentionem  sufficientem  sufficit 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  4. 


183 


sola  ligatura  artificialis  et  quorum  labia  nullo  modo  possunt  approximari  sibi 
invicem,  sutura  non  proficit.  Circa  modum  suendi  vulnera,  quibus  sutura 
proficit,  duo  sunt  attendenda:  primum  de  situ  punctornm,  secundum  de  modo 
pungendi.  De  primo  sciendum,  quod  cyrurgicus  antequam  suat  debet  inspicere, 
utrum  vulnus  suendurn  habeat  de  longitudine  spatium  plus  quam  digiti  trans- 
versalis;  si  sit,  et  non  excedat  mensuram  duorum  digitorum,  sufficit  unus 
punctus ; si  excedat  et  deveniat  ad  mensuram  trium  digitorum  et  non  ultra, 
necessarii  sunt  duo  puncti  Si  autem  longitudo  vulneris  excedat  dictam 
mensuram,  tune  fiant  tot  puncti,  quot  sufficiunt  secundum  monsuram  et  nnme- 
rum  digitorum  transversalium  supradictorum.  — Modus  suendi  vulnus,  in  quo 
fit  solus  punctus,  seinper  debet  fieri  in  medio,  nisi  vulnus  sit  magis  profundum 
in  altera  parte,  quia  tune  debet  punctus  versus  partem  profundam  magis  de- 
clinare.  Modus,  si  sufficiant  et  debeant  fieri  duo  puncti:  partiatur  vulnus  in 
tres  partes.  Modus,  si  soli  tres  sufficiant  et  necessarii  sint:  primo  fiat  punctus 
in  medio,  deinde  fiant  duo  ex  utraque  parte  i.  e.  in  medio  inter  primum  et 
extremitates  vulneris.  Modus  suendi,  ex  quo  non  sufficiunt  tres  puncti:  primo 
fiant  duo  puncti  juxta  duas  extremitates  vulneris,  juxta  singula  singulus,  prope 
per  spatium  supradictum,  deinde  fiat  tertius  punctus  in  medio  inter  duos 
praedictos,  deinde  in  medio  spatio  inter  istum  punctum  et  ceteros  praedictos 
in  utroque  latere  fiat  punctus  et  sic  sunt  quinque  et  sic  deinceps  fiant  inter 
duos  unus,  donec  inter  quoslibot  duos  non  sit  nisi  spatium  digiti  transversal is. 
— Modus  pungendi  talis  debet  esse:  mundificato  prius  vulnere  ab  extrinsecis 
et  reductis  labiis,  sicut  naturaliter  fuerunt  quantum  possibile  est,  ubi  volueris 
facere,  punctum  labium  oppositum  appodietur  cum  canula  aut  cuello  concavo, 
prope  cujus  extremitatem  versus  vulnus  sit  fenestra  penetrans  ad  ejus  con- 
cavitatem  per  quam  acus  cum  transierit  videatur,  tune  versus  dictum  cuellum 
impellatur  acus  perforando  duo  labia  vulneris  citius  quam  potest,  donec  videatur 
subintrare  dictam  canulam  per  dictam  fenestram  et  canula  amoveatur  et  tune 
trahatur  acus  cum  filo  donec  sufficiat,  deinde  filum  nectatur  sibi  invicem 
duabus  revolutionibus  (quia  si  fieret  primo  unica  fili  revolutio,  relaxaretur 
quando  fieret  ultima  revolutio,  sed  si  fiant  primo  duo  simul,  non  relaxantur. 
Causa  hujus  dicta  fuit  supra  quintam  regulam  universalem)  mediocriter 
stringendo  et  deinde  fiat  tertia  revolutio  super  ambas,  et  sic  est  necessarium  et 
sufficit  pro  uno  puncto,  deinde  scindatur  filum  non  multum  prope  nec  multum 
longo,  quia  si  multum  prope  scindatur,  nodus  et  punctus  poterit  solvi,  si 
multum  longe  scindatur,  extremitates  fili  localibus  adherebunt  et  sic  in  qua- 
libet  praeparatione  patiens  est  lesus,  et  eodem  modo,  quotquot  sunt  necessarii 
vulneri,  de  cetero  fiant  puncti.  — Circa  solutionem  punctorum  duo  sunt  atten- 
denda: 1)  de  tempore  removendi,  2)  de  modo  removendi.  Circa  primum  scien- 
dum est,  quod  vulnera  diversa  propter  diversas  intentiones  suuntur.  Quaedam 
enim  suuntur  principaliter  propter  eorum  unionem  et  incarnationem  et  in  his 
sutura  non  debet  solvi  donec  incarnetur,  nisi  in  tribus  casibus:  primus,  si 
dubitatur  quin  caro  punctorum  ante  incarnationem  rumpatur,  quia  si  ex- 
pectetnr,  quod  per  se  puncti  rumpantur,  cicatrix  vulneris  erit  in  cruce  signata; 
secundus,  quando  ex  aliquo  errore  sanies  in  vulnere  incarceretur,  ne  fiat  cor- 


184  Tract.  II  Doctr.  I cap.  I,  Declaratt.  pr.  ad  part.  4. 

rosio  in  profundo,  quoniam  sanies  est  corrosiva,  ut  habetur  ex  intentione 
Galeni  supra  aphorism.  lü  particulae  circa  generationes  saniei  etc.  et  ex  in- 
tentione omnium  actorum,  ideo  oportet  ei  a vulnere  exitum  procurare;  tertius, 
cum  supervenerit  dolor  fortis  etc.,  causa:  quia  relaxatio  punctorum  multotiens 
sedat  dolorem  cum  hoc,  quod  localia  possunt  postea  facilius  intromitti.  Alia 
suuntur  solum  propter  aliqualem  approximationem,  quamvis  omnino  uniri  non 
possint,  sicut  aliqua  in  quibus  aliquid  de  substantia  deperditum  est  et  aliqua, 
in  quibus  separatur,  quod  natura  ante  incarnationem  debeat  aliquid  expellere, 
sicut  fragmentum  ossis  aut  simile,  unde  in  istis  sutura  debet  solvi  tota  vel  in 
parto,  antequam  incarnentur,  scilicet  ex  quo  labia  approximata  per  suturam 
et  quieta  possunt  cum  sola  ligatura  absque  sutura  retineri,  quia  solutis  punctis 
omnibus  aut  quantum  expedit  fragmenta  aut  cetera  omnia  expellenda  expellun- 
tur  facilius,  nec  debemus  veile,  quod  ista  ultima  vulnera  incarnentur,  quamvis 
esset  possibile,  antequam  sutura  ab  eis  auferatur.  Alia  suuntur  solum  propter 
fluxum  sanguinis  restringendum  et  in  istis  debet  solvi  sutura,  ex  quo  fluxus 
sanguinis  mitigatur.  — Modus  removendi  punctos  talis  debet  esse:  scindantur 
cum  forpicibus  juxta  nodum  fili,  deinde  appodietur  caro  vulneris  cum  tasta 
juxta  foraraen  puncti,  deinde  capiatur  nodus  fili  cum  pizic^riolis  et  extrahatur. 
Aut  fiat  aliter  et  est  melius:  infigatur  acus  aut  tasta  si  potest  sub  filo  inter 
ipsum  et  vulnus  et  super  acum  aut  tastam  cum  rasorio  scindatur  et  extrahatur 
cum  pizicariolis  (pichacariolis)  sicut  prius. 

Declaration  es  praeambulae  ad  quin  tarn  parte  m,  ut  in  sequenti 

rubrica  continentur. 

Ad  evidentiam  hujus  partis  subsequentis  notanda  sunt  hic  septem: 
Notandum  ad  evidentiam  dicendorum  in  parte  sequenti  scilicet  quantum 
spectat  ad  partem  in  qua  fit  sermo  de  evacuatione  etc.,  quod  praeambula 
declarationis  theorica  et  causae  totius  propositi  traduntur  communiter  quasi  ab 
omnibus  actoribus  medicinae  et  ideo  in  eis  inquirantur.  — Notandum  similiter 
ad  declarationes  dicendorum  in  parte,  in  qua  fit  sermo  de  potionibus  exhi- 
bendis  vulneratis,  quod  potiones  sunt  magis  utiles  cyrurgicis  propter  appa- 
rentiam,  quam  propter  necessitatem  et  veritatem  et  ideo  magis  sunt  utiles 
propter  deffensionem  cirurgicis  non  famosis,  quia  vulgus  non  credit  eis,  nisi 
dederunt  potiones,  quia  ab  antiquo  habetur  magna  confidentia  de  potionibus. 
Item  magis  sunt  dictis  cyrurgicis  utiles,  quia  si  aliqua  de  causa  male  succe- 
dat  eis  in  aliqua  cura,  totum  infortunium  ejus  ignorantiae  imponetur,  et 
murmurabunt  contra  eos  aliqui  cyrurgici  et  etiam  totum  vulgus,  quare  patienti 
non  dederunt  potiones,  et  si  dedissent,  fuissent  optime  excusati.  — Notandum, 
quod  nulla  potio  curat  vulnera  nisi  praecedente  congruo  opere  manuali,  sed 
si  aliqua  debeat  eis  conferre,  oportet  prius,  quod  labia  vulneris  uniantur  et 
unita  retineantur,  et  quod  suantur,  si  indigeant,  artificialiter  et  ligentur.  Nec 
est  potio  nec  fuit  nec  erit,  quae  labia  elongata  uniat  aut  reducat  aut  quae 
unita  conservet  et  in  hoc  vulgus,  cyrurgici  etiam  rurales  falluntur,  qui  ex- 
hibent  hujusmodi  potiones,  confidentes,  quod  sola  potio  uniat,  retineat  et 


Tract.  II  Doclr.  1 cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  4. 


185 


faciat  totam  curarn,  quare  accidit,  quod  caro  superflua  crescit  inter  labia 
Yulneris,  quam  oportet  postea  cum  violentia  extirpari.  — Notandum  ulterius, 
quod  vulnera  procurata  secundum  doctrinam  Thederici  nunquam  indigeut 
potione  nisi  sunt  penetrantia  sub  craneo  aut  ad  interiorem  concavitatom  pec- 
toris sicut  posterius  in  singulis  capitulis  apparebit.  Et  causa  quare  confert 
potio  istis  solis,  ibidem  similiter  ostendetur,  vulnera  similiter  quaecunque, 
quantumcunque,  ubicunque,  qualiacunque,  quomodocunque  recte  tarnen  pro- 
curata secundum  doctrinam  novae  experientiae  cum  emplastro  et  ceteris,  sicut 
ibidem  apparebit,  nunquam  indigent  potione.  Vulnera  omnia  notabilis  quan- 
titatis  secundum  doctrinam  antiquorum  procurata  scilicet  cum  dieta  frigida 
humida,  cum  localibus  frigidis  opilati vis  cum  tentis  et  ceteris  dolorem  infe- 
reutibus  sicut  est  mundificatio  dolorosa  et  similia,  potionibus  indigere  videntur, 
cujus  causa  est  secundum  antiquos,  quia  iu  his  sic  procuratis  non  solum  vulnus 
et  ejus  fundus  et  labia  debilitantur,  sed  cum  hoc  partes  aliquae  adjacentes, 
quae  opilantur  ex  nutrimento  ad  eas  transmisso,  quoniara  virtus  membri  de- 
bilitata  digerere  vel  convertere  non  potest;  item  quod  ad  hoc  quod  vulnus 
curetur  oportet,  quod  hujusmodi  partes  deopillentur  et  quod  calor  naturalis 
et  membri  complexio  confortetur  et  expellat  et  subtiliet  sauguinem  facientem 
hujusmodi  opilationem  et  quod  locus  a sanie  mundilicetur  et  exsiccetur.  Fiat 
ergo  ratio  ex  praedictis  sic : Illud  quod  confortat  calorem  naturalem  membri 
vulnerati,  deopilat  partes  adjacentes  et  subtiliat  saniem  et  lubricat,  mundi- 
ficat  et  desiccat,  competit  in  cura  hujusmodi  vulnerum  procuratorum  secundum 
modum  antiquorum  praedictum;  sed  potio  artiücialiler  facta  est  hujusmodi; 
ergo  etc.  Major  patet  ex  praedictis  suppositis,  minor  declaratur,  quia  in 
potione  artificialiter  facta  est  unum  quod  deopilat  et  confortat  calorem  mem- 
bri vulnerati  et  partium  adjacentium,  qui  confortatus  expellit  materiam  opi- 
lantem  et  digerit  nutrimentum  partibus  adjacentibus  et  vulneri  advertit. *) 
Similiter  i bi  intrat  rubea  major,  quae  est  calida  deopillativa  et  facit  fluere 
nialeriam  opillantem  et  per  consequens  mundiücat,  et  ibi  intrant  multa  alia 
similia,  sicut  canabus,  caulis,  tanacetum,  mel  et  similia.  De  potionibus  ultra 
hoc  dicunt  antiqui  et  vulgus  credit,  quod  aliquae  potiones  statim  cum  assu- 
muntur  apparent  in  vulneribus  sub  proprio  colore,  sed  ego  hoc  non  vidi. 
Ratio  eorum  est,  quia  sicut  membra  aegra  attrahupt  medicinam,  ita  membra  • 
vulnerata  atlrahunt  potionem  et  sic  sana  attrahunt  uutrimentum  non  solum 
vertualiter  sed  substantialiter  et  confirmant  ipsum  in  auctoritatem  Johannis 
Mesue,  qui  dicit:  natura  facit  sicut  bonus  lathomus,  qui  ponit  lapidem  angu- 
larem in  angulo  et  linearem  in  plano;  ergo  etc.  — l'otiones  antiquorum  in- 
finitae  sunt,  quae  in  suis  practicis  conscribuntur,  et  in  tantum  crevit  usus  et 
fama  potionum,  quod  non  invenitur  aliqua  ita  ignorans  vetula  vel  ruralis  cy- 
rurgicus  idiota,  qui  sibi  non  appropriet  aliquam  potionem,  quarum  haec 
est  una:  Rp.  Rubeae  tinctorum  seminis  aut  foliorum  canabi,  artemisiae  ana, 
rubeae  quantum  de  omnibus,  terantur,  bulliant  cum  vino,  aqua  et  melle  etc. 
Alia:  Rp.  Spargulae  teneritatum,  rubi  plantaginis,  consolidae  regalis,  herbae 
Roberti,  terantur  potetur  succus  crudus  cum  vino  quantum  vis,  bis  aut  ter  in 


*)  14S7  und  16642:  adv*>niens. 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  vou  Mondeviiie. 


13 


186 


Tract.  II  Dortr.  I cap.  1 pars  5. 


die,  longe  a cibariis.  Potiones,  quas  ponit  Thedericus  1.  1 cap.  26  sunt  tres, 
quarum  una  est;  Rp.  Caulis  rubei  et  canabis  renati,  tanaceti,  consolidae 
majoris  aut  minoris,  omnium  folia  ana,  rubeae  majoris  quantum  de  Omni- 
bus terantur  simul,  dentur  ad  quantitatem  unciae ')  cum  vino  optimo,  vel 
fiant  trochisci  et  desiccentur,  et  cum  opus  erit,  dissolvatur  unus  cum  modico 
vino  et  exhibeatur,  et  superponatur  vulneri  folium  caulis  rubei  inversi. 
Aliqui  ponunt  de  semine  canabis  et  rubea  minore  quantum  de  aliis  Omnibus. 
Ultra  istas  potiones  quas  ponit  Thedericus  non  secundum  opinionera  propriam 
libro  et  capitulo  praedictis  ponit  ipse  unam  secundum  suam  opinionem  1.  2 
cap.  3 de  cura  vulnerum  capitis,  quae  potio  solum  competit  in  casibus  specia- 
libus,  ut  jam  visum  est,  et  ut  posterius  apparebit.  — Notandum  secundum 
opinionem  omnium  cyrurgicorum  praecedentium  Thedericum,  scilicet  rationa- 
bilium  et  non  secundum  opinionem  suam  neque  nostram,  quod  in  dandis  po- 
tionibus  aliqua  sunt  attendenda,  quae  possunt  inteil igi  per  hos  versus: 

Potio  si  danda,  sunt  sex  ista  notanda:  Ars,  aetas,  virtus,  complexio, 
regio,  forma,  Mos  et  symptoma,  repletio,  tempus  et  aer.  Ars:  quia  faciliter 
debet  ordinari;  aetas:  quia  decrepito  aut  puero  non  debet  dari;  virtus: 
quia  virtute  succumbente  non  debent  dari;  complexio,  ut  si  sit  complexio 
calida,  potio  declinet  ad  frigida,  et  e contrario;  regio:  eodem  modo  in- 
spiciatur  regio,  sicut  complexio  patientis ; forma:  scilicet  membri  vulnerati, 
ut  labia  vulneris  reaptentur  et  retineantur,  aut  non  confert  potio;  mos:  si 
vulneratus  nunquam  potavit  vinum,  quod  potio  sua  conficiatur  cum  aqua; 
symptoma:  quod  non  detur  potio  in  paroxysmo  febris,  nisi  extra  paroxysmum 
durante  febre,  si  potio  conficiatur  cum  vino;  repletio:  quia  corpore  pletorico 
non  confert  potio,  immo  nocet;  tempus  et  aer:  quia  potio  debet  declinare 
ad  contrarium  complexionis  istorum  etc. 

Quinta  pars  principalis  cap.  1:  De  modo  evacuandi  et 
potionandi  vulneratos. 

Circa  quiutum  principale,  circa  modum  evacuandi  et  potionandi  vulneratos 
duo  sunt  attendenda:  1)  circa  evacuationem  2)  circa  potionem.  Circa  primum 
tri a : 1)  circa  evacuationem  sanguinis  2)  circa  evacuationem  cum  pharmacia 
3)  circa  evacuationem  cum'utroque.  Circa  evacuationem  sanguinis  tria : 1) 
circa  evacuationem  cum  llebotomia  2)  circa  evacuationem  cum  ventosis  3) 
circa  evacuationem  cum  sanguissugis.  Circa  quamlibet  istaruin  duo:  1)  qui- 
bus vulneratis  istae  competunt-  2)  de  modo  faciendi.  De  primo  scilicet,  quibus 
vulneratis  competit  flebotomia,  sciendum:  quod  juvenibus,  qui  sunt  calidae 
complexionis  et  siccae,  quibus  abundat  solus  sanguis  aut  sanguis  cum  colera, 
qui  sunt  pletorici,  tempore  calido,  qui  consueverunt  flebotomari  et  diu  ab- 
stinuerunt.  qui  habent  magnum  vulnus  cum  incisione  aut  parvum  cum  con- 
tusione  magna,  a quibus  non  fluxit  sanguis  sufficienter  et  quorum  humores 
sunt  commoti  et  in  fluxu  et  similia,  et  breviter,  qui  antequam  vulnus  fierot, 

*)  Im  Text  nach  der  Ausgabe  der  Collect.  Veneta  von  1519  steht:  unius 


nucis. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  5. 


187 


flebotomia  indigebant,  quae  optime  seit  perfectus  medicus  intueri.  Habentibus 
oppositas  condiciones  non  est  flebotomia  facienda.  Vulnerati,  quibus  com- 
petit  ventosatio,  sunt  illi,  quibus  post  evacuationes  universales  circa  vulnus 
remanet  sanguis  niger  ingrossatus,  qui  per  eas  evacuari  non  potest  nec  resolvi 
per  localia  vel  consumi,  et  illi,  qui  sunt  debiles  nimis,  quibus  flebotomia 
denegatur,  quia,  sicut  dixit  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  capit.  33.  super 
partern:  „immoderata  repletio  etc.“:  si  aetas,  virtus,  tempus  flebotomiam  non 
tolerant,  fiat  scarificatio,  eisdem  competit  evacuatio  cum  sanguissugis.  Modus 
flebotomandi  praedictos,  quibus  competit,  duplex  fit  aut  propter  diversionem 
humorum  adhuc  fluentium  aut  fluendorum  ad  vulnus,  aut  propter  evacuationem 
humorum  jam  fluxorum.  Si  fiat  ad  primam  intentionem.  fiat  ex  aliqua  vena 
divertendo  dictos  humores  ad  oppositum  et  diversum,  sicut  est  vena  hepatis 
respectu  vulneris  facti  in  capite  ex  eadem  parte.  Si  fiat,  ut  humores  jam 
fluxi  evacuentur  a vulnere  solum,  quia  amplius  non  fluunt,  nec  augetur  dolor 
nec  rubor  nec  tumor  etc.,  immo  stant  aut  incipiunt  minui,  de  cetero  fiat  flebo- 
tomia de  vena  evacuante  conjunctam  materiam  vulneris,  sicut  est  cephalica 
brachii,  respectu  vulneris  capitis  ex  eadem  parte  et  sic  de  similibus.  Modus 
evacuandi  cum  ventosis  aut  sanguissugis  competit  debilibus  aut  pueris  et 
senibus  et  similibus.  Et  sive  humores  adhuc  fluunt  sive  non,  debet  fieri  per 
diversionem  eodem  modo  penitus,  quo  fieret  flebotomia  si  pasciens  vulneratus 
esset  fortis;  si  autem  competit  eis,  quibus  in  vulnere  et  circa  remansit  sanguis 
niger  etc.,  debet  fieri  in  vulnere  et  supra  et  circa,  et  iste  modus  non  est  multum 
artificialis,  ac  tarnen  exquisite  traditur  ab  actoribus  medicinae. 

Circa  evacuationem  cum  pharmacia  ad  propositum  duo  sunt  attendenda : 
1)  quibus  competit,  2)  quomodo  debet  fieri.  Deprimo:  pharmacia  ad  propo- 
situm confert  vulneratis,  hydropicis,  cacochymis  et  similibus  et  quibus  solus 
humor  alter  a sauguine  superabundat;  ut  flegma,  melancholia.  Et  modus 
evacuandi  istos  artificialiter  tractatur  in  actoribus  medicinae.  — Circa  eva- 
cuationem cum  utroque  duo  sunt  attendenda:  1)  quibus  competit,  2)  de  modo 
et  ordine  faciendi.  Deprimo:  modus  cum  utroque,  scilicet  cum  flebotomia  et 
pharmacia  competit,  quibus  omnes  humores  aequaliter  abundant,  et  possunt 
primo  evacuari  per  flebotomiam  aut  per  pharmaciam,  et  si  pharmacia  non  suf- 
ficit.  poslea  purgentur  cum  flebotomia.  — De  modo  et  ordine,  quae  evacuatio 
debeat  praecedere,  utrum  flebotomia  aut  pharmacia,  videndum,  utrum  humores 
evacuandi  sint  admixti  sanguine  aut  non.  Si  sint  admixti,  tlebotomia  prae- 
cedat  ot  pharmacia  subsequatur;  si  non  : aut  sunt  magis  calidi  aut  magis  frigidi: 
si  magis  calidi,  flebotomia  praecedat;  si  magis  frigidi,  aut  competit  pharmacia 
fortis  aut  debilis.  Si  fortis,  flebotomia  praecedat  et  pharmacia  subsequatur, 
si  debilis,  pharmacia  praecedat  et  flebotomia  subsequatur,  et  ista  materia  verius 
et  melius  pertractatur  in  actoribus  medicinae.  — Circa  potionem  vulneratorum 
quattuor  sunt  attendenda:  1)  quibus  debeat  potio  exhiberi,  2)  cujusmodi 
debeat  esse  potio,  3)  ex  qua  causa  exhibeatur,  4)  quomodo  debeat  exhiberi. 
Circa  primum  tria  sunt  attendenda:  1)  quod  antiqui  indifferenter  exhibent 
potionem  omnibus  vulneratis,  2)  quod  Thedericus  quibusdam  exhibet,  quibus- 
dam  non,  3)  quod  moderni  nullis  exhibent.  — De  secundo,  scilicet  cujusmodi 


13* 


188 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  G. 


potiones  consueverint  dari,  istud  apparet  in  practicis  antiquorum  et  in  practica 
Thederici.  De  tertio,  scilicet  de  causa,  quare  dabant  potiones  antiqui  Omnibus, 
Thedericus  solum  aliquibus,  in  declarationibus  apparuit.  De  quarto:  modus 
antiquorum  diclus  est  in  praeambulis,  modus  Thederici  capitulo  de  vulneribus 
capitis  ostendetur. 

Praeambula  ad  sextam  parte m p r i r. c i p a 1 e m , quae  in  sequenti 

rubrica  continentur: 

Ad  evidentiam  partis  sequentis  notanda  sunt  hic  G:  Notandum.  quod 
Thedericus  dicit  libr.  1 majoris  cyrurgiae  suae  cap.  ultimo  intitulato  de  dieta 
et  regimine  vulneratorum,  quod  cyrurgicus  curans  vulnera  debet  in  duobus 
habere  spera  solummodo:  1)  in  summo  medico,  2)  in  natura.  In  summo 

medico,  quia  in  ejus  manibus  consistit  vita  et  mors,  et  quia  solus  percutit  et 
sanat,  vulnerat  et  medicatur,  uude  Johannes  Mesue  primo  verbo  practicae 
suae:  sanat  solus  languoros  Dous.  Secundo  debet  confidere  in  natura,  quae 
est  omnium  operatrix  secundum  Galenum  in  tegni  tract.  de  causis  cap.  26, 
quare  debet  ipsam  cyrurgicus  reguläre  ministrando  sibi  ad  propositum  con- 
gruum  regimen  et  dietam.  Et  debet  tota  sua  intentio  dietando  vulnoratos 
versari  solummodo  circa  duo:  1)  circa  confortationem  naturae  et  virtutis  re- 
gitivae  totius  corporis  et  membri  vulnerati,  2)  circa  exhibitionem  dietae  siccae, 
secundum  quod  possibile  est,  nullarum  superfluilatum  generativae.  Quod  pri- 
mum  sit  nobis  necessarium , probatur  secundum  Avicennam  libr.  4 f.  1 cap. 
de  cibationo  febricituntium : „Curans  enim  sicut  scivisti.  est  virtus.  non  medi- 
cus“.  Virtus  vulnerati  debilitata  est,  ergo  confortatione  indiget.  Confortari 
non  potest  cum  cibariis  nisi  sint  bo-ni  sanguinem  generativi.  ergo  sibi  debent 
hujusmodi  cibaria  ministrari.  Quod  etiam  scilicet  secundum  sit  necessarium 
in  dietando  et  aliter  patet  auctoritato  Avicennae  libr.  1 f.  4 cap.  28  de  me- 
dicamine  solutionis  conti nui t atis  et  specierum  ulcerum.  Dicit  enim  ibi,  quod 
tria  requiruntur  ad  curam  solutionis  continuitatis  etc.,  quorum  primum  est 
prohibere  putrefactiouem,  quauto  plus  possibi lo  est,  et  Galenus  IV0  megategni 
cap.  4°:  universaliter  Omnibus  vulneribus  medicina  desiccativa  competit  a 
principio  usque  ad  finem  etc.,  ergo  dieta  debet  esse  generativa  sanguinis  sicci 
non  humidi  non  adusti  sicci,  quia  talis  est  aptus  incarnare  vulnera  et  ea  unire1); 
sanguis  autem  humidus  non,  quia  tluxibilis  et  putrefacibilis  non  adherens 
labiis  vulnerum.  Similiter  neque  sanguis  adustus.  quia  grossus  et  siccus  ultra 
modum  et  ideo  non  uniri  potest  nec  adherere.  Materia  autem  dicti  boni  san- 
guinis sunt  cibaria  digestibilia  capitulo  numerata  etc.,  ut  vinum  similiter 
ibidem  descriptum,  quoniam  nullus  potus  sitnplex  est,  ita  confortativus  et 
desiccativus  sicut  vinum.  Et  quod  solum  vinum  debeat  exhiberi  vulneratis 
pro  omni  potu,  hoc  probat  Thedericus  libro  1°  cap.  ultimo  de  dieta  vulnera- 
torum auctoritate  Galeni  IV0  de  ingenio  cap.  7 dicentis:  vinum  vulneratis 
nullatenus  sustrahendum,  nisi  superveniat  calidum  apostema  et  supple,  nisi 
cum  apostemate  aut  sine  ipso  febris  perseveret  usque  ultra  4 dies.  Similiter 

')  Einige  Codices  lesen  statt  dessen  eis  uniri. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  6. 


189 


potest  probari,  quod  vinum  vulneratis,  febricitantibus  de  quibus  minus  videtur, 
potest  exhiberi  auctoritate  Galeni  VIII0  de  ingenio  cap.  3,  recitantis  opinionem 
Hippocratis  dicentis : vinum  non  largimur  dare  solum  in  effimeris  sed  et  in 
acutis;  ergo  etc.  Ad  hoc  possent  adduci  auctoritates  infinitae  et  etiam  rationes, 
item  experimentum  Thederici  et  ratio,  quae  potest  extrahi  ab  eodem  libro  1° 
cap  11  de  medicinis  facientibus  nasci  carnem,  et  est  bonum  vinum  et  cibus 
magis  aptus  generationi  sanguinis  ergo  et  generationi  carnis.  Antecedens 
patet  auctoritate  philosophi  dicontis:  vinum  bonum  quasi  nullo  medio  transit 
in  sanguinem  et  fit  sanguis.  Item  inter  cetera  cibaria  vinum  est  magis  simile 
sanguini  in  substantia  et  colore,  sed  in  habentibus  symbolum  i.  e.  similitudinem 
facilior  est  transitus  et  convorsio  unius  in  alterum,  ergo  vinum  est  cibus  magis 
aptus  generationi  sanguinis.  Consequentia  probatur,  quia  caro  nusquam  ge- 
neratur  nisi  ex  sanguine,  ergo:  quod  est  aptum  generationi  sanguinis,  est 
aptum  generationi  carnis.  Et  subdit  Thedericus  ibidem,  quod  omnos  cyrurgici 
stolidi  hoc  ignorant,  injungentes  dietam  strictam  et  abstinentiam  vulneratis, 
ut  si  febrem  continuam  paterentur.  Nec  possunt  magis  errare  in  proposito 
quam  depauperare  materiam  sanguinis,  quam  oportet  restaurare  deperdita, 
replere  concava,  continuare  soluta  in  Omnibus  vulneribus.  — Notandum  juxta 
praedicta  et  propter  omnia  sicut  per  experientiam  habemus  et  ratione  potest 
probari,  quod  vulneratis,  in  quantum  hujusmodi,  dato  quod  habeant  apostema 
calidum  et  febrem  effimeram,  nunquam  debet  vinum  substrahi,  quamdiu  febris 
sit  effimera,  quia  tune  ex  calore  vini  cum  calore  febris  consumuntur  super- 
tluitates  fluxurae  ad  vulnus  et  aliquando  causantes  apostema  et  febrem,  et 
vulnera  non  curantur,  nisi  desiccentur,  ut  visum  est.  — Notandum  quod  febris 
quae  ut  plurimum  consequitur  vulnera,  est  effimera,  sed  aliquando  mutatur  in 
putridam  aliqua  de  causa  aut  errore  et  ad  cognoscendum  hujusmodi  muta- 
tionem  febrium  habentur  signa  ab  actoribus  medicinae  praecipue  a Galeno 
libello  suo  de  differentiis  febrium.  quae  sunt  necessaria  cyrurgico  ut,  quam 
diu  est  effimera,  exhibeantur  vinum  et  carnes,  et  quam  cito  mutatur  in  putri- 
dam, quod  fit  communiter,  cum  ipsa  prolongatur  ultra  4 dies  nisi  quod  dicit 
Avicenna  libr.  quarto  f.  1 capitulo  de  sermone  universali  in  febribus  effimeris, 
quod  aliquando  secundnm  quosdam  perseverat  usque  ad  sextum  diem,  ante- 
quam  fit  putrida,  tune  vinum  et  carnes  illico  subtrahantur ; aliquando  tarnen 
contingit,  quod  una  effimera  terminatur  et  statim  altera  subsequitur  et  credit 
cyrurgicus,  quod  prima  effimera  in  putridam  convertatur.  — Notandum  ulterius, 
quod  si  aliquis  febricitans  febre  putrida  vulneratur  aut  aliquis  habens  aliam 
causam  abstinendi  a vino.  non  debent  sibi  vinum  aut  carnes  plus  quam  prius 
exhiberi,  iramo  dieta  febricitantium  debet  regi ; similiter,  si  aliquis,  qui  nun- 
quam potavit  vinum.  vulneratur.  non  debet  nec  potest  ei  mutari  dieta  in  potu, 
quin  sit  talis,  qualis  fuit  tempore  sanitatis  et  utatur  bonis  cibariis  supradictis. 
— Notandum,  si  fiat  error  notabilis  in  dieta  et  regimine,  quod  in  praeambulis, 
tractatu  et  in  declarationibus  ipsius  praesentibus  continetur,  quod  exinde 
superveniet  patienti  nocuraentum  magnum,  majus  aut  maximum  secundum 
condiciones  vulneris  et  erroris  proeurandi,  quoniam  dieta  et  regimen  in  prae- 
sentibus ordinatum  est  totius  curationis  vulnerum,  quamdiu  vulnera  sunt, 
fundamentum.  Causae,  declarationes,  tota  theoria  omnium  eorum,  quae  di- 


190 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  6. 


cuntur  in  ista  parte  tractatus,  satis  faciliter  ab  intelligentibus  apprehendi 
possunt  et  ab  actoribus  medicinae  ponuntur  et  ex  eis  elici  possunt,  et  super 
quamlibet  partem  tractatus,  ubi  habent  locutn,  ad  voluntatem  audientis  pote- 
runt  adaptari. 

Sexta  pars  principalis  cap.  1,  quae  est  de  dieta  vul n erator um. 

Circa  sextum  principale,  scilicet  circa  dietam,  duo  sunt  attendenda: 

1)  circa  exhibenda,  2)  circa  evitanda.  Circa  primum  tria:  1)  de  qualitate 

exhibendoruui,  2)  de  quantitate  eorum,  3)  de  modo  exhibendi.  Item  circa 
primum  tria:  1)  qualis  debet  esse  pauis,  2)  qualia  debent  esse  cibaria,  3)  quäle 
debet  esse  vinum.  Do  primo:  panis  debet  esse  de  bono  frumento  mediocriter 
coctus  et  fermentatus,  non  antiquus  nec  recens,  sed  quasi  tri  um  dierum.  De 
secundo,  scilicet,  qualia  debent  esse  cibaria:  debent  esse  subtilia,  tenera, 
digestibilia,  boni  sanguinis  sicci  et  multi,  non  adusti  generativa,  licet  sint 
quantitate  pauca.  Hujusmodi  sunt  gallinae,  capones,  pulli  edi  castrati  juvenes, 
fasiani,  perdices,  aves  parvae  cum  rostro  subtili  habitantes  in  campis,  ova 
gallinarum  cocta  cum  testis  suis;  et  praedicta  omnia  assata  meliora  sunt  non 
assatis,  nisi  quod  crusta  adusta  extrinseca  sit  amota.  De  tertio,  scilicet  de 
vino:  vinum  debet  esse  melius  quod  potest  inveniri  subrubeura  aut  album 
subtile  aromaticum  delectabile  ad  bibendum,  mediocriter  inter  forte  et  debile. 
— Circa  quantitatem  exhibendoruui  duo  sunt  attendenda:  1)  in  generali, 

2)  in  speciali.  — In  generali:  quod  plus  potest  et  debet  de  exhibendis  in 
duplo  exhiberi  in  comestione  matutina  quam  in  sero.  De  quantitate  exhiben- 
dorum  in  speciali  tria  sunt  attendenda:  1)  de  quantitate  panis,  2)  de  quan- 
titate cibariorum,  3)  de  quantitate  vini.  De  quantitate  panis  et  cibariorum: 
comedat  multo  minus,  quam  consuevit  tempore  sanitatis,  et  comedat  tantum 
aut  plus  si  potest  de  carnibus  quam  de  pane.  Comedat  tantum  solum  prae- 
cise  quantum  virtus  valeat  sustentari  nec  umquam  appetitui  satisfaciat,  donec 
fluxus  humorum  et  dolores  sint  sedati  et  donec  ab  apostemate  calido  sit  se- 
curus,  extunc  enim  adhibendorum  paulatine  quantitas  augeatur  usque  quo 
tanta  sit,  quanta  fuerat  tempore  sanitatis.  De  quantitate  vini  magis  timen- 
dum,  quoniam  circa  ipsam  peccant  maxime  vulnerati,  unde  quanto  minor  erit 
quantitatis,  tanto  melius;  potest  tarnen  dari  in  comestione  matutina  chopina 
parisiensis  et  haec  est  quasi  3 vitri  mediocre  pleni.  In  sero  detur  medietas 
chopinae  aut  2 vitri  mediocres  aut  circa.  Si  ultra  modum  sitiat  pasciens  intra 
duas  comestiones  gratis  potest  sibi  concedi  modicum  de  vino  cum  modico 
pane  tosto  quamvis  sit  utilius  sibi  penitus  abstinere.  — Circa  modum  exhi- 
bendi duo  sunt  attendenda:  1)  de  tempore,  2)  de  ordine.  De  tempore:  ex- 
hibenda debent  exhiberi  bis  in  die  scilicet  circa  primam  et  circa  vesperas. 
De  ordine:  primo  exhibeantur  cibaria  in  bona  quantitate,  deiude  vinum, 
deinde  cibaria  et  sic  deinceps.  Circa  nutribilia  evitanda  duo:  1)  quod  quae- 
dam  omnino  et  semper  debent  evitari,  2)  quod  quaedam  debent  evitari  quan- 
tum possibile  est  de  bono  modo,  quae  in  casu  tarnen  concedi  oportet.  Prima 
sunt  omnia  praedictis  contraria,  scilicet  grossa,  indigestibilia,  sicut  carnes 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  7.  191 

bovinae,  anserinae,  leporinae,  anatinae,  legumina  et  similia  et  omnia  san- 
guinis putridi  humidi  et  mali  generativa.  sicut  omnes  pisces,  omnes  fructus, 
omnia  olera,  et  in  casu  concedenda  sunt  pureta  pisorum,  lac  amygdalarum, 
farina  ordei  vel  avenae,  gruellum,  ptisana,  aqua  et  omnia  cibaria  humida  sicut 
jura  camium  et  similia.  De  vino  vitandum  est  aquosum  ut  de  Francia, 
violentum  ut  de  Antisiodoro,  grossum  ut  de  Montepessulano.  Secunda,  quae 
debent  evitari  etc.  et  concedi  in  casu,  sunt  brodium,  quod  fit  ex  vitellis  ovorum 
et  vino  et  ex  aqua  decoctis,  quod  conceditur  ad  madefaciendum  panem  et 
sorbendum  et  jura  dictarum  carnium  et  bovinarum  solum  ad  humectandum 
non  ad  sorbendum,  scilicet  quando  pasciens  non  potest  comedere  panem  siccum. 
Praeterea  qualitas,  quantitas,  modus  exhibendi  exhibenda  cum  consuetudine 
aliquantulum  condescendat  et  gradatim  et  paulatine  et  non  subito  augeatur 
nec  minuatur  sicut  cyrurgico  videbitur  expedire,  quia  secundum  Galenum 
in  tegni  tractatu  de  causis  cap.  25  in  parte  illa:  „utilitas  vero  utrorumque 
etc.“:  Non  enim  sustinet  natura  repentinas  mutationes. 

Declarationes  praeambulae  ad  sequentem  partem,  utinsequenti 

rubrica  continentur. 

Ad  evidentiam  dicendorum  in  parte  sequenti  notanda  sunt  hic  sex: 
1)  Notandum  ad  declarationem  dicendorum  in  parte  sequenti  scilicet  in  quan- 
tum  spectat  ad  partem,  in  qua  fit  sermo  de  cura  praeservativa  dyscrasiae  et 
apostematis  calidi , quod  securius  est  apostemati  futuro  obviare  et  ceteris 
accidentibus,  quam  ipsis  jam  introductis  medicina  dubia  subvenire.  Et  hoc 
videtur  innuere  Galenus  in  commento  pronosticorum  Ia  propositione  commenti: 
videtur  mihi  quod  de  molioribus  rebus  est,  ut  medicus  utatur  praevisione. 
Idem  patet  per  poetam  Ovidium  dicentem:  principiis  obsta.  Item  dicit  Galenus 
VI0  megategni  cap.  1:  nihil  est  utilius  puncturae  et  similibus,  ut  in  vulneri- 
bus,  quam  prohibitio  apostematis  calidi.  Item  ibidem  cap.  6:  multum  est 
aegris  utile,  medico  quidem  honorabile,  cum  potest  membra  vulnerata  defendere 
ab  apostemate  calido  et  mala  dyscrasia,  quia  tune  secundum  canonem  Galeni 
in  tegni  tract.  de  causis  cap.  30  in  parte  „conglutinat  vero  distantia“  serva- 
tur  membri  complexio  naturalis.  De  cura  praeservativa  loquitur  Galenus  in 
commento  2ae  particulae  aphorismi  super  aphorismum  „ex  plenitudine  etc.“: 
si  causa  parata  evenire  nihil  tarnen  adhuc  fecerit  auferatur,  non  est  curatio, 
sed  praevisio.  Et  ne  aliquis  me  capiat  in  verbis,  hic  per  curam  praeserva- 
tivam  intendo  praevisionem.  Quod  apostema  calidum  indigeat  cura  praeser- 
vativa, quia  de  curativa  non  est  dubium , patet  auctoritate  Galeni  super 
aphorismum  lae  part.  „qui  crescunt  etc.“;  dicit  ibi,  quod  ignis  et  quilibet 
alius  calor  dupliciter  extinguitur:  aut  quia  suffocatur  aut  quia  resolvitur; 
similiter  apostema  calidum  dupliciter  extinguitur:  1°)  cum  est  in  principio, 
2°)  cum  est  in  statu;  in  sui  principio,  quando  incepit  dyscrasia,  per  suffo- 
cationem  cum  repercussivis  et  per  evacuationes  divertentes,  et  in  sui  statu  vel 
augmento  per  localia  dissolutiva  et  per  evacuationes  evacuantes  materiam  con- 


192 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  pari.  7. 


junctam  etc.  Idem  dicit  Haly  supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  34  super  par- 
tem  „per  ipsam  autem“:  apostema  curatur  duobus  rnodis  aut  ut  prohibeatur, 
ut1)  fiat,  aut  digestio  ejus  fiat  postquam  jam  venit  scilicet  resolutio  vel  ma- 
turatio.  — 2)  Notandum  ad  declarationem  partis  sequentis  in  qua  fit  sermo 
de  cura  curativa  apostematis  calidi  jam  in  vulnere  introducti,  quia  dicitur  in 
tractatu,  quod  quando  incipit  apostema  calidum  in  vulnere,  debet  fieri  eva- 
cuatio  sicut  praecipitur,  ubi  fit  sermo  de  modo  evacuandi  scilicet  per  oppo- 
situm  et  diversum  et  non  per  partem,  in  qua  incipit  apostema:  ideo  quaoritur, 
utrum  hic  habeat  veritatem;  videtur  quod  non  auctoritate  Hippocratis  in 
aphorismo  lae  part.  „ubicunque  reperit  natura  etc.“;  hic  autem  praecipitur 
contrarium;  ergo  etc.  — Item  ars  imitatur  naturam  quantum  potest;  ergo  etc. 
Item  fiet  motus  agitativus,  ergo  etc.  — Oppositum  dicunt  omnes  actores  me- 
dicinao  et  chirurgiae  et  omnes  practicantes  et  praecipitur  in  tractatu.  Item 
Galenus  XIII0  de  ingenio  cap.  4:  apostemate  incipiente  in  matrice  non  pro- 
vocentnr  menstrua,  sed  fiat  evacuatio  per  oppositum.  — Dicendum,  quod  in 
proposito  debet  fieri  evacuatio  per  oppositum  et  diversum  et  non  per  partem, 
in  qua  fit  apostema.  ut,  cum  incipit  apostema  sub  umbilico,  fiat  per  vomitum, 
si  supra,  fiat  per  secessum;  si  incipiat  in  aliquo  brachio,  fiat  evacuatio  per 
aliud  brachium  aut  in  pede  ejusdem  partis.  Causa  hujusmodi  est,  quia 
evacuatio,  quae  magis  reprimit  et  prohibot  augmentum  apostematis.  distrahit, 
divertit,  adnihilat  et  curat,  debet  fieri  in  ejus  principio  et  non  alia;  sic  est  in 
proposito  respectu  evacuationis  factae  ex  eadem  parte;  ergo  etc.  Major  patet, 
quia  principaliter  et  primo  intendimus  augmentum  apostematis  incipientis 
refrenare,  quoniam  facilius  et  securius  est  morbo  incipienti  resistero  quam 
ipsum  completum  et  magnifieatum  curare,  et  quoniam,  si  apostema  augeatur 
et  perficiatur  cum  vulnere  aut  alibi  ubicunque  ut  plurimum  insaniabitur  et 
febris  putrida  aut  saltem  effimera2)  consequetur  necessario  generationem  saniei 
secundum  Hippocratem  1°  aphorismo  circa  generationes  saniei  etc.  et  secun- 
dum  Galenum  XI0  megategni  cap.  5:  omnia  membra  calidum  apostema  ha- 
bentia  sunt  febri  sicut  quidam  fons,  corpori  sicut  fornax,  unde  apostema 
augmentatum  est  magis  periculosum  et  dolorosum  quam  si t.  ipsum  vulnus.  et 
dato  quod  non  sit,  attamen  divertit  nos  a cura  vulneris  et  ipsam 
prolongat,  sicut  patet  auctoritate  Galeni  VIII0  de  ingenio  cap.  8 
dicentis,  quod  vulnus,  cum  quo  est  apostema,  non  curatur.  nisi  prius 
curetur  apostema.  Idem  vult  Avicenna  1.  4 f.  4 doctr.  2 dicens,  quod 
necessarium  est  credere,  quod  vulnus  non  curatur,  donec  apostema  quiescat. 
Idem  volunt  omnes.  et  ratio  et  experimentum,  et  ideo  dicit  Galenus  VI°  de 
ingenio  cap.  2 et  VI0  megategni  cap.  1,  quod  de  melioribus,  quae  intendimus 
in  cura  puncturarum  (et  supple  ceterorum  omnium  vulnerum)  est  prohibitio 
generationis  apostematis  in  vulneribns,  et  quod  nihil  est  honorabilius  medico 
et  utilius  aegro.  Sequitur  ergo  major,  quod  evacuatio  debet  fieri  in  principio 


1)  7139:  ne. 

2)  ist  die  mittelalterliche  Bezeichnung  für  ephemera,  ebenso  wie  febris 
ethica  statt  hectica  gesagt  wird. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  7.  193 

apostematis,  quae1)  magis  reprimit  ipsius  augmentum,  quae  scilicet  est  per 
oppositum  et  diversum.  Minor  patet.  quia  haec  evacuatio  divertit  et  evacuat, 
altera  autem  quam  vis  evacuet  primo.  tarnen  postea  attrabit  et  assuescit  magis 
viam  humoribus;  ergo  etc.  Ad  rationem  istam  potest  dici  tripliciter:  1°)  quod 
illud  non  reperit  natura,  sed  morbus;  2°)  quod  quamvis  natura  reperiat,  non 
est  per  convenientem  regionem;  3°)  non  est  regulariter  operans,  quam  solum 
dobet  medicus  imitari.  Ad  secundam  per  idem,  vel  dicendum,  quod  ars  non 
imitatur  semper  naturam  sed  solum  quando  potest  et  debet;  ideo  argumenta 
non  concludunt.  — 3)  Notandum,  quod  Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  2 cap.  de  re- 
gimine  vulnerum  habentium  apostemata  et  dolorem  ponit  alia  emplastra  et 
localia  ad  propositum,  sicut  emplastrum  de  malo  granato  dulci  cocto  etc.  et 
unguentum  ex  oleo  rosaceo  et  albumine  ovi  etc.  Nobis  autem  sufficit  solum 
emplastrum  de  malvis  positum  in  tractatu.  Item  eodem  capitulo  ipse  subdit 
considerandum,  ad  quem  lapsum  declinet  apostema  sive  vulnus,  scilicet  utrum 
ad  caliditatem2),  frigiditatem  etc.  et  tune  cuilibet  lapsui  contraria  ministren- 
'tur.  Nunquam  tarnen  vidi  apostema  frigidum  vel  siccum  supervenire  vulneri; 
vidi  tarnen  vulnus  lapsum  ad  frigiditatem  ut  in  hydropicis.  et  vidi  vulnera  et 
apostemata  sicca,  antequam  maturarentur  et  digererentur,  et  aliqua  vulnera, 
quando  incipiebant  spasmari.  — 4)  Notandum,  quod  Thedericus  libr.  1 cap, 
38  de  cura  apostematis  calidi  dicit.  quod  si  superveniat  vulneri  parvum 
apostema  scilicet  superficiale  solum,  non  tarnen  profundatum  intra  vulnus  et 
prope  vulnus,  non  dispersum  per  membrum  nec  habens  quando  palpatur 
magnam  capacitatem,  interiorem  rotundam,  sicut  habent  magni  furunculi, 
quod  talo  non  est  multum  verendum,  i.  e.  tantum,  sicut  si  haberet  oppositas 
cor.diciones;  minus  tarnen  esset  malum,  si  vulnus  esset  omnino  apostemate 
denudatum.  Item  Thedericus  eodem  capitulo  docet  curare  vigilias,  si  hujus- 
raodi  patienlibus  superveniant,  scilicet  cum  unctiono  capitis  ex  oleo  cha- 
momillae  et  rosaceo  et  similibus.  — 5)  Notandum,  quod  emplastrum  de 
malvis,  quod  componitur  in  tractatu,  est  mitigativum  doloris  et  remollitivum 
ratione  malvarum,  et  resolutivum  propter  vinum  et  furfur,  nec  est  nec  debet 
esse  putrefactivum,  quia  putrefactio  est  contraria  nostrae  intentioni,  immo 
debemus  eam  evitare,  quanto  plus  possibile  est  et  sicut  praeallegatum  est 
secundum  Avicennam  et  Galenum.  Istud  autem  emplastrum  omnia  hujusmodi 
apostemata  quamvis  magna,  si  non  sint  putrefacta,  resolvit  omnino  et  si  non 
omnino,  tarnen  minorem  partem  materiae  scilicet  grossam  jam  corruptam  non 
resolvit,  et  sic  fit  minimum  et  satis  tolerabile  apostema  quod,  nisi  fuisset 
emplastrum,  fuisset  intolerabile  et  magnum  valde.  — 6)  Notandum  quod 
dolor  est  duplex:  tolerabilis  et  intolerabilis;  tolerabilis  duplex:  levis  aut 
fortis.  Dolor  tolerabilis  levis  est,  qui  modicum  impedit  operationes  naturales, 
ut  dolor  parvi  vulneris  in  quantum  vulnus,  qui  in  nullo  aut  modicum  impedit 
somnum  aut  assumptionem  ci bi  et  similia.  Dolor  tolerabilis  fortis  est.  qui 
'manifeste  et  multum  impedit  operationes  naturales,  sicut  dolor  vulneris 


*)  7139:  quia. 

2)  7139:  vel. 


194 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  7. 


apostemati  aut  febris  tertianae  qui  sustrahunt  a somno  et  assumptione  cibi 
consuetis  circa  medietatem.  Dolor  intolerabilis  est,  qui  valde  multum  aut 
omnino  impedit  operationes  naturales  et  quando  patiens  nec  comedit  nec 
dorrnit  aliquando  per  plures  dies,  sicut  est  dolor  ex  punctura  nervi  caeca  aut 
ex  vulnere  nervoso  apostemato  et  dolor  colicus  iliacus  spleneticus  verus !)  et 
similia. 

Septimapars  principalis  de  apostematecalidoetmaladyscrasia 
vulneris  et  de  eorum  praeservatione  et  cura. 

Circa  septimum  principale,  scilicet  praeservationem  et  curam  dyscrasiae 
et  apostematis  et  similium  supervenientium  vulneri  duo  sunt  attendenda:  1)  de 
modo  praeservandi  ne  aliquod  istorum  in  vulnere  introducatur;  2)  de  modo 
curandi  ista  postquara  jam  sunt  in  vulnere  introducla.  Circa  primum  duo: 
1)  circa  notitiam  et  modum  evitandi  causas  introducentes  hujusmodi  acci- 
dentia  in  vulneribus;  2)  circa  notitiam  signorum  significantium  hujusmocfi 
accidentia  esse  futura  in  vulneribus.  Circa  primum  duo:  1)  circa  quaedam 
generalia,  2)  circa  quaedam  specialia  magis.  De  primo  dantur  duae  regulae 
generales:  l_i:  securius  ost  apostema  calidum  praevenire  in  vulnere  aut  ei 
obviare  antequam  incipiat  quam  post  ejus  ortum  ei  remedium  adhibere.  Causa 
dicta  est  praeambulo  quarto;  idem  Avicenna  1.  4 f.  4 tract.  1,  ubi  fit  sermo 
de  universali  cura  vulnerum.  21  regula-.  si  in  vulnere  recenti  aut  in  quantum 
vulnus  praedicta  sex  generalia  ad  curam  vulnerum  requisila  optime  exequan- 
tur  nihil  de  contigentibus  omittendo  ex  parte  medici,  patientis  et  assistentium, 
nunquam  in  vulnere  poterit  aliquid  de  dictis  accidentibus  introduci,  quia 
ista  sufficiunt  optime  in  proposito  et  sic  evitantur  causae  introducentes  ista 
in  vulneribus.  Sed  si  non  sit  praeparatum  recens  aut  aliquid  aliud  de 
dictis  contingentibus  omittatur  aut  si  aliqua  de  causa  aliquo  alio  modo  a prao- 
dicto  modo  nostro  fuerit  praeparatum  sicut  secundum  modum  antiquorum  aut 
si  diu  fuerit  non  praeparatum  in  ipso,  tune  in  ipso  poterunt  aliqua  de  dictis 
accidentibus  introduci.  De  secundo,  scilicet  de  notitia  et  modo  evitandi  causas 
speciales  introducentes  hujusmodi  accidentia  in  vulneribus  septem  dantur  re- 
gulae speciales:  11  regula:  nimia  repletio  quantum  possibile  est  evitetur; 
in  hoc  conveniunt  omnes  actores  medicinae  et  cyrurgiae  et  omnes  practicantes 
et  experimentum  et  ratio,  quod  nimia  repletio  est  causa  apostematis  ca- 
lidi.  2l:  nimius  labor  totius  corporis  praecipue  membri  vulnerati  evitetur, 
quia  dicit  Galenus  supra  IIlH  regiminis  acutorum  supra  partem  „verbi 
gratia  homo  quivis  etc.“:  membrum  vulneratum,  si  se  exerceat,  calorem  et 
dolorem  patietur;  eo  quiescente  sedatur,  et  per  consequens  reugma,  scilicet 
si  statim  quiescat;  si  autem  non  statim,  non  ita  cito  sedatur,  et  hoc  innuit 
Hippocrates  aphorismo  2lf  particulae  super  partem : „in  omni  motione  cor- 
poris etc.“  3A:  nimia  membri  depender.tia  et  dolor  similiter  evitotur;  causa: 
quia  ad  locum  inferiorem  et  dolentem  ruunt  humores.  4JL:  caveatur,  ne 


l)  7130  u.  7139:  pleureticus  venis  (?). 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  7. 


195 


mombrum  vulneratuin  plus  debito  constringatur ; causa:  quia  nimia  con- 
strictio  ubicunque  causat  dolorem,  dolor  reugma  etc.  51:  ventris  constipa- 
tio  evitetur,  quia  in  constipatione  retinentur  cibi  et  fumi,  qui  sunt  causa  re- 
pletionis  et  repletio  causa  calidi  apostematis  etc.  61:  permittatnr  san- 
guis  fluere  a vulnere  moderate  secundum  intentiones  actorum,  si  expediens 
videatur,  quia  G alen  us  IV0  megategni  cap.  5 verbo  primo:  temperatus 
fluxus  sanguinis  juvat  vulneribus  et  prohibet  ab  eis  calidum  apostema.  Idem 
Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  1 cap.  de  sermone  universali  de  cura  vulnerura,  et 
addit:  fortasse  et  ista  regula  confert  solum  antiquis  operatoribus  non  mo- 
dernis.  7 1:  si  sit  alia  aliqua  causa  praecedens  dyscrasiam  futuram  aut 
aliud  de  dictis  accidentibus,  reduci  potest  ad  aliquam  praedictarum.  De  no- 
titia  signorum  praecedentium  ortum  dyscrasiae  et  similium  in  vulneribus  scien- 
dum,  quod  sunt  multa:  sicut  aliqualis  aquositas  liquida  subrubea,  quasi  lo- 
tura  carnis  exiens  a vulnere.  dolor,  rubor  et  tumor  et  similia  non  augmentata. 
Sed  cum  incipiunt  et  sunt  debilia,  quibus  apparentibus  occurrendum  est,  ne 
augmententur  et  dyscrasia  vel  apostema  fiat  in  vulnere  et  confirmetur,  quoniam 
sic1)  generabitur  sanies  in  eo,  et  ubicunque  generatur  sanies  in  quantitate 
notabili  ibi  consequitur  et  introducitur  febris,  sicut  patet  auctoritate  Hippo- 
cratis  in  prima  particula  aphorismorum : circa  generationes  saniei  fiunt  dolo- 
res et  febres  etc.,  et  quiounquo  patitur  vulnus,  apostema  et  febrem,  non  sit 
de  pelle  securus,  praecipue  si  febris  perseveret  et  in  putridam  convertatur: 
quorum  signorum  si  aliquod  aut  aliqua  in  vulnere  appareant,  sicut  in  tractatu 
dictum  est,  eis  occurratur.  — Circa  secundum,  scilicet  circa  curam  dictorum 
antecedentium,  postquam  aliqua  de  causa  vel  errore  sunt  in  vulnere  introducta, 
duo  sunt  attendenda:  1)  circa  quaedam  generalia  2)  circa  quaedam  specialia. 
De  primo  dantur  novem  regulae:  1.1:  si  cum  vulnere  introducatur  dyscrasia 
aut  aliud  ex  praedictis,  caveat  patiens  a labore,  maxime  mernbri  laesi;  causa 
hujusmodi  nuper  dicta  est,  nec  est  minim,  si  labor  fit  causa  praecedens 
apostema  et  inducens  et  conservans  et  prohibens  ejus  curationem.  21: 
dieta  subtilietur  et  ex  ea  defalcetur;  cujus  causa  duplex:  prima  quia  secun- 
dum omnes  actores  et  practicantes  dieta  peccans  in  qualitate  et  quantitate  po- 
test esse  causa  apostematis  calidi;  alia  causa  hujus  potest  esse,  quia  corpora 
semper  horum  aut2)  plurium  aut  saltem  membra  apostemata  sunt  non  pura, 
sed  secundum  aphorismum  Hippocratis  secundae  particulae  non  pura  corpora, 
quanto  magis  nutries,  magis  ledes,  et  intelligatur  nutritione  fortificativa  vir- 
tutis  aut  augmentativa  virtutis3)  corporis.  Oportet  tarnen  quodlibet  corpus 
nutriri,  ut  sustentetur  virtus,  quantumcunque  impurum  sit,  quia  secundum 
Avicennam  1.  4 f.  1 cap.  de  cibatione  febricitantium:  curans  enim  morbum, 
ut  scivisti,  est  virtus,  non  medicus,  et  sicut  potest  extrahi  a Galeno  dicente 
supra  prirnam  partem  regiminis  acutorum  supra  partem  „quodsi  antiquus 
cibus  etc.“:  sublimior  intentionum  sumitur  a virtute,  medicus  debet  habere 


*)  7130  u.  7139:  si  sit. 

2)  7130  u.  7139:  ut. 

3)  Fehlt  in  7130  u.  7139. 


196 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  7. 


duos  oculos,  dextruin  ad  virtutem,  sinistrum  ad  morbum.  — 3L:  quando  in 
vulnere  introduciiur  aliquod  praedictorum,  necessaria  est  evacuatio  aut  eva- 
cuationes  sicut  prius  est  ostensum  et  sicut  docetur  in  actoribus  medicinae. 
In  hoc  conveniunt  omnes  actores  et  ration abili ter  practicantes  et  ratio  et 
experi mentum.  4JL:  quotiescunque  introducitur  in  vulnere  aliquid  prae- 
dictorum  sive  sit  unicura  sive  plura,  statim  cura  vulneris  dimittatur  et  ad  cu- 
ram  accidentis  aut  accidentium  accedatur,  quia  hujusmodi  accidentia  cu- 
rantur  cum  remolli ti vis  humectantibus  aperiti vis , quae  omnia  contrariantur 
curationi  vulnerum,  quorum  cura  cum  desiccati vis  fit  et  constricti vis  et  simi- 
libus,  et  quia  dicit  Avicenna  1.  4 f.  4 et  Galenus  III0  de  ingeDio  cap.  8, 
quod  vulnera  non  curantur.  donec  apostemata  quiescant.  5i  regula: 
quamdiu  cum  vulnere  accidens  sive  accidentia  perseverant,  si  esset  in  perpe- 
tuum,  nunquam  ad  curam  vulneris  est  redeundum.  Causa  dicta  est,  quia 
cura  accidentium  impeditur  a cura  vulnerum  et  tarnen  vulnera  non  curantur 
nisi  accidentia  prius  curantur.  Et  potest  fortificari  ratio  auctoritate  Avicennae 
1.  4 f.  4 tr.  2 et  auctoritate  ejusdem  1.  1 f.  4 cap.  31  intitulato:  „a  quibus- 
dam  curationibus  incipero  debemus“,  un.de  ipse  dicit  ibi,  quod  ulcus  curari 
non  potest,  nisi  apostema  quod  cum  eo  est  prius  curelur,  quo  curato  potest 
curari  ulcus  et  ponit  ibi  Avicenna  omnes  condiciones,  quas  debet  medicus  et 
cyrurgicus  attendere  inter  diversas  aegritudines  conjunctas  et  inter  eas  et 
earum  aliqua  accidentia,  ut  sciamus,  a cujus  cura  incipere  debemus. 
6_ül  regula:  quam  cito  hujusmodi  accidens  aut  accidentia  sunt  sedata,  statim 
ad  curam  vulneris  cyrurgicus  revertatur,  quia  cura  vulneris  fuit  intentio 
principalis,  ideo  ad  ipsam  est  recurrendum,  postquam  accidentia  mitigan- 
tur.  7 JL:  si  cum  vulnere  sint  plura  accidentia  hujusmodi  introducta,  vulnus 
dicitur  compositum  et  in  cura  eorum  ordo  aliquis  attendatur.  8.L:  quotquot 
accidentia  cum  vulnere  componuntur,  tot  intentiones  ad  curam  ipsius  exigun- 
tur,  nisi  eorum  aliqua  aut  omnia  in  eodem  modo  curandi  communicent,  sicut 
dyscrasia  et  apostema  non  insaniatum  et  dolor,  quae  eadem  cura  curantur. 
Causa  7^1  et  8±!  regulae  habetur  auctoritate  Haly  supra  tegni  tract.  de  cau- 
sis  cap.  31  „secundum  compositas  vero  etc.“  super  partem  „et  quidem  si 
flebotomari“:  quando  morbus  est  compositus  ponantur  partes  intentionum 
secundum  partes  nocumentorum , ut  prius  fortius  curetur,  deinde  debilius. 
9±:  postquam  apostema  non  potuit  repercuti,  rcsolvi  nee  aliter  prohiberi, 
quin  sanies  in  eo  fuerit  generata,  derivetur  et  attrahatur  et  mundificetur  per 
vulnus  principale,  si  possibile  sit.  Causa  hujus  duplex:  prima,  quia 
faciendo  aperturam  novarn  affligeretur  patiens  et  affiietio  non  debet  dari  af- 
llicto;  alia  causa:  quia  frustra  fit  per  plura.  quod  potest  fieri  per  pauciora 
aeque  bene,  vel  melius  etc.  Si  non  potest,  aperiatur  apostema  juxta  vulnus 
in  loco  magis  dependenti,  quia  sanies  ad  inferius  plus  declinat  et  ideo  per 
locum  illum  facilius  mundificatur  et  extrahitur.  aut  magis  maturato,  quia 
ibi  est  cutis  et  carnositas  exterior  minus  spissa  et  sanies  magis  prope  par- 
tem exteriorem  observatis  regulis  observandis,  quae  in  capitulo  de  cura 
apostematum  subsequuntur.  De  secundo  scilicet  de  modo  curandi  hujusmodi 
accidentia  in  speciali,  ut  elarius  videatur,  ponatur  exemplum:  vulnus  est 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1,  Declaratt.  pr.  ad  part.  8.  197 

compositum  concavum  cum  deperditione  substantiae  et  sunt  cum  eo  introducta 
alteratio,  dyscrasia,  apostema  non  insaniatum  aut  saniatum  et  dolor.  Dolor 
primo  dobet  sedari  bic  et  ubique,  quia  secundum  Galenum  supra  IIIUI?  re- 
giminis  acutorum  supra  partem  „screatus  optimus“  dolor  prosteruit  virtutem, 
quae  curat  morbos,  qua  prostrata,  morbus  dom i natu r.  Cum  eadem  me- 
dicina  et  eodem  modo  penitus  sedabitur  alteratio,  dyscrasia,  apostema  non  in- 
saniatum. Deinde  si  fiat  apostema  saniosum.  debet  sanies  mundificari,  deinde 
concavum  repleri  vel  deperditum  regenerari.  Dolor,  alteratio,  dyscrasia  et 
apostema  non  saniatum  curantur  per  evacuationes  et  localia.  Modus  evacuandi 
nuper  dictus  est,  ubi  tractatur  de  quinto  principali.  Modus  curandi  ista  cum 
localibus  est,  quod  eis  sufficit  solum  emplastrum  de  malvis,  circa  quod  duo 
sunt  attendenda:  1)  de  modo  conficiendi;  2)  de  modo  applicandi.  ConOcitur 
autem  sic:  Rp.Malvarum  folia  et  caudas  foliorum,  solum  coquantur  in  aqua,  si- 
cut  deberent  comedi,  refrigerentur,  depurontur  et  minutim  scindantur  et  te- 
rantur  sicut  salsamentum  et  commisceantur ')  cum  virio,  donec  supernatet  et 
bulliant  ad  ignem  semper  movendo  bona  ebullitione.  tune  addatur  et  incorpo- 
retur  cribratura  furfuris,  donec  sit  ita  spissum,  quod  vinum  non  defluat. 
Causa  quare  ponitur  hujusmodi  cribratura  et  non  furfur,  potest  esse,  quia 
inde  fit  pulchrum  emplastrum  et  melius  incorporatum,  et  tarnen  fortasse  me- 
lius competeret  furfur.  Cribratura  furfuris  sic  fit:  teratur  fortiter  furfur, 
deinde  cribelletur;  istud  quod  transit  per  cribrum  vocatur  furfuris  cribra- 
tura. Modus  applicandi  est,  quod  extendatur  spissum  super  pannum,  qui 
comprehendat  vulnus  et  partes  adjacentes  longinquas  et  calidum  mediocriter 
applicetur  plumaceolo  tenuissimo  de  stupis  intermedio  vino  calido  madefacto 
et  expresso.  Causae  quare  ponitur  plurnaceolus  intermedius , suntduae: 
prima:  ut  dictum  emplastrum  possit  a membro  facilius  et  melius  separari; 
socunda:  ut  bumor,  sudor,  fumus  et  sanies  exeuntes  a membro  et  vulnere  in 
dicto  plumaceolo  imbibantur.  Modus  curandi  apostema,  postquam  in- 
saniatur,  est  sic,  quod  sanies  mundificetur  cum  pressuris  et  ligatura  artificiali 
et  ablutione  cum  vino  calido  et  mundificando  cum  stupis  et  carpia  aut  cum 
ceteris  mundificativis  medicinis  et  inodis  mundificandi  fortioribus,  si  expediens 
videatur;  deperditum  regeneratur  et  concavitas  repletur  dictando  vulneratum 
sicut  prius  in  parte  in  qua  fit  sermo  de  dieta,  fuit  dictum,  et  abluendo  cum 
vino  et  desiccando  et  cum  ceteris  ad  propositum  procurando. 

Declarationes  praeambulae  ad  sequentem  partem. 

Ad  evidentiam  particulae  subsequentis  notanda  sunt  bic  t ria : 1)  Notan- 
dum  quod  oclava  et  ultima  pars  principalis  cap.  1 quantum  spectai  ad  partem, 
in  qua  ponitur  doctrina  de  modo  cicatrizandi  vulnera  satis  plena2)  est  in 
tractatu,  ideo  non  videtur  praeambulis  aut  declarationibus  indigere.  — 2)  No- 
tandum  ad  declarationem  partis,  in  qua  fit  sermo  de  carno  mala,  quod  mala 


')  7130  u.  7131):  item  admisceantur. 
2)  7130,  7139  u.  Q.  197:  plana. 


198 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  1 pars  8. 


caro  dicitur  dupliciter : prima  enim  dicitur  caro,  quae  est  bona  in  substantia, 
mala,  quia  est  superflua  et  quia  est  inepta  consolidationi,  quia  omni  natura 
constantium  etc.  positus  est  terminus  et  ratio  naturae  magnitudinis  et 
augmenti.  Secunda  dicitur  caro  mala,  quia  est  immunda  et  inepta  consoli- 
dationi et  corrupta,  tarnen  non  excedit  quantitatem  naturalem,  et  ista  dicitur 
proprie  mala  caro,  sed  prima  non  dicitur  proprie  mala  caro,  sed  sola  superflua. 
— 3)  Notandum,  quod  Avicenna  1.  4 f.  4 c.  3 de  ulceribus  ponit  causam 
quare  generatur  caro  mala  in  ulceribus  et  vulneribus,  dicens:  ulcera,  in 
quibus  generatur  caro  addita,  sunt  illa.  in  quibus  fit  festinatio  nascentiae 
carnis  ante  eorum  mundificationem  et  causa  hujus  est,  quia  caro  ex  sanguine 
immundo  generata  sivo  actione  naturae  sive  adjutorio  medicinae  carnis  gene- 
rativae  est  immunda  et  mala,  quia  hujusmodi  sanguis  non  est  aptus  ad 
generationem  bonae  carnis;  et  subdit  ulterius  Avicenna  ibidem,  quod  ulcera 
in  quibus  nascitur  caro  mala,  sunt  ea,  in  quibus  nascitur  caro  ante  eoium 
mundificationem. 


Octava  pars  principalis  de  modo  cicatrizandi  vulnera  et  corro- 
dendi  carnem  mal  am  autsuperfluam,  si  in  vulneribus  generetur. 

Circa  octavum  principale  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  modum  cica- 
trizandi vulnera;  2)  circa  modum  corrodendi  carnem  superfluam  aut  raalarn, 
si  in  vulneribus  generetur.  Circa  primum  duo:  1)  circa  modum  inducendi 
pulchras  cicatrices;  2)  circa  modum  meliorandi  turpes,  quae  jam  sunt  in  vul- 
nere  introductae.  Circa  primum  notandum  est,  quod  quaedam  sunt  vulnera 
quae  sufficienter  uniuntur  et  retinentur  cum  ligatura  et  sutura;  alia  sunt, 
quorum  labia  in  principio  nec  uniuntur  nec  retinentur  et  tarnen  uniri  et 
retineri  possent,  sed  dimittuntur  eorum  labia  elongata  et  divisa,  et  ideo 
crescit  inter  ea  caro  excedens  aliquando  non  exiens,  aliquando  exiens  supor- 
flua  aut  maligna,  et  tarnen  vulnus  hujusmodi  erat  sine  deperditione  substantiae. 
Alia  sunt,  quorum  labia  in  principio  non  possunt  uniri  nec  retineri,  sicut  ea, 
quae  sunt  cum  deperditione  substantiae,  in  quibus  caro  non  est  mala.  Alia 
sunt,  in  quibus  et  super  quae  crevit  caro  superflua  apparens  exterius  et 
excedens,  et  secundum  quod  ista  vulnera  differunt  inter  se,  introduci  debent 
in  ipsis  diversimode  cicatrices.  Circa  modum  introducendi  pulchras  cicatrices 
in  vulneribus  primo  modo  dictis  attendenda  sunt  duo:  1 ) circa  rectificationom 
labiorum;  2)  circa  remotionem  punctorum.  Circa  primum  duo:  1)  fit  cum 
pressuris,  2)  cum  tasta  aut  simili.  De  primo,  si  labium  superemineat  labio, 
superponatur  ei  pressura  proportionalis  et  constringatur  et  continuetur  donec 
aequetur.  De  secundo:  ponatur  tasta  aut  simile  inter  labia  et  subtus  et  cum 
eo  elevetur  labium  deprossum  aut  elevatum  deprimatur,  donec  aequetur.  De 
remotione  punctorum,  ut  fiat  pulchra  cicatrix:  removeantur  modo  praedicto, 
antequam  scindant  carnem  sutam,  ne  cicatrix  fiat  cruce  signata.  Circa  modum 
inducendi  cicatrices  in  vulneribus  secundo  modo  dictis  sciendum,  quod  caro 
extranea  debet  consumi  sicut  docebitur  et  labia  paulatine  appropinquari  et 
uniri  cum  pressuris  et  ligatura  donec  aequentur.  Modus  cicatrizandi  vulnera 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declaratt.  pr.  ad  cap.  2. 


199 


tertio  modo  dicta  ’),  est  quod  parum,  antequam  tota  caro  deperdita  restaure- 
tur,  cicatrizentur  vicissim  ponendo  unguentum  viride  corrosivum  et  carpiam 
et  sic  optime  cicatrizentur,  quia  dicit  Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  1,  et  est  sermo 
de  vulneribus  in  membris  scilicet  de  medicinis  consolidati vis : oportet  ergo,  ut 
administretur  medicina  consolidativa,  antequam  carnis  nascentia  in  ultimo, 
in  quo  caro  nascitur,  ad  hunc  finem  perveniat,  et  reddit  causam:  quoniam 
medicina  consolidativa  addit  in  quanti latem  carnis,  et  innuit  statim:  si  per- 
raittatur  vulnus  perfecte  repleri,  oportebit* 2)  quod  caro  resecetur,  quodsi  non 
fiat,  procul  dubio  erit  vestigium  vulneris  alterius  curae;  et  possumus  cum 
hoc  superaddere,  quod  vulnus  diffioilius  consolidabitur  quoniam  cutis  vix 
ascendit  altius  quam  sit  sua  linea  naturalis.  — Modus  cicatrizandi  vulnera 
quarto  modo  dicta,  est  quod  caro  supercrescens  labia  corrodatur  opponendo 
continue  unguentum  viride  donec  tota  consumatur  et  extunc  procuretur  cica- 
trix  cum  eo  et  carpia  vicissim  ut  visum  est.  Unguentum  viride  sic  fit: 
Rp.  Virid.  aeris  unc.  '/2,  pulverizetur  et  incorporetur  cum  dialtheae  unc.  2 et 
fiat  fortius  aut  debilius  ad  propositum  addendo  in  altero  et  subtrahendo  ab 
altero  sicut  videbitur  expedire.  Circa  modum  rectificandi  cicatrices  turpes 
jam  in  vulneribus  introductas  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  recentes  2)  circa 
antiquas.  Circa  primum  duo:  1)  circa  subtiles  2)  circa  grossas.  De  primis 
rectificantur  per  processum  temporis  cum  adjutorio  naturae  superponendo 
lithargyrum  nutritum  solum  aut  diacbylon,  fermentum  et  adipem  anatis  simul 
aut  divisim.  — De  secundo,  grossis  recentibus:  corrigantur  cum  unctione 
olei  de  balsamo  et  superponendo  continue  et  diu  post  unctionem  aliquod 
ceroneum  ad  propositum.  Circa  antiquas  duo:  1)  circa  subtiles  non  multum 
turpes.  De  primis  corriguntur  sicut  grossae  recentes  praedictae  2)  de  grossis 
multum  turpibus:  totum  superfluum  et  grossities  auferatur  aut  cicatrizetur 
cum  auro  ignico  et  procuretur  cum  pinguedine  anseris,  donec  escara 
cadat;  postmodum  procurentur  cum  unguento  de  pinguedine  gallinae  et 
mastice.  Caro  autem  mala  auferatur,  ut  docebitur  capitulo  secundo  hujus3) 
doctrinae. 


Declarationes  praeambulae  ad  sequens  capitulum  II,  quae  in 
sequenti  rubrica  continentur. 

Ad  declarationem  dicendorum  in  isto  sequenti  secundo  capitulo  istius 
primae  doctrinae4),  quae  est  de  cura  vulnerum  nervorum  etc.  notanda  sunt 
hic  novem:  1)  Notandum,  quod  nervi  spasmantur  i.  e.  contrahuntur  et  accur- 
tantur  versus  suam  radicem  vel  principium,  a quo  oriuntur,  quod  est  cere- 
brum  et  nucha,  aut  quandoque  irrigidantur , quoniam  sunt  sensi bil issinu  et 
ideo  propter  ipsorum  sensum  fortera  retrahuntur  versus  cerebrum  sicut  lura- 
brici  et  similia  retrahunt  se,  quando  laeduntur.  Quomodo  autem  omnes 

‘)  dicta  gehört  hier,  wie  an  allen  diesen  Stellen  zu  vulnera. 

5)  7139:  oportet. 

3)  7130  u.  7139:  istius  primae. 

4)  Q.  197:  prirni  libri. 


200 


Tract.  II  Doctr.  I,  Declaratt.  pr.  ad  cap.  2. 


species  spasnii  tarn  de  inanitione  quam  de  repletione  generantur  in  nervis  et 
locis  nervosis,  penultimo  capitulo  hujus  1^!  doctrinae  hujus  II!  tractatus,  ubi 
fit  sermo  de  ista  materia  et  de  praescrvalione  a spasmo  et  cura  ipsius, 
plenius  apparebit;  ibi  enim  hujusmodi  materia  exquisite  pertractatur.  — 
2)  Notandum,  quod  earo  nunquam  spasmatur,  quia  non  sentit  nec  habet 
radicom,  tarnen  potest  contrahi  et  retrahi  ad  omnem  partem  indifferenter 
secundum  quod  nervi  aut  lacerti  trahunt  ipsam  post  se,  et  istud  non  dicitur 
proprie  spasmari,  sicut  nervi  spasmaritur.  — 3)  Notandum  quod  vulnera  et 
apostemata  musculorum  citius  et  saepius  spasmaritur  quam  nervorum  imper- 
mixtorum  simplicium,  quoniam  musculi  fatigantur  in  movendo  membra,  nervi 
simplioes  impermixti  non;  quia  ergo  magis  fatigantur  musculi,  ideo  plus 
laeduntur  quam  nervi,  ideo  citius  et  saepius  spasmantur.  — 4)  Notandum 
ulterius,  quid  est  nervus,  quid  ligamentum,  quid  corda,  quid  musculus,  quid 
lacertus,  quid  panniculus,  quid  cutis,  quid  villus  etc.,  quoniam  haec  ornnia 
sunt  membra  nervosa  et  tarnen  inter  se  differunt  et  sic  similiter  cura  vuluerum 
ipsorum  diversatur.  Sed  quid  sit  unumquodque  ipsorum  et  quomodo  differant, 
primo  capitulo  de  anathomia  membrorum  consimilium  superius  est  ostensum. 
— 5)  Notandum  quod  vulnera  ligamentorum  non  sunt  periculosa.  quia  non 
habent  colligantiam  cum  cerebro  sed  solum  cum  ossibus  quae  colligant,  quae 
sunt  insensibilia;  vulnera  autem  nervorum  sunt  periculosa  dolorosa,  quoniam 
nervi  colligantur  cum  cerebro  et  quoniam  valde  sunt  sensibiles.  Vulnera 
cordarum  et  similium  suut  media  inter  ista,  et  secundum  quod  membra 
hujusmodi  magis  parlicipant  naturam  nervi  aut  minus,  secundum  hoc  magis 
aut  minus  periculosa  eorum  vulnera  judicantur  exceptis  solis  vulneribus  mus- 
culorum. — 6)  Notandum  de  cura  vulnerum  nervorum  secundum  eorum  lon- 
gitudinem,  quod  cura  posita  in  tractatu  est  levis,  utilis  patienti,  honorabilis 
cyrurgico,  certissima  et  miraculosa,  et  qui  secundum  eam  operabitur  nihil 
omittondo  de  contingentibus,  nunquam  defraudabitur  ab  intento  nec  super- 
veniet  dolor  nec  frigus  nec  putrefactio  nec  per  consequens  spasmus.  Item 
aliter  operandum  est,  cum  nervus  est  coopertus  et  cum  est  discoopertus,  sicut 
contingit  in  vulneribus  cum  deperditione  substantiae.  quia  nervo  discooperto 
plus  nocet  frigus  et  similia  et  medicamina  fortia  sicut  euphorbium  et  similia. 
Et  si  debeat  aliquod  istorum  applicari,  sicut  calx  viva,  et1)  tutliia2)  et  cetera 
mineralia,  sicut  cum  sit  unguentum  ex  eis  et  oloo  aliquo,  ista  prius  debent 
ablui,  ut  eorum  acuitas  reprimatur.  Modus  abluondi  ornnia  ista  est,  ut 
terantur,  deindo  fortiter  agitentur  in  vase  aliquo  cum  aqua  dulci  et  removeatur 
totiens  aqua,  quod  omni  acuitate  medicaminis  denudetur.  Eodem  modo  debot 
terebentina  ablui,  si  non  sit  alba,  donec  dealbetur,  quoniam  ejus  nigredo  est 
signum  imrnunditiao  et  acuitatis.  Item  oleum  eodem  modo  potest  ablui.  Item 
oleum  sit  rosacoum  in  aestate,  in  hieme  sit  aliquod  oleum  calidum.  Item  nec 
oleum  nec  oleaginosum  hujusmodi  vulneribus  applicetur,  nisi  donec  doloris 
angustia  mitigetur.  — 7)  Notandum  quod  sedatur  dolor  summarie  altero 


*)  Q.  197:  aut. 
*)  7130:  thucia. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  2. 


201 


trium  modorum  secimdum  Avicennam  1.  1 f.  4 cap.  penultimo  de  sedatione 
doloris  scilicet  per  suae  causae  amotionem  aut  per  appositionem  frigidorum 
narcoticantium  aut  per  alterationem  ad  suum  contrarium.  — 8)  Notandum 
de  cura  vulnerum  nervorum  scisorum  secundum  latum  non  secundum  totum, 
nec  omnino,  sed  solum  secundum  eorum  alteram  partem  et  similiter  nervorum 
punctorum,  si  aliqua  de  causa  aut  errore  apostemantur  aut  doleant,  quod 
necessario  spasmantur.  Si  autem  omnino  scindantur,  non  oportet  eos  ne- 
cessario  spasmari.  Una  causa,  quare  nervi  scisi  secundum  partem  solum  non 
omnino,  spasmantur,  est,  quia  nervus  omnino  scisus  non  habet  dolorem 
extensivum,  ideu  potest  retrahi;  nervus  autem  scisus  secundum  partem  solum 
retrahi  non  potest.  Secunda  causa  est,  quia  quando  nervus  est  solum  secun- 
dum partem  scisus,  duplex  dolor  fertur  ad  cerebrum  scilicet  dolor  utriusque 
labii  nervi;  sed  quando  omnino  scinditur,  solus  dolor  superioris  labii  nervi 
fertur  ad  cerebrum,  et  magis  dolor  duplex  ledit  quam  unicus  et  dolor  fortis 
est  causa  spasrni,  quia  cerebrum  rofugit  a dolore  et  restringit  in  se  ipso  sub- 
stantiam  suam,  et  nervi  cum  ipso  per  colligantiam  retrahuntur;  qui  si  spas- 
mantur aut  spasmari  incipiant  aut  dolorem  patiantur,  procurentur  sicut  docetur 
in  tractatu , scilicet  de  puncturis  clausis  dolorosis  scilicet  cum  localibus 
aperitivis  aut  scindendo  aut  cauterizando,  deinde  cum  mitigati vis ; et  si  vul- 
nus  aut  punctura  post  aperitionem  sutura  indigeat,  nervorum  substantia  non 
pungatur.  — 9)  Notandum  iterum,  quod  Avivenna  dicit  1.  4 f.  4 tr.  2 cap. 
de  punctura  et  extractione  ejus,  quod  retinetur  ex  spinis  et  sagittis:  punctura 
et  disruptio  vicinae  sunt,  et  subdit:  punctura  parva,  quando  dimittitur,  per 
se  rectificatur,  et  quando  est  vehementior  perveniens  ad  carnem,  principium 
medicationis  ejus  est,  ut  sedetur  apostema  et  dolor,  et  non  eget  regimine 
vulnerum  etc. 


Capitulum  II  doctr.  I tract.  II  de  eis,  quae  requiruntur  ad  curam 
vulnerum  nervorum  et  similiuin. 

Circa  secundum  capitulum  principale,  quod  est  de  eis,  quae  requiruntur 
ad  curam  vulnerum  nervorum  et  similium  supra  doctrinara  universalem  dic- 
tam  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  praedicta  ad  propositum  pertinentia 
2)  circa  ordinationem  dicendorum.  De  primo  sciendum,  quod  ad  curam  vul- 
nerum nervorum,  in  quantum  vulnera  sunt,  si  recte  procurentur,  proficiunt  et 
sufficiunt  eodem  modo,  quo  dicta  sunt  omnia  octo  supradicta  aut  aliqua 
eorundem.  Circa  secundum  duo : 1)  circa  aliqua  universalia  tangentia  pro- 
positum 2)  circa  aliqua  particularia  magis.  De  primo  dantur  novem  regulae 
generales:  Prima  regula:  Spasmus  est  accidens  perniciosura  quandoque  de- 
structivum  operationis  naturalis  membrorum  in  perpetuum.  aliquando  raorti- 
ferum,  quod  saepe  ex  aliquo  errore  consequitur  vulnera  nervorum  et  similium 
et  eis  introducitur  ex  nimio  frigore  aut  putredine  aut  dolore,  sed  nunquam 
introducitur  vulneribus  carnis  — causa  visa  est  in  praeambulis  — , quare 
quandoque  sunt  aliqua  necessaria  ad  curam  vulnerum  locorum  nervosorum, 
quae  non  sunt  necessaria  ad  curam  vulnerum  in  communi  aut  etiam  carnoso- 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville. 


14 


202 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  2. 


rum,  et  ideo  cyrurgicus  debet  esse  magis  sollicitus  circa  ista,  quia  ubi  ma- 
jus  periculum  ibi  cautius  est  agendum  et  cum  majori  sollicitudine  est  Ope- 
rand um.  Secunda  regula:  nullum  medicamen  aut  aliud  frigidum  actu  i.  e. 
non  calefactum  quantumcunque  sit  calidum  in  potentia  apponatur  vulneribus 
nervorum  et  similium,  sive  simplicibus  sive  compositis  quocunque  modo  nec 
ceteris  morbis  nervosis  quibuscunque  aut  apostematibus,  contusionibus,  ulce- 
ribus,  fistulis  et  similibus,  cujuscunque  condicionis  existant,  quia  Hippo- 
crates  aphorismo  5iü  partis : frigidum  nervis,  ossibus,  dentibus,  cerebro  etc. 
inimicum.  Cujus  causa  duplex:  prima,  quia  frigidum  nervös  opilat  et  causat 
in  eis  spasmum  de  repletione  aut  concultatione  et  prohibitione  fluxus  humo- 
rum,  fumorum  et  vaporum  ab  ipsis ; secunda  causa:  quia  nervi  sani  de  com- 
plexione  naturali  sunt  frigidi,  lapsi  a temperamonto,  et  ulterius,  quia  sunt 
laesi  et  humores  frigidi  in  eis  imbibuntur,  accidentaliter  lapsi  sunt  ad  frigid i- 
tatem  ultranaturalem,  et  sic  lapsi  ad  duplicem  frigiditatem  scilicet  naturalem 
et  accidentalem , sed  simile  adveniens  simili  lapso  facit  ipsum  furere,  sicut 
dicit  Galenus  auctoritate  Diodii  super  aphorismum  2^1  partis : in  morbis  mi- 
nus periclitantur  aegrotantes;  ergo  etc.  Item  Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  4 cap. 
de  apostematibus  accidentibus  nervis  vulneratis  dicit:  non  est  aliquid  nocibi- 
lius  vel  deterius  nervis  vulneratis  et  infirmis  super  eos  quam  actu  frigidum 
applicatum,  ergo  actu  frigidum  nervis  et  ceteris  praedictis  inimicum.  Modum 
autem  et  quantitatem  calefactionis  hujusmodi  medicinarum  docet  Avicenna 
1.  4 f.  4 tr.  4 cap.  de  cura  solutionis  continuitatis  nervorum  dicens,  quod 
calefactio  localium  nervorum  debet  esse  supra  tepidum  etc.  Frigidum  ta- 
rnen in  potentia,  actu  calefactum  aliquando  superponitur  dictis  apostematibus 
nervosis  cum  vulnere  aut  sine  sicut  erisipilae  virgae  et  similibus.  Tertia  re- 
gula: nec  medicamentum  nec  tenta  debent  immediate  tangere  nervum  laesum 
nisivinum  autoleum  mitigativum  actu  calida,  quia  nervi  sunt  sensibiles valde 
et  ideo  ex  quacunque  levi  confricatione  multum  leduntur,  quorura  lesio  est 
causa  spasmi,  ut  visum  est,  unde  antiqui  rationabiles  practicantes  ad  hoc  ad- 
vertentes  breves  tentas  locorum  nervosorum  vulneribus  imponebant. 
Quarta  regula:  vulnera  nervorum  et  similium  sunt  magis  dolorosa  quam  cetera, 
ideo  frigus,  dolor  et  saniei  incarceratio  etc.  magis  ledunt  ea  et  magis  nervös, 
deinde  cordas,  deinde  musculos  et  sic  per  ordinem  secundum  quod  magis 
participant  ipsum  nervum,  quia  frigus  ledit  nervös,  ut  visum  est,  dolor  si- 
militer  ledit  eos,  similiter  sanies,  qnae  est  corrosiva  propter  acuitatem  sicut 
prius  visum  fuit.  Ideo  in  prohibitione  istorum  aut  curatione  cyrurgicus  sit 
atten.tus.  Quinta  regula:  nervi  nunquam  pungantur,  dum  vulnera  consuuntur, 
quia  p u n ctu ra  inducit  nervis  dolorem  intolerabilem  et  per  consequens 
spasmum  etc.  Sexta  regula:  nihil  putrefactivum  nervis  aut  similibus 
applicetur,  quare  nec  aqua  calida,  quia  nervi  sunt  putrefactibiles  pro  parte 
humida  menstruosa  saltem,  quae  fuit  congellata  vel  coagulata  a frigide;  nunc 
autem  omnia  putrefactiva  sunt  calida  vel  humida,  quia  caliditas  est  pater 
putrefactionis,  humiditas  vero  mater  et  quidquid  coagulatur  a frigido,  dissol- 
vitur  a calido,  ideo  etc.  Septima  regula:  quandocunque  nervi  aut  similia 
praeparantur,  hoc  fiat  juxta  ignem  et  quidquid  eis  applicatur,  antea  calefiat, 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  2. 


203 


quia  omne  actu  frigidum  ledit  nervös,  ut  visum  est  aplioristno  et  ratione, 
scilicet  in  declaratione  regulae  secundae  generalis  hujus  capituli.  Octava 
regula,  quae  partim  resultat  ex  praedictis:  omnes  medicinae  applicandae  vul- 
neribus  nervorum  et  similium  debent  esse  calidae,  non  frigidae,  siccae.  non 
bumidae,  temperatae  non  excedentes,  subtilis  substantiae  non  magnae,  grossae 
attractionis  et  extractionis,  non  opilativae,  quia  omnes  medicinae  frigidae, 
sive  siccae  sive  bumidae  sint,  nocent  nervis,  ut  patuit  apborismo  Hippocratis 
etc.;  calidae  et  bumidae  medicinae  similiter  nocent  et  sunt  causae  putrefacti- 
onis,  ut  visum  est;  relinquitur  ergo,  quod  debent  esse  siccae  plus  aut  minus, 
sicut  bumiditas  vulnerum  exigit,  calidae  etiam  non  nimis,  quia  corrugarent 
nervös  sicut  ignis  corrugat  corrigias;  ergo  sint  calidae  temperato  tendentes 
tarnen  versus  complexionem  membri  aut  corporis  medicandi,  et  earum  virtus 
sit  subtilis,  quia  medicinae,  ut  visum  est,  non  possunt  nec  debent  infigi  us- 
que  ad  nervös,  quia  confricatio  medicinarum  causaret  dolorem  in  ipsis ; immo 
oportet,  quod  solum  virtualiter  et  non  substantialiter  transeant  ad  nervös  et 
quod  eos  mundificent  etabeis  attrabant.  Oportetergo,  quod  bujusmodi  medicinae 
sint  complexionis  cali,dae  temperatae,  subtilis  substantiae,  magnae  attractionis 
et  fortis,  ut  attrabant  a nervis  quos  non  contangunt.  Et  boc  patet  auctoritate 
Avicennae  1.  4 f.  4 tr.  4 cap.  de  cura  solutionis  continuitatis  nervorum:  me- 
dicamen  nervorum  est  calidum  et  sic  subtilium  partium  aequalis  caliditatis 
i.  e.  non  valde  excedentis,  ut  non  mordicet  et  sit  ejus  exsiccatio  valde  cum 
attractione  non  cum  stipticitate  omnino  et  non  multum  stiptica.  sed  modicum 
etc.  Nona  regula:  in  Omnibus  causis  nervosis,  ubi  timetur  dolor  fortis  sive 
praesens  sive  futurus,  debet  fieri  inunctio  cum  oleo  mitigativo  tepefacto  circa 
collum  et  capitis  posterius.  Si  autem  dictae  laesiones  nervorum  sint  inferius 
versus  pedes,  cum  praedictainunctione  fiat  unctio  circa  inguina  cum  praedictis. 
Istam  regulam  ponit  Aviconna  1.  f.  tr.  cap.  praeallegatis;  ipsam  similiter 
ponit  Thedericus  1.  1 cap.  34  de  cura  vulnerum  nervorum  et  reddit  hujusmodi 
causam,  quia  haec  inunctio  multum  securat  a spasmo  facto  et  futuro,  scilicet 
si  sit  de  repletione.  Similiter  dicit  Lanfrancus  quod  haec  unctio  multum 
rectificat  et  aequat  ista  loca,  per  quae  dolor  ascendit  ad  caput  et  mollificat 
nervum,  qui  paratus  est  fieri  rigidus  ex  spasmo  et  prohibet  putrefactionem  in 
ipso  generar i.  — Circa  magis  particularia  prius  proposita  duo  sunt  atten- 
denda:  1)  circa  particularem  curam  vulnerum  nervorum;  2)  circa  curam 
puncturarum  eorundem.  Circa  primum  duo:  1)  circa  curam  dictorum  vulne- 
rum antequam  alterentur;  2)  de  cura,  postquam  alterantur.  Circa  primum 
duo:  1)  circa  vulnerum  curam,  quae  sunt  secundum  nervorum  longitudinem; 
2)  circa  curam  eorum,  quae  sunt  secundum  eorum  latitudinem.  De  primo 
fiat  cura  eodem  modo  et  cum  eisdem,  cum  quibus  docetur  capitulo  universali. 
De  secundo,  scilicet  de  cura  vulneris  nervi  scisi  secundum  latitudinem  in 
parte  solum  aut  in  toto  sciendum,  quod  secundum  modernos  vulnus  carnis 
debet  sui  nunquam  tangendo  aut  pungendo  nervum  et  debent  aptari  sibi  in- 
vicem,  quantum  possibile  est,  extremitates  nervi  scisi;  deinde  fiant  duae  liffa- 
turae  proportionales  cum  pressuris  et  fasciis  supra  duo  labia,  supra  singulum 
singula  et  bene  stringantur  ut  retineant  extremitates  nervi,  ne  possint  elon- 


14* 


204 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


gari,  et  si  necesse  sit  consuantur  sutura  transeunte  supra  vulnus;  deinde  fiat 
tertia  ligatura  super  ambas  cum  vino  et  stupis  et  fasciis  sicut  primae,  et  diffe- 
ratur  secunda  praeparatio  quantum  potest;  deinde  cum  oportebit  praeparari, 
sola  magna  et  ultima  ligatura  solvatur  et  cum  vino  et  stupis  reaptetur;  reli- 
quae  autem  duae  primae  ligaturae,  donec  vulnus  et  nervus  cuiantur,  remane- 
ant  iosolutae.  De  cura  omnium  vulnerum  nervorum  praedictorum,  postquam 
sunt  alterata  vel  apostemata  sunt  etc.  sciendum  quod  cum  solo  vino  et  stupis 
et  emplastro  de  malvis,  si  eo  indigeant,  curari  possunt,  nihil  aliud  nec  interius, 
nec  exterius  applicando,  quia  cum  eis  rectificatur  alteratio  et  vulnus  postea 
incarnatur.  — Circa  curarn  puncturarum  duo:  1)  circa  curam  largarum  pa- 
tentium,  2)  circa  curam  strictarum.  Circa  primum  duo  : 1)  circa  curam  earum 
cum  non  sunt  apostemata  2)  circa  curam  postquam  sunt  apostemata.  Circa 
primum  duo:  1)  de  localibus  imponendis  2)  de  superponendis.  De  primo: 
imponenda  sunt  olea  mitigativa,  sicut  oleum  rosaceum,  oleum  camomillae  et 
haec  corporibus  humidis;  valde  siccis  imponenda  sunt  magis  calida,  penetra- 
tiva,  subtiliativa , sicut  olea  praedicta,  quando  cum  eis  admiscentur  euphor- 
bium,  sulfur,  vinum  castorei,  opoponax,  serapinum  et  similia;  in  corporibus 
mediis  mediocriter.  — De  secundo:  superponenda  sunt  humidis  terebintina 
alba  inter  duos  pannos  lineos  tepefacta  et  similia  ut  fermentum;  corporibus 
mediis:  addatur  eis  parum  de  euphorbio  aut  serapino  et  similibus;  corpori- 
bus siccissimis:  addatur  eis  de  praedictis  in  majore  quantitate  et  caveatur, 
quantum  possibile  est,  ne  puncturae  orificium  obturetur.  Puncturis  apertis 
apostematis  imponenda  sunt  sola  olea  mitigativa,  ut  rosaceum  et  similia;  super- 
ponendum  est  emplastrum  hordei  de  farina  hordei,  fabarum  et  orobi  cum  lexi- 
vio.  Circa  curam  puncturae  nervi  clausae.  dolorosae  tria : 1)  circa  super- 
ponenda 2)  circa  aperientia  si  non  sufficiunt  superposita;  3)  circa  super- 
ponenda post  apertionem.  De  primo:  superponendum  est  emplastrum.  quod 
valde  commendat  Thedericus  sub  opinione  cujusdam,  ipsum  tarnen  non  fuit 
expertus.  Rp.  Museum  qui  crescit  super  lapides  aut  arbores,  tere  et  misce  cum 
sulfure  aut  furfure,  incorpora  cum  vino  et  aceto,  ealefae  et  impone.  Circa 
aperientia  duo:  1)  circa  modum  aperiendi  cum  incisorio  non  ignito  2)  cum 
ignito.  De  primo:  aperiatur  orificium  extrinsecum  non  tangendo  nervum.  De 
secundo:  fiat  apertura  cum  auro  aut  ferro  ignitis  impulsis  ad  fundum,  donec 
cauterizetur  nervus  in  punctura.  De  tertio : procuretur  postmodum  cum  prae- 
dictis localibus  superponendis  puncturis  apostematis  apertis.  — Notandum 
hic,  quod  recurrendura  est  ad  capitulum  RHH  hujus  doctrinae  et  ad  IUllH,  ubi 
fit  sermo  de  spasmo  ei,  qui  vult  habere  hujusmodi  curae  et  capituli  comple- 
mentum. 

D eclarationes  praeambulae  ad  sequens  capitulum  etc.,  ut  in 
sequenti  rubrica  continentur. 

Ad  majorem  evidentiam  capituli  subsequentis  et  totius  hujus  doctrinae 
notanda  sunt  hic  novem:  1)  Notandum  ergo,  quoniam  per  totum  librum 
supponitur,  quod  omne  vulnus  in  quantum  vulnus  potest  curari  absque  eo 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


205 


quod  in  ipso  fiat  generatio  notabilis  saniei  scilicet  si  nihil  omittendo  de  con- 
tingentibus  secundum  doctrinam  Thederici  et  nostram  procuretur,  ideo  quera- 
tur,  utrum  hoc  possibile  sit.  Arguitur  quod  non,  quia  in  quolibet.  membro, 
quod  nutritur,  sive  magno,  sive  parvo,  sano  sive  laeso,  celebratur  tertia  digestio. 
sed  in  qualibet  digestione  remanent  superfluitates,  praecipue  in  membris 
vulneratis,  quae  superfluitates  sunt  materia  saniei;  calor  debili tatus  est  agens, 
sed  agente  praesente  et  passo  impossibile  est  actionem  non  fieri:  est  ergo 
impossibile,  quin  sanies  in  vulnere  generetur.  Item  hoc  patet  auctoritatibus 
omnium  actorum  medicinae  et  cyrurgiae  et  per  omnes  practicantes.  Oppositum 
patet  auctoritate  Thederici  per  totum  processum  majoris  cyrurgiae  suae.  Item 
oppositum  videmus  experimento.  Dicendum,  quod  omne  vulnus  sic  procuratum 
potest  curari  absque  eo  quod  fiat  in  ipso  notabilis  generatio  saniei,  quod 
dupliciter  probatur:  experimento  et  ratione;  experimento,  quia  sic  videmus 
fieri  communiter;  ratione  probatur,  quia  deficiente  causa  deficit  efTectus;  sed 
in  omni  vulnere,  in  quantum  hujusmodi,  sic  procurato  possumus  evitare 
omnes  causas  generationis  saniei  in  vulneribus;  ergo  etc.  Major  patet  aucto- 
ritate philosophi;  rainor  patet,  quia  secundum  experientiam  et  actores  gene- 
rationis saniei  sunt  solum  in  vulneribus  5 causae,  quamvis  Haly  non  ponat 
nisi  3 supra  tegni  tract.  de  causis  cap.  31  „secundum  vero  compositas“  supra 
partem  „ita  vero  etc.“  Prima:  superfluitas  nutrimenti;  secunda:  malicia 
ejusdem;  tertia:  applicatio  mali  medicaminis  etc.  Prima  causa  est  alteratio 
facta  in  vulnere  ab  aere,  cui  subveniri  potest  per  citam  vulneris  unionem  et 
unionis  conservationem.  Secunda  causa:  nimius  fluxus  humorum  ad  vulnus, 
cui  obviamus  per  evacuationem  divertentem,  per  dietam  strictam  digestibilem, 
per  elevationem  membri  vulnerati,  per  artificialem  ligaturam  et  per  fomen- 
tationem  cum  vino  calido  et  applicationem  ipsius  supra  vulnus,  quae  partem 
humorum  fluxorum  resolvunt  et  fluxuros  repellunt,  quia  confortant  membrum 
et  per  constrictionem  humori.s  expellunt  sicut  torcular  expellit  vinum  ab  uvis. 
Tertia  causa  potest  esse  debilitas  membri  vulnerati  recipientis  aliunde  super- 
fluitates, cui  obviamus  cum  debita  ligatura  et  exhibendo  vinum  et  cetera 
temperata  intus  et  extra  et  in  temperata  quantitate,  scilicet  ad  sufficientiam 
sustentationis  virtutis,  et  isla  similiter,  scilicet  vinum  et  similia,  aromaticitate 
sua  confortant  complexionem  membri  naturalem.  Quarta  potest  esse  super- 
fluitas cibi  exhibiti  vel  malicia  vel  utrumque,  quibus  resistimus  cum  dieta 
subtili  pauca  digestibili  boni  sanguinis  sicci  non  adusti  generativa.  Quinta 
causa  potest  esse  applicatio  medicaminis  putrefactivi;  sed  vinum  et  stupae, 
quibus  utimur,  non  sunt  hujusmodi,  immo  desiccant  et  resolvunt;  ergo  etc. 
Si  autem  sit  aliqua  causa  hujusmodi  sub  alio  nomine  ab  auctoribus 
posita,  credo  quod  potest  reduci  ad  aliquam  praedictarum.  Sequitur 
ergo  minor  probata,  quod  in  omni  vulnere,  in  quantum  vulnus,  possu- 
mus evitare  causas  generationis  saniei.  Sequitur  ulterius  conclusio  prin- 
cipalis,  quod  possibile  est  omne  vulnus,  in  quantum  hujusmodi,  sic 
procuratum  curari  absque  eo  quod  fiat  in  eo  notabilis  generatio  saniei. 
Ad  rationem  in  oppositum  dicendum,  quod  bene  concludit,  quod  sanies 
generatur  in  omni  vulnere,  in  quo  generantur  superfluitates  multae  sufficien- 


206 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


tes  ad  ejus  generationem  notabilem;  sed  quod  sanies  notabilis  generetur  in 
vulneribus,  ubi  generantur  paucae  superfluitates,  ratio  non  concludit.  Ad 
auctoritates  etc.  dicendum,  quod  bene  concludunt  de  vulneribus,  quibus 
exhibetur  dieta  frigida  et  humida  et  putrefactiva  etc.  Adhuc  concesso  et 
probato,  quod  possibile  sit  omnia  vulnera  sic  procurata  curari  absque  eo  quod 
in  eo  generetur  sanies  notabilis  quantitatis  potest  quaeri,  quae  cura  sit  salu- 
brior  in  vulneribus:  utrum  illa,  in  qua  generatur  aut  procuratur  generatio 
saniei,  aut  ista,  in  qua  ejus  generatio  penitus  aut  quantum  possibile  est 
evitatur.  Arguitur,  quod  melior  sit  cura,  in  qua  fit  aut  procuratur  generatio 
saniei  quam  ista,  in  qua  penitus  evitatur,  quia  cura  videtur  melior,  in  qua 
exoneratur  natura  a pluribus  superfluitatibus  quam  ista,  in  qua  non;  sic  est 
in  proposito,  ergo  etc.  Major  patet;  minor  declaratur,  quoniam  cum  sanie 
exoneratur  natura;  ergo  etc.  Item  auctoritate  Galeni  super  aphorismum  5 ü 
partis:  si  in  vulneribus  malis  et  fortibus  cruda,  mala;  laxa,  bona;  ergo  etc. 
Oppositum  patet  autoritate  Avicennae  1.  1 f.  4 cap.  29  de  cura  solutionis 
continuitatis  et  specierum  ulcerum  dicentis  quod  tres  intentiones  requi- 
runtur  ad  curam  membrorum  mollium,  quarum  tertia  est  prohibere  pu- 
trefactionem  quanto  plus  possibile  est;  ergo  etc.  Item  patet  auctoritate 
Galeni  IV0  megategni  cap.  4 dicentis  similiter : omnibus  vulneribus 

medicina  desiccativa  convenit  a principio  usque  ad  finem  exceptis  solis 
quibus  contusio  inest,  scilicet  antiqua;  sed  desiccativa  non  sunt  saniei 
generativa;  ergo  sanies  non  debet  in  vulneribus  procurari  etc.  Item  Galenus 
in  tegni  tractatu  de  causis  cap.  34,  quod  incipit:  „sufficit  autem  manifeste“ 
ponens  curam  apostematum  docet,  purgato  corpore  primo  temptare  repercu- 
tere,  deinde  si  non  potest,  docet  resolvere,  deinde  si  non  potest  docet  ma- 
turare  et  saniem  generare.  Et  planum  est,  quod  Galenus  primo  temptat 
meliorem  curam  curare,  quare  etc.  Dicendum,  quod  cura  melior  est,  certior 
et  salubrior,  in  qua  non  generatur  sanies,  et  in  qua  quantum  possibile  est 
evitatur.  quam  cura  in  qua  generatur  aut  procuratur.  et  ratio  hujusmodi  est: 
quia  cura  quae  minus  molestat  patientem  et  cyrurgicum  et  in  qua  nulla  de- 
perditio  substantiae  procuratur  et  in  qua  minus  exalat  de  spiritu  et  calore 
vitali  et  in  qua  minus  subintrat  frigus  extrinsecum,  quia  utrumque  est  con- 
trarium  principiis  vitae  et  quae  potest  compleri  sine  apostemate  calido  et 
sine  febre  et  in  qua  labia  vulneris  rectius  aptari  possunt,  est  melior  etc.  quam 
illa,  in  qua  fit  totum  contrarium;  sic  est  in  proposito,  ergo  etc.  Major  de 
se  patet;  minor  declaratur  discurrendo  per  singula  praedicta  membra; 
ergo  etc.  Item  frustra  fit  per  plura  etc.;  frustra  ergo  procuramus  saniem  in 
vulneribus,  quia,  sicut  patet  praedictis  auctoritatibus  Galeni  et  Avicennae, 
omnibus  vulneribus  competunt  medicamina  desiccativa  a principio  usque  ad 
finem,  ergo  etc.  Ad  argumentum  primum,  quando  dicitur:  cum  sanie  exone- 
ratur natura  etc.,  immo  dicendum,  quod  cura  generationis  saniei  gravatur 
natura,  sicut  patet  auctoritate  Hippocratis  2“  particula  aphorismo  circa  gene- 
rationes  saniei  etc.  Tarnen  verum  est  ex  quo  generata  est,  quod,'  quando 
expellitur,  exoneratur  natura  et  quod  necesse  est  eam  expelli;  melius  tarnen 
esset  si  nec  generaretur  nec  expelleretur,  quoniam  facilius  desiccantur  vul- 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


207 


nora,  antequam  generetur  sanies  in  eis  quam  postquam  generata  est,  et 
similiter,  quia  plures  sciunt  procurare  saniem  quam  eam  desiccare,  quare  sibi 
accidit,  quod  hujusmodi  sanies  sic  procurata  in  perpetuum  desiccari  non  po- 
test,  et  tune  dicunt  cyrurgici , quod  in  vulnere  est  morbus  Sancti  Eligii  aut 
simile  et  extunc  non  increpantur  a vulgo,  immo  recedunt  honorifice  nec  ulte- 
rius  tenentur  laborare,  nec  patiens  nec  assistentes  nec  Sanctus,  cui  imponunt 
aegritudinem,  sicut  ipsi  dicunt,  ulterius  toleraret.  Ad  auctoritatem  Galeni 
„cruda,  mala  etc.“  dicendum,  quod  Galenus  intellexit  de  vulneribus  non  in 
quantum  vulnera  sunt,  sed  solum  de  vulneribus  alteratis  et  apostematis,  con- 
tusis  et  antiquatis  etc.,  quorum  alteratio  tantum  processit,  quod  per 
evacuationem,  repercussionem  et  resolutionem  consumi  non  possunt,  quod  non 
generetur  sanies  in  ipsis,  et  hujusmodi  vulnera  alterata  etc.,  ex  quo  tantum 
processerunt,  quanto  citius  laxa  sunt,  tauto  melius,  et  quanto  diutius  cruda, 
tanto  pejus;  tarnen  aliqui  male  intelligentes  dictam  auctoritatem  Galeni 
scilicet  de  vulneribus  in  quantum  vulnera  procurantes  in  eis  saniem,  multis') 
nocuerant,  et  forte  pluribus  noeuit  auctoritas  quam  profuit,  quia  verbum 
male  intellectum  inducit  errorem,  sed  hoc  fuit  praeter  intentionem  Galeni.  — 
2)  Notandum  similiter  hic,  quia  Avicenna  1.  4 f.  5 tr.  3 cap.  de  fractura 
cranei  praecipit  vulnera  capitis  sui,  et  Thedericus  1.  2 cap.  3 inhibet,  quod1 2) 
sicut  mihi  videtur  utile  est  quaedam  vulnera  capitis  non  sui  et  utile  est 
quaedam  sui;  item  utile  est  aliqua  sui  sutura  remanente  in  eis,  donec  in- 
carnentur,  alia  solum  usque  ad  aliquod  tempus;  item  eorum,  quae  suuntur 
usque  ad  aliquod  tempus,  i.  e.  quorum  puncta  solvuntur  antequam  perfecte 
incarnentur,  quaedam  suuntur  per  totum;  quaedam  in  aliqua  sui  parte  tan- 
tum; item  omnium  praodictorum  quaedam  suuntur  sutura  spissa  et  stricta, 
alia  sutura  separata  et  laxa.  Primum  declaratur,  scilicet  quod  utile  est 
quaedam  vulnera  capitis  non  sui:  scilicet  parva,  simplicia,  recentia,  sine 
deperditione  substantiae,  a quibus  non  lluit  fortiter  sanguis,  quia  in  qua- 
cunque  parte  capitis  possunt  labia  optime  uniri  in  hujusmodi  vulneribus  et 
retineri  cum  ligatura  artificiali,  et  istud  sufficit  in  cura  hujusmodi  vulnerum, 
ergo  etc.  Secundum  patet,  scilicet  quod  necessarium  est  quaedam  sui:  quia 
in  omnibus  vulneribus  sine  deperditione  substantiae  necesse  est  labia  uniri 
et  retineri,  hoc  autem  aliquibus  non  potest  fieri  sine  sutura  sicut  in  eis,  in 
quibus  magnum  frustrum  carnis  et  quandoque  ossis  separata  dependent  et  in 
quibusdam  casibus  aliis  consimilibus,  ergo  aliqua  est  necesse  sui.  Tertium 
patet,  scilicet  quod  necesse  est  aliqua  vulnera  capitis  sui  sutura  permanente 
donec  incarnentur,  sicut  illa,  in  quibus  dependet  frustrum  carnis  absque  vul- 
nere ossis,  quia  necesse  est  ista  sui,  ut  visum  est  et  non  est  necesse  suturam 
solvi,  donec  incarnentur,  quia  non  indigent  expulsione  ossium  nec  alterius 
extrinseci,  et  quia,  si  solvatur  sutura  ante  eorum  incarnationem,  frustrum  de- 
pendens  separabitur,  ergo  etc.  Quartum  patet,  scilicet  quod  necesse  est  aliqua 
vulnera  capitis  sui  et  suturam  eorum  solvi  antoquam  incarnentur  sicut  sunt  ea 


1)  7139:  multum. 

2)  7139:  quia. 


208 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


quoruni  labia  sunt  multum  elongata,  ut  ea,  in  quibus  fuerunt  tentae  et 
sirailia,  in  quibus  cum  hoc  est  craneum  laesum,  unde  necesse  est  hujusmodi 
vulnera  sui,  quia  cum  sola  ligatura  non  approximarentur  labia  ita  bene  nec 
ita  cito  intra  3 dies  sicut  approximantur  cum  sutura  in  momento,  ergo  etc. 
Quod  sit  necesse  suturam  istorum  solvi  antequam  incarnentur,  patet,  quoniam 
in  eis  expectamus  expulsionein  fragmeniorum  a natura,  antequam  perfecte 
curentur,  haec  autem  expelli  non  possent  sutura  manente,  quare  necesse  est 
hujusmodi  suturam  solvi  antequam  ista  vulnera  incarnentur.  Quintum  pro- 
batur,  scilicet  quod  vulnerum,  quae  necesse  est  sui  et  quae  necesse  est  solvi 
ante  eorum  completam  incarnationem  utile  sit  aliqua  sui  secundum  se  tota, 
quia  aliquibus  vulneribus  contingit  fieri  impetuosum  fluxum  sanguinis,  ergo 
oportet  ista  sui  etc.  Et  si  in  ipsis  sit  os  laesum  oportet  eorum  suturam  solvi 
antequam  incarnentur  et  eorum  fragraenta  expellantur.  Sextum  probatur, 
scilicet  quod  necesse  est  aliqua  vulnera  capitis  sui  quae  necesse  est  solvi 
ante  eorum  incarnationem  et  sui  secundum  alteram  eorum  partem  solum1) 
et  non  secundum  se  tota,  quoniam  possibile  est  in  eo  aliquod  vulnus  esse, 
cujus  labia  sunt  multum  elongata,  ideo  oportet  ea  sui  et  possibile  est  in  eo 
esse  os  lesum,  ideo  necesse  est,  suturam  ejus  solvi  antequam  incarnentur. 
Et2)  possibile  est  ipsum  multam  emittere  saniem,  quare  est  necesse  alteram 
ejus  partem  dimittere  sine  sutura,  ut  sanies  exire  possit  et  non  incarceretur 
inter  vulnus  per  suturam  nec  exire  possit.  Septimum  patet  scilicet  quod  tarn 
vulnerum  quorum  est  sutura  permanens  quam  eorum  quorum  sutura  debet 
solvi  antequam  incarnentur  sit  utile  quaedam  sui  sutura  stricta  et  spissa, 
sicut  ea  quae  suuntur  ut  stringatur  fluxus  sanguinis  et  ad  sustentandum 
frustr'um  dependens,  ut  patet  ex  praedictis  capitulo  de  fluxu  sanguinis. 
Octavum  patet,  scilicet  quod  dictorum  vulnerum  capitis  utile  sit  aliqua  sui 
laxe  et  distanter,  quoniam  contingit  caput  vulnerari  magno  vulnere  et  pro- 
fundo,  quare  utile  est  ipsum  sui,  contingit  ipsum  antequam  suatur  emittere 
sanguinem3)  aliqualem,  et  contingit,  quod  r.eutrum  labium  sit  dependens,  ergo 
sufficit  sutura  laxa,  ut  sanies  exire  possit.  Et  contingit  os  non  esse  laesum, 
ergo  sutura  potest  remanere  donec  vulnus  incarnetur.  Et  contingit  os  ledi  et 
tune  oportet  suturam  solvi  antequam  incarnetur  vulnus.  Ex  his  ad  propositum 
dicendum,  quod  quando  Avicenna  dicit,  quod  aliqua  vulnera  capitis  debent 
sui  propter  unionem  labiorum,  ipse  intelligit,  si  necessarium  sit,  et  quando 
Thedericus  dicit,  quod  nulla  debent  sui,  ipse  intelligit,  nisi  sit  necessitas,  sicut 
in  restrictione  fluxus  sanguinis  et  similibus,  ut  visum  est,  quia  necessitas  non 
habet  legem.  Nec  esset  mirandum,  etiamsi  Avicenna  dixisset  simpliciter,  quod 
vulnera  capitis  debent  sui,  et  si  Thedericus  dixisset  quod  non  debent  sui, 
quoniam  Avicenna  et  omnes  actores  et  practicantes  antiqui  operantur  aliter 
et  procurant  vulnera  quam  facit4)  Thedericus  et  moderni,  quia  antiqui  in 
omnibus  vulneribus  procurant  saniem,  quao  lubricat  vulnera,  quare  magis 

')  7139:  tantum. 

2)  Q.  197:  Item. 

3)  Q.  197:  saniem. 

4)  Q.  197:  faciat. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


209 


indigent  sutura;  sed  in  vulneribus  procuratis  secundum  Thedericum  et  mo- 
dernos  nunquam  generatur  sanies  notabilis,  quare  eorum  labia  non  lubricant, 
et  ideo  sutura  non  indigent  ut  praedicta.  — 3)  Notandum  iterum,  quoniam 
vomitus  quandoque  concomitatur  vulnera  capitis,  quod  vomitus  in  proposito 
fit  tribus  raodis:  primo  fit  statim,  cum  aliquis  est  percussus  in  capite  et  est 
jejunus,  et  iste  vomitus  malus  est,  quia  fit  sola  virtute  ictus  propter  colligan- 
tiam  stomachi  cum  cerebro;  secundo  modo  fit  vomitus,  quando  aliquis  cra- 
pulatus  aut  inebriatus  vulneratur  in  capite  et  iste  vomitus  est  cibalis  nec  est 
ita  malus,  sicut  primus,  qui  est  humoralis.  Et  iste  secundus  fit  saepe,  quon- 
iam fatui  inebriati  magis  prope  adversarios  se  exponunt  et  periculis  quam 
jejuni.  Tertio  modo  fit  vomitus  post  assumptionem  potionis  et  iste  est  ceteris 
pejor  nec  vidi  ipsum  fieri  nisi  semel,  scilicet  in  quodam  quartanario,  de  quo 
fit  narratio  in  tractatu;  et  quomodo  debeamus  isti  vomitui  subvenire  et  aliis 
praedictis,  si  perseverent,  docetur  ibidem.  — 4)  Notandum,  quia  nunc  dictum 
est,  quod  vomitus  fit  propter  compassionem  stomachi  cum  ipso  cerebro,  quod 
5 modis  compatitur  unum  membrum  alteri : 1°:  propter  contactum  transito- 
rium,  sicut  compatitur  caput  manui  calidae  applicatae;  2°:  propter  con- 
tactum continuum  diuturnum  sicut  compatitur  stomachus  hepati;  3°:  propter 
colligantiam;  sic  compatitur  stomachus  cerebro;  4°:  propter  compassionem 
eorum  in  aliquo  tertio;  sic  stomachus  et  cor  compatiuntur  invicem  mediante 
arteria  veniente  a corde  ad  stomachum,  quando  ipsa  patitur;  5°:  propter 
situm:  sic  pulmo  compatitur  cerebro,  quia  ei  recte  supponitur.  — 5)  Notan- 
dum, quia  dicitur  hic,  quod  pigmentum  datur  vulneratis  ad  concavitates 
cranei  ')  et  pectoris,  ut  confortetur  stomachus  et  per  consequens  cerebrum, 
ideo  hic  notandum,  quod  membra  confortantur  6 modis:  1°:  restaurando 
deperditum,  quod  facit  cibus  et  potus;  2°:  alterando  malam  complexionem 
scilicet  calidam  cum  frigidis  ot  e contrario;  3°:  evacuando  malam  materiam, 
quod  facit  pharmacia  et  similia;  4°:  recreando  spiritus,  quod  facit  crocus  et 
margaritae;  5°:  purificando  humores,  quod  facit  borrago  et  buglossa;  6°: 
constringendo  membri  partes,  quod  faciunt  stiptica  et  pontica.  — 6)  Notan- 
dum, quia  dicitur  hic,  quod  secunda  die  post  vulnus  factum,  quando  vul- 
neratus  incipit  comedere,  primo  debet  sibi  exhiberi  potio  vel  pigmentum, 
quod  hic  possunt  quaeri  duae  quaestiones;  1 1:  utrum  debeat  dari  eadem  die 
et  statim  post  vulnus  factum  aut  utrum  debeat  ulterius  expectari?  21  quae- 
stio:  utrum  debeat  dari  hora  comestionis  aut  longe  a cibariis?  De  prima 
arguitur,  quod  eadem  die  debeat  dari  et  cito,  quoniam  potio  datur  ad  con- 
fortationem  virtutis,  sed  quanto  citius  confortatur , tanto  melius,  et  virtus 
indiget  magis  confortatione  in  principio  quam  post,  quia  secundum  poetam 
Ovidium  „principiis  obsta“,  ergo  etc.  Oppositum  dicit  Thedericus  in  majori 
cyrurgia  1.  2 cap.  5;  oppositum  dicitur  in  tractaiu,  ergo  etc.  — Dicendum 
ad  quaestionem,  quod  vulneribus  procuratis  secundum  doctrinam  Thederici 
et  nostram  non  multum  debilitantur  patientes,  quia  nec  exit  sanguis  nec 
molestantur  in  praeparatione  et  ideo  non  indigent  ita  cito  exhibitione  pig- 


*)  7139:  cerebri. 


210 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  3. 


menti  nec  confortatione,  immo  magis  indigent  in  crastino,  quia  ut  pluriraum 
vulnerati  sunt  magis  debilitati  et  prosirati  in  crastino  et  statim  facto  vulnere 
insaniunt  et  furiunt  et  sunt  fortiores  quam  antea.  Vel  dicendum  aliter,  dato 
quod  extunc  indigerent  pigmento  et  confortatione,  quia  tarnen  pigmentum 
est  calidum  et  siccum  et  augmentaret  commotionem  humorum,  qui  sunt  tune 
in  lluxu  et  sic  plus  noceret  commovendo  quam  juvaret  confortando,  ideo  se- 
curius  est  expectare  usque  ad  crastinum.  Ad  rationem,  quando  dicitur:  pig- 
mentum datur  ad  confortationem , concedatur,  et  quando  dicitur,  „quanto 
oitius  etc.,“  verum  est,  nisi  sit  aliud,  quod  plus  noceat;  et  quia  sic  est  in 
proposito  ut  Visum  est,  ideo  ita  cito  dari  non  debet.  — 7)  Notandum  quod 
de  secunda  quaestione,  quae  est:  utrum  debeat  hora  comestionis  aut  longe  a 
cibariis  dari,  arguitur,  quod  pigmentum  non  debet  dari  in  comestione  aut 
cum  cibis,  quoniam  natura  impediretur  a digestione  ciborum  et  ab  operatione 
supra  pigmentum;  ergo  etc.  Oppositum  dicit  Tbedericus  et  oppositum  dicitur 
in  tractatu.  Dicendum,  quod  pigmentum  potest  considerari  tripliciter ; 1°: 
ratione  specierum  et  aromaticitatis  et  sic  est  confortativum  virtutis ; 2°:  ratione, 
qua  vinosum,  et  sic  est  penetrativum  et  nocivum  membris  norvosis  et  capiti; 
3°:  ratione  utriusque,  scilicet  aromaticitatis  et  vinositatis.  Si  primo  modo, 
debet  dari  stomacho  vacuo,  quia  ejus  commixtio  cum  cibis  impedit  ejus  tran- 
siturn  ad  membra  confortanda  et  cum  hoc  d ebilitat  ejus  virtutem.  Si  secundo 
modo  nunquam  debet  dari  ante  cibaria,  quia  vinum  secundum  actores  est 
fortissimus  penetrator  4),  et  si  inveniat  stomachum  vaeuum  statim  transit  in- 
digestum  ad  hepar  et  etiam  membra  et  generat  in  eis  kumores  crudos  indi- 
gestos  totius  corporis  aggravativos.  Si  tertio  modo  consideretur,  scilicet  ra- 
tione aromaticitatis  et  vinositatis  simul,  sic  est  confortativum  digestionis 
et  vertutis  regitivae  totius  corporis  per  consequens  et  sic  potest  dari  ante 
cibum,  cum  cibo  et  post  cibum;  quia  tarnen,  ut  visum  est,  augmentaret 
commotionem  humorum,  ideo  differimus  ipsurn  dare,  donec  patiens  comedat 
prima  vice.  Ad  rationem,  cum  dicitur  „si  datur  cum  cibis,  impeditur  digestio 
utriusque  et  virtus  pigmenti  debilitatur“,  dicendum,  quod  verum  esset,  nisi 
esset  de  medicinis  confortativis  digestionis,  quae  quidem  medicinae  omnes 
possuni  dari  et  proficiunt  ante  cibum,  cum  cibo  et  post  cibum;  ideo  etc.  — 
8)  Notandum  quod  in  praesenti  capitulo  docemus  dimittere  omnia  frustra 
cranei  sive  ei  adhaerentia,  sive  ab  eo  penitus  separata;  etiam  in  l_a_  parte 
capituli  1_L  doeuimus  extrahere  omnia  infixa  extrinseca  sive  leviter  sive  cum 
violentia  extrahantur.  Antiqui  autem,  ut  patuit  et  patebit,  totum  faciunt  e 
converso  docentes  extrahere  omnia  frustra  cranei  sive  omnino  separata  sive 
non,  et  si  leviter  non  possunt,  quod  cum  violentia  extrahantur,  docentes 
similiter  dimittere  perpetuo  infixa  in  cerebro  et  ceteris  nobilibus.  Unde 
mirum!  causa  quare  oxtrahuntur  frustra  cranei,  quia  laesa  sunt,  immo 
deberent  extrahere  totum  cranoum  quia  lesum.  Causa  quare  non  extra- 
hunt  infixa,  dicta  est  lil  parte  cap.  1.  Causa,  quare  extrahimus  omnia 
infixa,  ibidem  visa  est.  Causa  quare  non  extrahimus  frustra  cranei,  apparet 


*)  7139:  penetratior. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  3. 


211 


in  sequentibus,  et  potest  addi  quod  magis  trahimus  extrinseca  quam  frustra 
ossis,  quia  partes  alicujus  totius  minus  differunt  ab  ipso  et  minus  ipsum 
aggravant  et  inficiunt  quam  aliquod  totum  ab  eo  extraneum  penitus  et 
diversum  *). 

Cap.  III  doctr.  1 tract.  II  de  modo  curandi  vulnera  capitis  cum 
fractura  cranei  secundum  Thedericum  et  secundum  modum  no- 
vae  experientiae  modernorum. 

Circa  quod  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  curam  vulnerum,  in  quibus 
craneum  non  est  laesum;  2)  circa  curam  eorum,  in1 2)  quibus  est  laesum.  Circa 
primum  duo:  1)  circa  curam  recentium  2)  circa  curam  antiquatorum.  De 
primo:  curantur  extrahendo  extrinseca,  stringendo  sanguinem,  claudendo  la- 
bia  et  suendo,  si  indigeant,  aut  non  suendo  et  procurando  cum  vino  et  stupis, 
pressuris  et  pulvillis3)  et  ligatura  artificali  et  ceteris,  quae  fuerunt  capitulo 
universali  de  reliquis  vulneribus  supradicta.  De  cura  eorum,  postquam  anti- 
quata  sunt,  sufficiunt  similiter,  quae  ibi  dicta  sunt,  ubi  tractatur  modus  prae- 
servandi  ab  apostemate  calido  et  curandi.  Circa  secundum  duo:  1)  circa 
curam  eorum,  quibus  craneum  est  laesum  non  usque  ad  ejus  concavitatem 
interiorem ; 2)  circa  curam  eorum,  quorum4)  est  lesum  usque  ad  dictam  con- 
cavitatem. De  primo:  eodem  modo  penitus  curatur  nihil  addito  nihilque  re- 
moto  sicut  cetera  vulnera  modo  dicta.  Circa  secundum,  scilicet  circa  curam 
vulnerum  capitis  cum  fractura  cranei  penetrante,  sive  sit  cum  fractura  et  vul- 
nere  panniculorum  et  cerebri  sive  non,  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  curam 
Hugonis  et  Thederici  quae  fit  cum  vino  et  stupis  et  potione;  2)  circa  curam 
novae  experientiae  nostrae  scilicet  reverendi  magistri  nostri,  magistri  Johannis 
Pitard,  illustrissimi  regisFranciae  cyrurgici  et  meae,  quae  cura  fit  cum  unico5) 
emplastro  absque  potione.  Circa  primam  curam  septem  sunt  attendenda, 
quibus  omnibus  et  singulis  successive,  Ordinate  et  integre  persecutis  omnia 
dicta  vulnera,  quaecunque,  qualiacunque,  quantacunque,  ubicunque  absque 
impositione  tentarum,  absque  extractione  ossium  violenta.  absque  dolore  nota- 
bili  per  totum  processum  curae  absque  fovea  exteriori  in  carne  post  curam 
vulnerum  apparente  optime,  leviter,  faciliter,  breviter  curabuntur,  nisi  virtus 
patientis  succumbat  penitus  in  instanti.  Primum  de  septem  dicendis  in  cura 
hujusmodi  vulnerum  est  quod  cyrurgicus  nunquam  debet  temptare,  probare 
nec  inquirere  cum  tasta  nec  aliter  maxime  infigendo  ad  concavitatem  cranei  nec 
pectoris,  quia  sic  temptando  possent  ledi  membra  principalia  intrinseca  et 

1)  Q.  197  hat  hier,  wie  in  fast  allen  vorhergehenden  und  kommenden 
Abschnitten  eine  gänzlich  veränderte  Stellung  bezw.  redactionelle  Fassung  der 
einzelnen  Notabilia  (oder,  wie  der  Codex  consequent  schreibt,  advertenda); 
Viele  fehlen  überhaupt. 

2)  fehlt  in  Q.  197. 

3)  Berl.  Cod.  u.  16642:  plumaceolis. 

4)  Q.  197  schaltet  craneum  ein. 

3)  Q.  197  liest  im  Texte  vino,  am  Rande  jedoch  fiudet  sich  von  anderer 
Hand  die  Bemerkung:  al’.  (d.  h.  alias)  unico. 


212 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  3. 


tarnen  juvari  non  possent,  quia  penitus  eodem  modo  curantur  omnia  vulnera 
ponetrativa  quautumcunque  penetrent  sive  modicum  sive  multum;  bonum  est 
tarnen  quodostendatur  assistentibus,  quod  penetrativa  sunt  ad  cautelam  propter 
tria : 1™  ad  faciendum  eos  timere ; 2™  ad  majus  salarium  extorquendum ; 
3H1 2  si  cura  morbi  prolongetur  aut  aliqualiter  male  succedat,  ut  infamia 
evitetur.  II)  Cyrurgicus  primo  debet  removere  omnia,  quac  sunt  inter  labia 
vulneris  praeter  naturam  et  frustra  ossiurn  solum,  quae  sunt  omnino  separata 
fluctuantia,  quae  sine  violentia  et  dolore  et  si  ’)  statim  extrabi  possunt  nec 
uraquam-)  ad  ea  extrahenda  laboret,  quia  si  remanent  in  vulnere  frustra 
ossiurn  magna  fortasse  natura  incarnabit  ea,  sicut  ipsa  incarnat  ossa  coxae  et 
similia,  si  remanent  parva,  natura  per  processum  temporis  expellit  ea,  quare 
non  oportet  propter  hoc  teneri  vulnus  apertum,  quia  calor  naturalis  et  spiritus 
exalarent  et  frigiditas  aeris  subintraret,  quae  duo  sunt  contraria  principiis 
vitae  et  destructiva  virtutis  regili  vae  corporis.  III)  Cyrurgicus  factis  prae- 
diclis  optime  conjungat  labia  vulneris  et  suat,  si  sui  possint  et  sutura  indi- 
geant,  quia  secundum  Galenum  in  tegni  tract.  de  causis  in  parte  „conglu- 
tinat  vero  distantia“  ad  curam  vulneris  in  quantum  vulnus  quattuor  canones 
exiguntur:  primus  unire  partes,  secundus  unitatem  conservare  etc. 
IV)  Quibus  vulneribus  competit  hujusmodi  cura  et  quibus  non,  quia  philo- 
sophus  II!  de  anima:  actus  activorum  fit  in  patiente  et  disposito,  quare  si 
hujusmodi  cura  fieret,  ubi  non  competit,  non  prodesset.  Hic  notandum  est 
ad  evidentiam  propositi,  quod  vulnus,  quod  cyrurgico  offertur  praeparandum, 
aut  offertur  ei  tempore  calido  aut  frigido  aut  mediocriter.  Item  aut  hujusmodi 
vulnus  fuit  apertum,  discoopertum  et  tentis  repletum,  aut  fuit  clausum,  coo- 
pertum,  vacuum.  Si  ergo  sit  tempus  frigidum  et  vulnus  fuit  clausum  etc.  us- 
que  ad  quartam  diem  potest  incipi  ista  cura.  Si  sit  tempus  calidum  et  vul- 
nus fuit  apertum  etc.  ultra  primam  diem  non  debet  incipi  ista  cura.  Si  sit 
tempus  frigidum  et  vulnus  fuit  apertum  etc.  aut  tempus  sit  calidum  etc.  et 
vulnus  fuerit  clausum  etc.  ultra  secundam  aut  tertiam  diem  non  debet  incipi 
ista  cura.  Si  tempore  temperato  offeratur  cyrurgico  vulnus  praeparandum, 
quod  fuit  clausum  etc.  usque  per  totam  diem  tertiam  potest  incipi  ista  cura. 
Si  fuit  apertum  etc.  per  totam  diem  secundam  potest  incipi  ista  cura.  Si  au- 
tem  vulnus  fuit  apertum  etc.  et  debeat  fieri  ista  cura,  quidquid  reperitur3) 
extrinsecum  inter  labia  auferatur,  nec  umquam  lavetur  vino  nec  alio  liquido4), 
ne  subintret  ad  profundum.  Sed  si  indigeat  (aliter:  fehlt  in  einigen  Codd.), 
leviter  mundetur,  postmodum  labia  uniantur  aut  saltom  approximentur,  et  si 
sutura  indigeant  consuantur5)  et  facta  sutura  vino  laventur,  postea  ut  cetera 
vulnera  procurentur.  Vulnera  autem  omnia,  quaecunque  transeunt  terminos 


‘)  fehlt  in  Q.  197. 

2)  7139:  nunquam;  Q.  197:  multum. 

3)  7139:  est;  Q.  197:  si  sit  aliquid. 

*)  Q.  197  schaltet  hier  in  einer  Marginalvariante  noch  ein:  scilicet  si 
vulnus  penetret  usque  concavitatem  cranei  et  cerebri. 

5)  Q.  197:  cum  acu  quadrata  aut  alio  modo  fortiter,  donec  emittant 
sanguinem,  ut  facilius  et  citius  incarnentur. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  3. 


213 


modo  dictos,  antequam  in  eis  incipiatur  cura  ista,  nunquam  debent  de  cetero 
cum  ea  procurari.  Quaecunque  autem  debent,  quanto  recentiora  et  minus 
alterata,  tanto  melius  curabuntur.  Causa  cujus  fuit  voluntas  Hugonis, 
Thederici  et  suorum  sequacium  et  praedecessorum  vallata  ratione  et  corrobo- 
rata  longo  experimento.  V)  Quomodo  conficitur  potio  respective  pigmen- 
tum?  Fit  autem  sic.  Rp.  Optimi  cinammomi  unc.  1,  optimi  zingiberis  unc.  V2, 
paradisi  granatorum,  galangae,  cardamomi  boni,  piperis  longi  aä  dr.  1,  gario- 
fillos1)  electos  numero  1 2,  piperis  nigri  grana  15,  omnia  terantur  et  cribrentur. 
Ex  altera  parte-.  Rp.  mellis  optimi  1,  vini  optimi  subrubei  subtilis  non  nimis 
fortis  <fck.  5,  in  cujus  pauco  bulliat  totum  mel  donec  spuma2)  elevetur  super 
ipsum;  causa  quare  aliquis  liquor  debet  poni  ad  bulliendum  cum  melle  est, 
quia  si  mel  solum  absque  alio  liquore  bulliret,  combureretur,  si  ab  aliquo  ip- 
sum humectante  non  humectaretur;  deponatur  ab  igne,  tepefiat,  ne  pul- 
veres  comburantur  et  facilius  despumetur,  deinde  incorporetur  fere  totus  pul- 
vis. tune  addatur  totum  vinum,  quod  remansit  et  commisceatur,  tune  tempte- 
tur:  si  sit  nimis  forte,  addatur  vinum,  donec  sit  delectabile  ad  bibendum  et 
boni  saporis,  et  si  sit  nimis  debile,  addatur  de  pulvere,  donec  sufficiat;  tune 
distilletur  per  colatorium  pluries,  sicut  lexivium  destillatur.  Cuilibet  vulnerato 
debent  dari  9 ciati  parvissimi  de  isto  pigmento,  quorum  cuilibet,  cum  debet 
assumi,  debet  admisceri  tribus  vicibus  quantum  cum  tribus  digitis  potest 
capi  de  pulvere,  qui  talis  est:  Rp.  foliorum  pimpernellae3),  sanamundae,  vale- 
rianae,  radix  gentianae  aa,  pillosellae  quantum  de  praedictis  Omnibus  aut 
duobus4 5),  ita  quod  quaelibet  trium  commixtionum  pulveris  super  quemlibet 
ciatum  pigmenti  fiat  spergendo  in  modum  crucis  et  dicendo  in  qualibet:  „In 
nomine  Patris  et  Filii  et  Sancti  Spiritus,  Amen!  In  nomine  Sanctae  et  Indi- 
viduae  Trinitatis!  Dextera  Domini  fecit  virtutem,  dextera  Domini  exaltavit 
me.  dextera  Domini  fecit  virtutem.  Non  moriar  sed  vivam  et  narrabo  opera 
Domini.  Castigans  castigavit  me  Dominus  et  morti  non  tradiditme“.  — Ista 
commixtio  sic  fiat  prius  facta  devota  oratione  ad  Dominum,  quod  per  eam 
vulneratus  curetur.  VI)  Qua  hora  et  quando  exhibeatur;  causa  hujus 
proposita  est  in  declarationibus  praeambulis  extra  tractatum  in  duabus 
quaestionibus  praedeterminatis.  Postquam  vulnus  sic  paratum  est  et 
pulvis  commiscetur  cum  pigmento  et  vulneratus  a potu  et  cibo  usque  ad 
crastinum  abstinuit  et  ipse  coepit  comedere,  primum  quid3)  quod  ipse  potabit 
erit  unus  de  dictis  9 ciatis  de  dicto  pigmento  factis  et  dictis  Omnibus  supra- 
dictis.  Eodem  modo  dabis  secundum  ciatum  in  meridie  et  tertium  post  coe- 
nam  et  sic  per  tres  dies  qualibet  die  dabis  tres  ciatos  et  sic  erunt  9.  VII) 
Quid  debet  fieri  postquam  exhibita  est  potio  vulnerato,  quia  si  non  evomat, 
sperandum  est,  quia  hoc  est  certum  signum  constantiae  cerebri  et  per  con- 
sequens  stomachi,  quia  habent  colligantiam  invicem  modiantibus  multis  mag- 

')  mittelalterliche  Schreibweise  für  caryophyllus  (Gewürznelke). 

2)  Q.  197 : dispumetur. 

3)  Q.  197 : pipinellae. 

*)  Q.  197:  duabus. 

5)  Q.  197:  quidem. 


214 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  3. 


nis  nervis  sicut  apparuit  per  anathomiam,  et  Constantia  cerebri  et  stomacbi 
est  certum  signutn  evasionis  in  hujusmodi  vulneribus  et  salutis.  Si  evomat, 
slatim  solvatur  vulnus,  ut  ejus  lapsus  rectificetur  et  dyscrasia,  sicut  cyrurgico 
videbitur  expedire,  quia  lapsus  vulneris,  deinde  cerebri,  deinde  stomacbi, 
quae  successive  et  per  ordinem  consequuntur,  sunt  causa  vomitus  mediante 
colligantia  supradicta,  et  diligenter  consideretur  vulnus  et  partes  adja- 
centes.  Si  vulnus  non  sit  tumidum  nec  dolens,  vomitus  non  fit  propter  vul- 
nus et  ideo  minus  malus.  Si  vulnus  sit  dolens  aut  altera  pars  capitis  sive 
vulnus  sit  tumidum  sive  non  et  patiens  evomat,  vomitus  malus,  et  ideo  vul- 
nus praeparetur  et  mundetur  ab  extrinseco  cum  vino  et  stupis  et  superponatur 
vulneri  et  loco  dolenti  emplastrum  de  malvis  et  renovetur  omni  die  semel  sic- 
ut alias  dictum  est,  donec  dolor  sit  sedatus;  optime  enim  confert  in  propo- 
sito  pultis  ista,  nec  ego  vidi  aliquem,  qui  avouieret  potionem  praeter  unum 
quartanarium.  qui  babuil  parvum  vulnus  in  latere  et  mortuus  fuit  in  primo 
paroxysmo  nec  vidi  aliquem  mori,  qui  non  ex  errore  magno1)  moreretur,  et  ideo 
cura2)  haec  non  solum  miraculosa,  vel  mirabilis,  immo  verius  verum  miraculum 
dici  debet.  — 

Circa  secundam  curam,  scilicet  circa  curam  novae  experientiae  duo  sunt 
atttendenda:  1)  quomodo  ista  cura  differt  et  convenit  in  eis,  qui  tangunt 
modum  operandi  cum  cura  Tbederici  immediate  dicta;  2)  de  modo,  qualiter 
debeat  fieri  summarie  cura  ista.  Circa  primum  duo:  1)  quomodo  conveniunt 

2)  quomodo  differunt.  Circa  primum  sex,  secundum  quod  in  sex  conveniunt 
curae  istae.  Primo  conveniunt  quoniam,  sicut  cura  Tbederici  praesupponit 
omnia  octo  supradicta  capitulo  generali,  ita  et  ista  cura  nostra,  excepto  solo 
quod  ista  cura  nunquam  exbibet  potionem.  Secundo  conveniunt  in  modo 
removendi  ossa  aliqua  a vulneribus  scilicet  solum  pungentia  et  comprimentia 
et  quae  ad  boc  suspecta  sunt  omnia  totaliter  separata,  fiuctuantia,  quae 
possunt  leviter  extrahi,  et  omnia  cetera  extrinseca,  quaecunque  sunt  inter 
labia  vulnerum  praeter  naturam.  Tertio  conveniunt  in  modo  uniendi  labia 
omnium  vulnerum.  Quarto  conveniunt  in  modo  suendi  praedicta.  Q.uinto  con- 
veniunt in  modo  fomentandi  vulnera  unita  cum  vino  calido  et  stupis  et  ea 
desiccandi.  Sexto  conveniunt  in  modo  et  tempore  et  ordine  praeparandi  in 
Omnibus  praeparationibus,  scilicet  fomentando  cum  vino  et  mundificando  et 
reponendo  et  continuando  eadem  localia,  quae  a principio,  donec  dicta  vulnera 
penitus  sint  curata  et  fortasse  3)  conveniunt  in  aliquibus  aliis  a praedictis.  — 
Circa  secundum  scilicet  quomodo  differunt  istae  curae,  sex  sunt  attendenda, 
secundum  quod  in  sex  differunt:  primo  differunt.  quoniam  ista  cura  nunquam 
exbibet  potionem,  sed  illa4)  exbibet  aliquando.  Secundo  differunt,  quoniam 
illa  aliquando  temptat  et  probat  aliqua  vulnera  propter  utilitatem  et  necessi- 
tatem,  scilicet  utrum  vulnera  cum  fractura  cranei  et  vulnera  pectoris  pene 
trent  usque  ad  concavitatem  eorum  interiorem,  quoniam  aliter  operatur  Thede- 
ricus  in  dictis  vulneribus  penetrantibus  et  in  non  penetrantibus,  sed  baec  cura 

*)  Q.  197:  maximo. 

2)  Q.  197  hat  nur:  cura  mirabilis  et  beata. 

3)  7139:  forte. 

4)  7139:  alia. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  4.  215 

nostra  nunquam  temptat  aut  probat  vulnera  aliqua  propter  utilitatem,  quia 
similiter  curantur  penetrantia  et  non  penetrantia  et  ita  faciliter,  sed  aliquando 
solum  propter  apparentiam  temptamus  vulnera,  ut  eorum  profunditatem  vide- 
ant  assistentes,  quod  non  laudo.  Tertio  difTerunt  in  medicamine  applicato, 
quia  Thedericus  applicat  solum  ')  stupas  vino  calido  madefactas  et  expressas, 
nos  autem  sub  istis  applicamus  emplastrum  panno  extensum  quod  est  tale: 
Hp.  succi  plantaginis  betonicae,  apii,  colatorum  ää  1 , resinae  colatae,  cerae 
novae  mundae  ää  quarterium  1,  coquantur  simul  lento  igne  continue  agitando, 
donec  succi  consumantur.  quia  tune  satis  coctum  est  et  hujusmodi  con- 
sumptionis  certum  signum  est  et  etiani  coctionis,  quia  ulterius  bulliendo  non 
emittit  sonitum  aut  strepitum,  sicut  prius  faciebat,  et  tune  addatur  tere- 
bintinae  libr.  1,  moveatur,  incorporetur  nec  postea  bulliat,  ne  virtus  tere- 
bintinae  ex  ebullitione  exalet  aut  evaporet,  quia  terebintina  est  subtilis  sub- 
stantiae  et  faciliter  ureretur;  ab  igne  deponatur,  coletur  et  servetur. 
Quarto  differunt  in  modo  applicandi,  quia  in  vulneribus  saniosis  facimus  in 
emplastro  foramen  vulneri  proportionale  et  recte  superponimus,  ut  sanies  exeat; 
sed  Thedericus  in  proposito  non  facit  foramen.  Quinto  differunt,  quia  Thede- 
ricus applicat  immediate  vulneri  stupas,  nos  autem  interponimus  emplastrum. 
Sexto  differunt,  quia  cura  Thederici  convenit  solum  vulneribus  recentibus  aut 
parum  alteratis;  sed  ista  cura  nostra  convenit  indifferenter  Omnibus  vulneribus 
ubicunque  sint,  scilicet  tarn  recentibus  quam  antiquis,  tarn  alteratis  quam  non 
alteratis,  tarn  saniosis  quam  non  saniosis,  tarn  penetrantibus  usque  ad  conca- 
vitatem  interiorem  cranei  et  ad  pelliculas  et  substantiam  cerebri  et  ad  conca- 
vitatem  pectoris  quam  non  penetrantibus  ad  easdem.  — Circa  secundum  prin- 
cipale, «scilicet  circa  modum  qualiter  debeat  summarie  fieri  ista  cura,  sex  sunt 
per  ordinem  attendenda:  12.)  quod  non  debent  probari  vulnera;  22)  debent 
removeri* 2)  necessario  cum  violentia.  si  oportet,  sola  ossa  comprimentia  aut  pun- 
gentia  duram  matrem,  praeterea  ossa,  de  quibus  super  hoc  dubitamus,  si  so- 
lum faciliter  possint  extrahi,  si  non,  non.  Similiter  debent  extrahi  vel  remo- 
veri omnia  cetera,  quaecunque  sunt  inter  labia  vulneris  praeter  naturam. 
32)  postmodum  debent  labia  uniri  secundum  quod  est  possibile.  42)  debent 
sui,  si  sutura  indigeant  et  eis  proficiat;  52)  debent  fomentari  vino  calido 
et  cum  stupis  expressis  desiccari.  62)  debet  applicari  praedictum  emplastrum 
extensum  super  petiam  et  super  ipsum3)  stupae  vino  calido  madefactae  et 
expressae,  deinde  ligari  artificialiter  sicut  prius4)  est  ostensum. 

Declarationes  praeambulae  ad  capitulum  sequens  (IV.),  ut  in 
sequenti  rubrica  continentur. 

Ad  evidentiam  capituli  praesentis  notandasunt  hieduo:  12)  Notandum, 
quod  ad  habendam  completam  doctrinam  de  cura  contusionis  capitis  sine  vul- 

*)  Q.  197:  solas. 

2)  Q.  197:  aliqua  ossa  scilicet  solum  omnino  separata,  si  sint,  quae  fa- 
ciliter et  sine  dolore  possunt  extrahi;  si  non,  non  u.  s.  w.  wie  oben. 

3)  Q.  197  schaltet  überschrieben  ein:  sc.  debent  poni. 

4)  Q.  197:  superius. 


216 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  4. 


nere  cutis  et  carnis  exterioris  cum  fractura  cranei  penetrante  et  ad  habendum 
praeambula  et  declarationes  ad  propositum  cum  eis  quae  in  praesenti  tractatu 
dicuntur,  necessarium  est  recurrere  ad  capitulum  XII.  hujus  tractatus  II,  quod 
est  de  cura  omnium  contusionum  in  universali;  ibi  enim  reperiri  potest  prae- 
ambulorum  et  causarum  et  totius  hujus  capituli  complementum.  — 2°)  No- 
tandum  quod  signa  tria  posita  in  tractatu  ad  declarationom,  utrum  laesiones 
cranei  penetrent  aut  non,  solummodo  habent  locum,  quando  cutis  exterior  est 
illaesa,  quorum  primum  fit  temptando  cum  ven triculo  digiti  etc.;  et  per  ipsum 
debiliter  scimus,  utrum  craneum  est  laesum  aut  non,  et  non:  utrum  laesio  sit 
penetrans  aut  non  penetrans  ultra  ipsum.  Per  secundum  signum,  quod  est 
percutiendo  caput  cum  virgula  etc.  ioformamur  debiliter,  utrum  sit  laesum 
fractura  penetrante  vel  minime  penetrante.  Per  tertium  signum,  quod  est 
trahendo  filum  etc.  aliqualiter  informamur,  utrum  laesio  penetret  aut  non 
penetret  ipsum  toturn.  Ulterius  ex  abuudanti  gratia  materiae  de  tribus  signis 
ad  idem  positis  in  sequenti  capitulo  sciendum,  quod  solum  habent  locum 
craneo  existente  discooperto  et  quod  per  unumquodque  ipsorum  cum  aliis  sig- 
nis ad  hoc  concurrentibus  sufficienter  possumus  informari,  utrum  ipsum  totum 
penetrent  aut  non  penetrent  ipsius  laesiones. 

Cap.  IV  doctr.  I tract.  II  de  cur  acontusionis  capitis  cum  fractura 

cranei  absque  vulnere  carnis  exterioris  et  cutis  capitis. 

Circa  quod  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  signa,  per  quae  cognoscitur, 
si  cum  contusione  sit  fractura;  2)  circa  modum  curandi  hujusmodi  contusionem 
et  fracturam.  Circa  primum  tria,  secundum  quod  ad  cognoscendum  habentur 
triasigna:  primum  signum  aliquando  cognoscitur  sensibiliter,  quando  caro  con- 
tusa  ex  ictu  ita  est  attenuata  super  craneum,  quod  non  remanet  nisi  sola  cu- 
tis integra  et  fissura  cranei  est  magna,  tune  potest  ventriculo  digiti  manifeste 
fractura  cranei  perpendi.  Secundum  signum  est,  si  caput  percutiatur  cum 
levi  virgula  sicca  sicut  de  salice,  et  rauce,  mute  sonat;  signum  est  fracturae 
cranei,  et  potest,  ut  melius  distinguatur , juxta  ipsum  percuti  caput  sanum. 
Tertium  signum,  quod  videtur  rnagis  certum  secundo,  est,  quod  teneat  patiens 
forte  filum  ceratum  inter  dentes  et  aliquis  trahat  fortiter  ungues  circa  dictum 
filum1).  Hujusmodi  tractionem  super  filum  non  potest  vulneratus  in  craneo 
tolerare.  Circa  secundum,  scilicet  circa  modum  curandi  hujusmodi  contusio- 
nem et  fracturam,  attendendum,  quod  primo  debet  madefieri  caput  cum  vino 
calido  et  abradi  capilli  supra  contusionem  et  circa  bene,  longo,  deinde  fiat 
sphaera  de  stupis  tantae  quantitatis,  quod,  quando  erit  madefacta  et  expressa 
et  compressa,  ipsa  cooperiat  totam  rasuram.  Causa  quare  in  proposito  non 
ponimus  plumaceolos,  sicut  facit2)  Thedericus,  immo  ponimus  sphaeram.  est 
quia  frustra  fit  per  plura,  quod  potest  fieri  per  pauciora,  sed  hujusmodi  gra- 
duatio3)  pulvillorum  quam  docet  Thedericus,  non  fit,  nisi  ut  fiat  fortior  con- 


‘)  Q.  197  schaltet  ein:  ut  fiat  sonus. 

2)  Q.  197:  dicit. 

3)  Q.  197:  gradatio  et  multiplicatio. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  5. 


217 


strictio  supra  medium  contusionis  et  laxior  in  circumferentiis  ejusdem,  qtrae 
constrictio  gradualis  est  necessaria  in  proposito,  quia  ubi  fit  fortior  contusio, 
ibi  debet  fieri  fortior  constrictio;  hoc  autem  est  in  medio;  hujusmodi  autem  con- 
strictio gradualis  aeque  bene  fit  et  multo  melius  cum  unica  sphaera  sicut  cum 
multis  plumaceolis;  ergo  etc.  Quae  sphaera  madefiat  vino  calido  salso 
et  exprimatur,  postmodum  pars  ejus  ponenda  versus  caput  madefiat  in  melle 
calido  salso  et  contusioni  applicetur.  Causa  quare  sphaera  successive  made- 
fit in  istis  est,  quia  ista  sunt  fortiter  consumptiva  et  praeservativa  a putre- 
factione,  sed  in  proposito  talibus  in  d i gern  u s,  ergo  etc.  Cui  sphaerae  super- 
ponatur  pul villus  ')  de  stupis  vino  calido  madefactus  et  expressus  et  deinde 
plumaceolus  siccus  major  praedicto  et  ligetur  et  sic  dimittatur  usque  ad 
vel  7ülli  diem,  antequam  solvatur,  nisi  dolor  continuetur  aut  augeatur,  quod  si 
sit,  solvatur  et  iterum  praedicto  modo  praeparetur  et  sic  de  5 in  5 aut  circa, 
donec  curetur;  et  ad  majorem  securitatem  detur  pigmentum  sicut  superius  est 
osfensum  observatis  praedictis  omnibus  obsorvandis. 


D eclaratio n es  praembulae  ad  subsequens  capitulum  (V). 

Ad  pleniorem  capituli  praesentis  evidentiam  et  totius  doctrinae  curationis 
vulnerum  capitis  notanda  sunt  hic  octo:  1°)  Notandum,  quod  hic  rationa- 
biliter  potest  quaeri,  utrum  frustra  cranei  separata  omnia  necessario  oporteat 
extrahi  cum  ferro,  si  aliter  extrahi  non  possunt?  Arguo.  quod  sit,  quia  sicut 
impossibile  est  animal  non  recipiens  nutrimentum  vivero,  ita  partem  quam- 
libet  animalis;  sed  partes  animalis  omnino  separatae  non  recipiunt  nutrimen- 
tum, ergo  non  possunt  diu  vivere,  ergo  corrumpuntur,  ergo  oportet  eas  extrahi, 
ne  corrnmpant  partes  adjacentes.  ItemGalenus.  Avicenna,  omnes  actores 
medioinae  et  chirurgiae  praeter  Thedericum  et  omnes  practicantes  docent 
hujusmodi  ossa  extrahere,  ergo  etc.  Oppositum  dicit  Thedericus;  oppositum 
docemus  ergo  etc.  — Dicendum  quod  quaestio  potest  quaerere  duo;  121: 
utrum  a vulneribus  procuratis  secundum  antiquos;  2™:  utrum  a vulneribus 
procuratis  secundum  Thedericum  et  modernos.  Si  primo  modo,  dico  quod 
oportet  ossa  cranei  fracta  et  omnino  separata  extrahi,  quoniam  in  omnibus 
vulneribus  sic  procuratis  necessario  generatur  sanies,  quae  subintrat  eraneum, 
quam  oportet  necessario  extrahi  et  vulnus  cranei  elargari,  nisi  sit  ad  hoc 
sufficiens,  ut  possit  per  ipsum  mundificari  et  extrahi  dieta  sanies  et  hoc 
patet  auctoritate  Galeni  111°  megategni,  quae  jam  apparebit.  Si  secundo 
modo  quaeratur* 2)  quaestio,  scilicet  utrum  oporteat  necessario  ossa  fracta  et 
omnino  separata  a craneo  removeri  cum  violentia,  si  aliter  non  possunt  a 
vulneribus  procuratis  secundum  Thedericum  etc.,  dico.  quod  non;  cujus 
causa  est,  quia  cura  istorum  vulnerum  sic  procuratorum  non  differt  a cura 
vulnerum  ceterorum  membrorum  cum  fractura  ossium  eorundem,  ut  coxae. 
cruris  et  similiuin,  nisi  propter  saniem,  quae  generatur  in  vulneribus  carnis 


‘)  Berl.  Cod.:  plumaceolus. 

2)  Q.  197:  quaerat. 

Pagel,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Mondeville. 


15 


218 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.!  ad  cap.  5. 


exterioris  capitis  existeutis  supra  craneum,  quae  descendit  ad  cerebrum  et 
ejus  panniculos  per  fraeturam  cranei  penetrantem.  Quod  patet  auctoritate 
Galeni  III0  megategni  cap.  1 dicentis:  fraeturam  ossis  capitis  cognoscet 
aliquis  velut  alias  fracturas  aliorum  ossium  consolidari  non  posse  propter 
molestationem  accidentium,  priusquam  consolidetur,  eam  sequentium,  quae 
sunt  alienatio,  vertigo,  scotomia  etc.,  quae  fiunt  propter  saniem  in  vulnere 
exteriori  generatam  et  ad  duram  matrem  fluentem  et  in  vulnere  coagulatam, 
quare  oportet,  ut  ossa  extrahantur  et  sanies  educatur,  ut  dicta  accidentia 
non  oriantur.  Item  Galenus  eodem  libro  eodem  capitulo:  necesse  est,  ut  ossa 
capitis  fracia  extrahantur,  utvirus  egrodiatur;  ergo  solum,  utextraliatur  sanies, 
hujusmodi  ossa  extrahuntur.  Item  idem  ibidem:  extrahatur  solum  de  osse, 
quaotum  sufficit  ad  extractionem  saniei;  ergo  ut  patet  auctoritatibus , ossa 
solum  extrahuntur  hujusmodi,  ut  extrahatur  sanies,  non  propter  corruptionem 
aut  separationem  ipsorum.  Sed  possumus  curare  omnia  vulnera  absque  eo 
quod  in  eis  generetur  sanies  aut  debeat  procurari , ut  visum  est;  ergo  non 
oportet  frustra  cranei  fracta  sive  separata,  sive  non,  cum  violentia  removeri 
plus  quain  ossa  tibiae  sive  coxae.  — Ad  rationem  primam,  cum  dicitur  „sicut 
impossibile  est  animal  etc.“  dico;  quod  non  oportet,  quia  pars  animalis  magis 
subvenit  parti  ejusdem  separatae  quam  aliquod  totum  extraneum,  ut  cibus 
non  assumptus  possit  subvenire  animali.  Vel !)  dicendum,  quod  verum  est 
de  partibus  raris,  sicut  est  caro,  non  autem  de  solidis  et  viscosis,  sicut  patet 
in  animalibus  annulosis;  item  frustra  ossium,  quae  sunt  solida,  possunt  diu 
vivere  separata  et  per  processum  reuniri,  nisi  aer  ea  contangat  et  alteret  et 
tabefaciat,  sicut  sensibiliter*  2)  videmus  in  fracturis  coxae  et  similibus.  Nunc 
autem  aer  ea  non  contangit  in  vulneribus  procuratis  secundum  Thedericum 
et  modernos,  quare  etc.  Vel  dicendum,  quod  ratio  bene  concludit  de  ossibus 
separatis  omnino,  quae  nt  plurimum  oportet,  quod  natura  expellat;  sed  si 
aliquantulum  carni  adhaereant.  sufficit  ad  eorum  unionem,  sicut  experimento 
videmus.  — Dato  quod  hujusmodi  frustra  a craneo  toialiter  separentur,  ad 
auctoritates  Galeni  et  Avicennae  bene  concludunt,  quod  oportet  hujusmodi 
frustra  a vulneribus  procuratis  secundum  antiquos  extrahi.  Sequitur  ergo  ex 
praedictis,  quod  si  contingat  craneum  frangi  absque  laesione  carnis  exterioris 
capitis,  quod  sola  actione  naturae  hujusmodi  fractura  curabitur.  et  quod  in 
proposito  non  est  necessaria  operatio  manualis.  Hoc  autem  ignoraverunt  an- 
tiqui  habentes  signa  ostendentia  in  qua  parte  craneum  esset  fractum  et  tune 
ibi  aperiebant  carnom  et  craneum  etc.  Similiter  sequitur  ex  praedictis,  quodsi 
medulla  coxae  aut  similis  esset  ita  nobilis,  sicut  medulla  cranei,  quod  est 
cerebrum,  et  per  consequens  ita  passibilis  et  os  coxae  frangeretur  et  sanies 
subintraret,  quod  oporteret  fraeturam  ejus  ampliari  etossium  frustra  manualiter 
et  cum  violentia  removeri,  sicut  oportet  os  cranei,  quando  ipsum  subintrat 
sanies.  Similiter  sequitur,  si  cerebrum  esset  immobile  sicut  medulla  cruris  et 
sanies  ad  ipsum  descenderet,  quod  non  oporteret  craneum  fractum  cum 


‘)  7130:  aliter. 

2)  Q.  197:  subtiliter. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  5. 


219 


violontia  removeri  plus  quam  oportet  ossa  fracta  coxae  aut  membrorum  con- 
similium  etc.  Ulterius  probato,  quod  omne  vulnus  in  quantum  vulnus  secun- 
dum  doctrinam  Thederici  et  modernorum  procuratum  possit  curari  absque 
generatione  saniei,  et  probato,  quod  melior  est  cura  vulnerum  in  quibus  non 
generatur  sanies,  irnmo  in  quantum  possibile  est  evitatur  quam  cura  in  qua 
ejus  generatio  procuratur,  probato  similiter,  quod  in  vulneribus  secundum 
doctrinam  Thederici  procuratis  aut  secundum  nostram  craneum  potest  con- 
jungi  postquam  frangitur  et  ejus  frustra  separata  totaliter  reuniri,  sicut 
possunt  frustra  ossiiim  coxae  et  similium  et  adhuc  melius,  quia  ossa  capitis 
magis  quieta  sunt  nec  umquam  moventur  in  suis  juncturis  sed  solum  motu 
totius  capitis  et  quia  natura  magis  est  sollicita  de  cura  capitis  vulnerati, 
potest  quaeri:  quid  fiet  de  sanguine,  qui  jam  fluxit  per  vulnus  cranei  ad 
duram  matrem  a vulnere  carnis  exterioris,  cum  a loco  illo  extrahi  non  possit, 
nisi  ad  hoc  fiat  sufficiens  apertura?  Diccndum  sine  argumentis:  si  illud, 
quod  minus  videtur  inesse,  inest  et  istud  quod  magis,  sed  minus  videtur, 
quod  materia  phrenesis  et  lethargiae  possunt  resolvi  per  localia  extrinseca, 
cum  ibi  non  sit  fissura  in  craneo  aut  vulnus  extrinsecum  in  carne  et  tarnen 
resolvitur ’)  non  obstante  quod  sunt  imbibitae  in  panniculis,  ergo  multo  magis 
potest  consumi  dictus  sanguis,  qui  est  levis,  resolubilis,  qui  per  commissuram 
cranei  subintravit,  cum  eadem  rimula* 2)  possit  esse  via  ad  sanguinis  reditum; 
nec  etiam  est  sanguis  dictus  in  panniculis  cerebri  inviscatus,  quare  melius 
expellitur  vi  naturae  meliusque  obedit  medicaminum  actioni.  Similiter  potest 
quaori:  quid  fiet  de  sanie  inclusa  sub  craneo?  Dicendum  quod  quaestio 
supponit  falsum,  quia  in  vulneribus  procuratis  secundum  doctrinam  Thederici 
et  nostram  nunquam  generatur  sanies  nec  per  consequens  subintrat  craneum, 
quare  etc.  — 2°  Notandum  quia  Thedericus  dicit  1.  2 cap.  8 ad  istud  pro- 
positum,  quod  facta  illa  praeparatione  et  cessante  fluxu  sanguinis  fiat  secunda 
praeparatio  in  crastino,  ideo  quaeratur  utrum  hoc  debeat  fieri,  et  videtur 
auctoritate  Thederici  praedicta,  quod  sit.  Oppositum  videtur  per  omnes 
aetores;  item  practicantes  dicunt3)  quod  magis  debet  differri  secunda  prae- 
paratio in  hieme  quam  in  aestate.  Dicendum  quod  secunda  praeparatio  debet 
fieri  habendo  respectum  ad  quattuor;  primo:  ad  citam  aut  tardam  gene- 
rationem  saniei;  secundo:  ad  citam  aut  tardam  praeparationem  expellendorum 
et  extrahendorum ; tertio:  ad  recidivum  fiuxus  sanguinis;  quartO:  attendendo 
ad  citam  curam  vulnerum.  Si  fiat  attendendo  ad  primum,  ad  quod  attendunt 
solum  antiqui  cyrurgici,  non  moderni,  dico,  quod  tempore  calido  debet  citius 
fieri,  quia  tune  sanies  generalur.  Si  fiat  attendendo  ad  secundum,  ad  quod 
attendunt  omnes  cyrurgici  cujuscunque  sectae,  tune  debet  citius  fieri  propter 
dictam  causam,  et  quia  tune,  scilicet  tempore  calido,  plus  nocet  longa  mora 
eorum  in  vulneribus,  quare  omnia  ista  citius  quam  potest  bono  modo  debent 
extrahi,  quia  omne  quod  est  in  corpore  humano  praeter  naturam  extrahi  debet 


*)  Q.  197:  resolvuntur. 

2)  Einige  Codices  lesen  rivula. 

3)  Q.  197:  et  practicantes  conveniunt. 

15* 


220 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  5. 


citius  quam  potest  tamquam  ipsum  inficiens  et  corrumpens.  Si  in  proposito 
solum  inspiciatur  ad  tertium,  scilicet  ad  recidivum  fluxus  sanguinis,  tune 
tardetur  magis  secunda  praeparatio  tempore  calido  quam  frigido,  quia  tune 
sanguis  est  magis  promptus  ad  fluxum,  qui  quidem  fluxus  sanguinis  magis 
periculosus  est  et  magis  timendus,  quam  longa  mora  saniei  aut  ceterorum  in 
vulnere.  Si  fiat  attendendo  solum  et  praecise  ad  citam  et  rectara  curam  vul- 
nerum  exclusis  Omnibus  accidentibus  modo  dictis  et  ceteris  quibuscunque, 
tune  debet  fieri  tardius  quam  potest  nisi  ingens  necessitas  nos  compellat; 
causa:  quia,  sicut  visum  est  prius  auctoritate  Galeni,  vulnera  non  curantur 
nisi  quiescant.  Ad  auctoritates  potest  dici,  quod  nee  actores  nee  practicantes 
nee  Thedericus  possunt  nec  debent  praefigere  unicum  certum  terminum 
secundae  praeparationis,  ut  visum  est,  propter  accidentia,  quae  vulnera  con- 
sequuntur.  Quaeritur,  utrum  sit  bonum  signum,  quando  solvitur  vulnus, 
quod  fuitelargatum  propter  extraclionem  frustrorum  cranei,  in  venire  quarterios 
vulneris  carnis  exterioris  tumefactos?  Arguitur  quod  sit,  auctoritate  Thederici 
1.  2 cap.  8 ad  propositum.  Item  patet  auctoritate  Hippocratis  51  particula 
aphorismi:  quibuscunque  tumores  in  vulneribus  apparent  non  valde  spas- 
mantur.  Oppositum  potest  elici  ex  praedictis  Galeni  Vl°  megategni  in  pluri- 
bus  locis:  de  melioribus  rebus,  quas  intendimus  in  cura  vulnerum,  est  pro- 
hibitio  apostematis;  sed  omnis  tumor  est  apostema,  ut  palet  auctoritate  Galeni 
11  propositione  commenti  aphorismi  nunc  allegati.  ergo  tumor  non  est  bonum 
signum  in  vulneribus.  Dicendum  quod  quaestio  potest  quaerere  duo;  1“  si 
sit  boDum  invenire  etc.  tumore  parvo  recenti  non  insaniato;  21 : si  tumore 
magno  antiquo  insaniato  aut  prope  insaniationem ? Si  quaestio  quaerat  primo 
modo,  dico  quod  bonum  est,  quia  signum  est,  quod  virtus  potest  regere  et 
nutrire  vulnus  sufficienter  nec  est  signum  nimii  fluxus  humorum.  Si  quaestio 
quaerat  de  secundo,  dico  quod  malum  signum  est,  quia  significat  nimium 
fluxum  humorum  ad  vulnus,  quos  virtus  nequit  corrigere  et  signat  dominium 
morbi  super  virtutem  et  signat  quod  ibi  generabitur ')  sanies  et  per  conse- 
quens  febris,  quia  circa  generationes  saniei  etc.,  et  fortasse  patiens  morietur. 
Ad  auctoritatem  Thederici  dicendum,  quod  ipse  inteliexit  de  tumore  parvo 
vel  mediocri  non  insaniando  etc.  Ad  auctoritatem  Hippocratis  dico  quod  non 
spasmantur  ex  inanitione  sed2)  (bene)  ex  repletione  possunt  et  insaniantur  et 
patientes  incurrunt  febrem  et  possunt  mori  et  sic  est  malum  signum.  Ad 
auctoritatem  Galeni : ipse  inteliexit  de  tumore  magno,  in  quo  oportebat  saniem 
generari  et  sic  procedunt  rationes  et  omnes  verum  dicunt,  si  recte  intelligan- 
tur,  — 32.)  Nolandum,  quod  Thedericus  dicit  1.  2 cap.  8,  quod  vulnus  capi- 
tis elargandum  oportet  scindi  in  modum  crucis;  sed  Lanfrancus  dicit,  quod 
melius  est  secundum  figuram  septem  in  algorismo  sic  /\et  sic  minus  molestan- 
tur  villi  nervorum  etc.  et  minus  scinduntur  et  minor  dolor  infertur  patienti  et 
pulchrior  fit  cicatrix.  — 42)  Notandum,  quia  aliqui  ponunt  in  vulneribus 
capitis  et  aliis  carpiam,  alii  stupas,  ideo  dubitatur,  quid  melius.  Dicendum 


‘)  7139:  generatur. 
2)  Q.  197:  si. 


Tract.  IT  Doctr.  I cap.  5. 


221 


quod  videtur  modernis,  quod  carpia  sit  melior  propter  5 causas:  1.1:  quia 
magis  mollis;  21:  quia  non  corrodit;  31:  quia  magis  imbibit  saniem;  41: 
quia  magis  generat  carnem;  51:  quia  magis  munda  etc.  ut  patet.  — 51)  No- 
tandum,  quod  Thodoricus  dicit  1.  2 cap.  8,  quod  natura  post  extractionom 
ossium  capitis  non  regenerat  ibi  porum  ita  fortem,  sicut  in  aliis  mombris,  sed 
salva  sui  gratia,  si  eodem  modo  regantur  vulnera  utrobique,  eodem  modo  re- 
generat  natura  porum  in  ipsis,  quantum  est  de  se.  Sed  quia  saepe  extrahuntur 
ossa  a vulneribus  capitis,  ab  aliis  non:  ideo  natura  saepius  derelinquit  ibi 
foveam,  quia  os  est  membrum  pure  spermaticum,  quod  non  regeneratur  saltem 
in  adultis,  ut  alibi  visum  est,  et  ideo  remanet  fovea  seoundum  quantitatem 
ossis  exlracti,  ut  patet  auctoritate  Galeni  ultima  propositione  commenti  super 
aphorism.  61  particulae:  vulnera  quaecunque  annua  fiunt  etc.  Dicit  simililer 
Hippocrates  ibi,  quod  ubi  emittitur  os  necesse  est  cicatricem  concavam  fieri 
quoniam  caro  ex  portione  sua  de  nutrimento  non  potest  supplere  vices  ossis, 
quia  omnium  natura  constantium  etc.,  et  si  posset,  tarnen  nutrimentum  carnis 
non  est  aptum  ossi,  ut  alibi  apparuit  et  ideo  remanet  fovea  loco  ossis.  — 6°)  No- 
tandum  quod  in  omni  casu  periculoso  in  quocunque  proposito  debet  cyrurgi- 
cus  fugere  aut  vocare  socium  utsolus  non  intret1)  infamiam,  quoniam,  „solatium 
miseris  socios  babuisse  malorum“  sicut  dicit  poeta.  7°)  Notandum.  quia2) 
in  capitulo  praesenti  fit  sermodeexfoliatione  cranei,  quid  est  exfoliatio?  Exfoli- 
atio  est,  quando  aliquod  os,  quo  dfuit  aliqualiler  tabefactum  ab  aliquo  medica- 
mine  aut  sanie  autdesiccatum  abaere  expelliturvi  naturae  etperprocessum  tem- 
poris  scilicet  ejus  superficies  exterior  per  minima  frustra,  sicut  squamae  fur- 
furis  et  quantumcunque  cyrurgici  circa  ossa  laborantes  de3)  dictis  ossibus  ex- 
trahant,  dato  quod  nihil  corruptum  aut  laesum  dimittant  aut  quod  de  sano 
exlrahant,  natura  tamquam  diffidens  de  opere  manuali  semper  postea  partem 
suam  expellit.  — 8°)  Notandum,  quod  aliqui  consueverunt  ponere  supra  cra- 
neum,  postquam  ejus  vulnus  erat  tentis  ropletum,  aliquid  frustrum  ciphi  alicu- 
jus  et  hoc  propter  duas  causas  et  bene  sicut  mihi  videtur:  1 1 causa,  ne  mo- 
tus  cerebri  expellat  tentas  a vulnere  cranei;  2l , ne  compressio  ex  ligatura 
facta  comprimeret  nimis  tentas  et  laederet  duram  matrem.  unde  rurales  aliqui 
assistentes  in  appositione  ciphi  non  revertentes  in  sequenti  praeparatione  cre- 
diderunt,  quod  dictum  frustrum  ciphi  in  perpetuum  remaneret  inter  vulnus. 

Cap.  V.  doctr.  I.  tract.  II  de  modo  operandi  manualiter  cum  in- 
srumentis  f er  reis  in  craneo  fracto  etc. 

Circa  quintum  capitulum  principale.  quod  est  de  modo  exercendi  chirur- 
giam  cum  ferro  in  craneo  fracto,  quando  praedicta  cura  Thederici  non  suffi- 
cit  in  proposito  aut  nostra  propter  aliquant  causam  aut  fieri  non  potest,  duo 
sunt  attendenda:  1)  in  quibus  casibus  praedicta  cura  Thederici  non  sufficit; 


1)  Q.  197:  incurrat. 

2)  Einige  Codices  lesen  quod. 

3)  7139:  ex. 


222 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


2)  circa  modum  operandi  in  proposito.  De  primo  sciendum  quod  in  6 casibus 
non  sufficit:  12!:  quando  vulneratus  non  offert  vulnus  praeparandum  cyrur- 
gico  donec  transivit  tempus  praedictum  infra  quod  debet  potio  exhiberi;  2US: 
quando  patiens  non  vult  assumere  potionem;  32!:  quando  non  potest  assumere 
aliqua  de  causa,  sicut  quia  forte  nunquam  potavit  vinum;  42!:  quia  potio 
non  potuit  haberi;  5,ls:  quando  vulneratus  potavit  potionem,  si  eam  evomuit; 
62!:  quando  potio  non  debet  patienti  exhiberi  aliqua  de  causa,  ut  si  patiens 
febrern  continuam  aut  putridam  patiatur.  In  dictis  6 casibus  oportet  cyrurgi- 
cum  volentem  curare  vulnera  hujusmodi  ad  extractionem  violentam  extrahen- 
dorum  cum  ferro  et  operatione  manuali  recurrere  velit  nolit.  — Circa  secun- 
dum,  scilicet  circa  modum  operandi  in  proposito  quinque  sunt  attendenda: 
12)  circa  modum  praeparandi  hujusmodi  vulnera  antequam  os  extrahendum 
ab  eis  extrahatur;  22)  circa  tempus  infra  quod  debet  os  removendum  a craneo 
removeri;  32)  circa  modum  removendi  ipsum  os;  42)  circa  modum  praeparandi 
hujusmodi  vulnera  postquam  os  extrahendum  ab  eis  est  extractum;  52)  circa 
modum  curandi  aliqua  accidentia,  quae  aliquando  hujusmodi  vulnera  conse- 
quuntur.  Circa  primum,  scilicet  circa  modum  procurandi  vulnera  hujusmodi 
antequam  ossa  removenda  ab  eis  auferantur1 2),  duo  sunt  attendenda:  1)  circa 
modum  procuranda  vulnera  carnis  exterioris  2)  circa  modum  procurandi  vulnera 
ossis.  Circa  primum  sciendum,  quod  vulnus  carnis  aut  est  satis  largum, 
donec  per  ipsum  possit  removeri  de  osse  ad  mundificationem  saniei  sufficientem 
aut  non.  Primum  repleatur  fortiter  tentis  usque  ad  summum  ejus,  donec 
vulnus  constringi  non  possit;  secundum  sic  elargetur,  scilicet  strictum:  fiat 
sectio  transiens  recte  per  medium  vulneris  prae  extransverso,  ut  ambo  vulnera 
faciant  unam  crucem;  in  quolibet  4 angulorum  crucis  carnis  infigatur  forte 
filum,  mediante  quo  anguli  possint  trahi,  deinde  incarnentur  omnes  a craneo 
successive  cum  rasorio  et  elongentur,  donec  frustra  cranei  removenda  carno 
exterioris  vulneris  non  obstante  valeant  removeri  et  repleatur  totum  vulnus 
carnis  fortiter  tentis  de  stupis  oleo  rosaceo  madefactis,  ut  anguli  carnis  a 
vulnere  cranei  elongentur  et  sic  continuentur  omnes  praeparationes  donec 
ossa  removenda  removeantur.  Circa  modum  praeparandi  vulnera  ossis  ante- 
quam removenda  removeantur,  primo  inungatura)  oleum  rosaceum  tepidum 
super  vulnus  ossis,  postmodum  repleatur  pulvillis  de  carpia  eodem  oleo  made- 
factis et  fiant  cetera  supradicta.  Circa  tempus,  quo  extrahendum  debet 
extrahi,  sciendum,  quod  ea,  quae  faci liier  possunt  extrahi  citius  quam  possunt 
extrahi  debent,  similiter  secundum  veritatem  ea  quae  cum  violentia  extrahi 
oportet;  sed  secundum  apparentiam  propter  verba,  ne  mors  vulnerati  cyrurgico 
imponatur.  melius  est  differre,  nisi  sit  frustrum  ossis  pungens  aut  coartans 
duram  matrem,  donec  videatur,  utrum  virtus  succumbat  aut  non:  si  succum- 
bat,  dimittantur  removenda,  nec  erit  cyrurgicus  diffamatus;  si  vertus  stet  aut 
convalescat,  citius  quam  poterunt,  amoveantur  nec  aliquo  modo  differatur  ultra 
6 dies  in  aestate,  ultra  9 in  hieme.  Circa  modum  removendi  os  removendum 


1)  13002  u.  7139:  removeantur. 

2)  Berl.  Cod.  u.  16642:  infundatur. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


223 


duo:  1)  circa  remotionem  ossis,  quod  sine  violentia  potest  extrahi;  2)  circa 

remotionem  ossis,  quod  sine  violentia  extrahi  non  potest.  Circa  primum  duo: 
1)  cujusmodi  os  debet  removeri;  2)  quomodo  debet  removeri.  De  primo: 
soluin  ea  quae  possunt  removeri  sine  magno  dolore,  quae  sunt  omnino  separata 
a carne  et  craneo:  fluctuantia  quae  sunt  notabilis  quantitatis  removeantur; 
parvissima  extrahi  non  oportet,  nisi  pungant  duram  matrem,  quia  ea  per  pro- 
cessum  temporis  natura  expellit  De  secundo,  scilicet  de  modo  extrahendi: 
extrahi  debent  cum  unguibus.  si  possibile  est;  si  non.  extrahantur  cum  in- 
strumentis  ad  hoc  aptis,  ut  cum  tenaculis  subtil i bus  et  similibus,  ui  posterius 
apparebit  Circa  extractionem  ossis,  quod  sine  violentia  extrahi  non  potest, 
duo  sunt  attendenda:  1™.  est  de  quibusdam  divisionibus  vulnerum  cranei 
valentibus  ad  propositum;  2™  de  modo  operandi  artificialiter  in  proposito. 
De  primo  notandum,  quod  vulnerum  cranei  aliud  non  penetrat  ad  concavi- 
tatem  ejus  interiorem,  aliud  penetrat.  Non  penetrantium  aliud  est  cum  de- 
perditione  substantiae  partis  ossis,  aliud  sine  deperditione  substantiae.  Eorum, 
quae  sunt  sine  deperditione  substantiae  aliud  est  fissura  directa  quasi  pene- 
trans,  cujus  utraque  latera  sunt  firma  et  aequalia.  Aliud  est  solum  super- 
ficiale, cujus  aliquod  labium  aut  ambo  sunt  elevata  et  non  firma  aut  cujus 
pars  ossis  superficialis  separabilis  est.  Penetrantium  aliud  est  amplum  patens 
per  quod  potest  videri  dura  mater;  aliud  est  strictum,  r.on  amplum,  ut  fissura. 
Penetrantium  amplorum  aliud  est  tantum  amplum  quod  sanies  a sui  conca- 
vitate  subteriori  potest  per  ipsum  sufficienter  mundificari,  aliud  non  tantum, 
quod  sanies  mundificari  possit.  Item  tarn  amplorum  quam  fissurarum  alia 
habent  neutrum  labium  magis  elevatum  altero  aut  depressum;  alia  hahent 
alterum  depressum  aut  elevatum.  Item  habentium  latus  depressum  aliud  est 
in  quo  dura  mater  comprimitur  a latere  depresso,  aliud  in  quo  non.  Item 
tarn  habentium  latus  depressum  quam  non  habentium  alia  sunt,  in  quibus 
frustrum  ossis  pungit  duram  matrem.  alia  sunt  in  quibus  non.  Item  alia  sunt 
in  commissuris  vel  prope  ipsas,  alia  longe  ab  eis,  quae  omnia  inter  se  diffe- 
runt  sicut  differt  in  ipsis  operatio  manualis.  Circa  modum  artificialiter  ope- 
randi in  proposito  duo  sunt  attendenda:  1)  quae  est  causa,  quare  os  extra- 
hitur.  2)  quomodo  extrahi  debet.  De  primo:  causa  quare  extrahi  debet,  est 
triplex:  1“:  ut  sanies  generata  in  vulnere  carnis  capitis  exterioris  quae  transit 
per  vulnus  cranei  ad  duram  matrem,  possit  per  locum,  a quo  extrahitur  os, 
extrahi  et  mundificari,  ne  ibi  remanens  inferat  vulnerato  perniciosa  accidentia 
sivo  mortem.  Istam  causam  praetendit  Galenus  III0  megategni  cap.  1 in  fine, 
unde  si  posset  praecaveri  in  vulnere  praedicto  generatio  saniei,  aut  si  posset 
caveri  ne  descenderet  sub  craneo  non  oporteret  os  removeri  nec  vulnus  cranei 
ampliari  plus  quam  oportet  vulnus  ossis  coxae,  similiter  si  medulla  cranei 
non  esset  magis  nobilis  quam  medulla  ossis  coxae.  2t  causa,  quare  quan- 
doque  oportet  os  hujusmodi  removeri,  est,  quando  aliqua  ossis  pars  est  de- 
pressa,  quae  opprimit  duram  matrem.  3®  causa:  quando  aliquod  frustrum  ossis 
pungit  duram  matrem,  quoniam  dura  mater  est  membrum  nobile  multum  sen- 
sibile;  hujusmodi  autem  membra  secundum  quod  dicit  Galenus  VII0  megategni 
cap.  7 graves  et  longas  non  sustinent  passiones  et  ista  magis  in  declarationibus 


224 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


apparebunt.  Adhuc  circa  modum  operandi  in  proposito  duo:  1)  circa  gene- 
ralia.  2)  circa  specialia  tnagis.  De  primo  suppositis  quibusdam  coramunibus 
regul is  dictis  cap.  2 fl  principali  hujus  doctrinae.  scilicet  capitulo  de  eis,  quae 
requiruntur  ad  curam  vulnerum  nervorum,  hic  attendendae  sunt  20  regulae 
generales:  12.-.  omne  os  extrahendum  cum  violentia  et  etiam  aliter  debet 
extrahi  citius  et  facilius  quam  potest;  causa  122  partis  122  regulae:  quia 
quanto  citius  extrahitur,  tanto  minus  molestat  locum  laesum  et  dolor  citius 
mitigatur  et  quamdiu  esset  in  vulnere  nunquam  vulnus  consolidaretur  conso- 
lidatione  bona;  causa  222  partis:  quia  quanto  facilius  tanto  minor  dolor  in- 
fertur,  qui1)  dolor  prosternit  virtutem  secundum  Galenum  supra  3221  partem 
regiminis  acutorum  super  partem  „screatus  optimus  etc.“  — 22.  regula: 
quandocunque  fit  operatio  cum  ferro  circa  craneum,  debent  opilari  aures  pa- 
tientis  cum  coto  aut  simili,  ne  patiens  instrumentorum  sonitu  terreatur. 
32  regula:  a quocunque  loco  auferatur  os,  quomodocunque  vulnus  ossis,  si 
indigeat.  applanetur  maxime  interius,  ne  asperitas  labiorum  vulneris  cranei 
laedat  duram  matrem.  42  regula  datur  a Galeno  III0  megategni  cap. 
ultimo:  nunquam  debet  de  osse  extrahi  nisi  quantum  sufficit  ad  saniem 
extrahendam  et  si  vulnus  primum2)  sit  de  se  ad  hoc  sufficiens  non  debet  per 
extractionem  ossis  ulterius  elargari,  quia  ex  quo  propter  saniei  mundifica- 
tionem  auferuntur  ossa,  sicut  patet  auctoritate  Galeni  et  per  Avicennam  1.  4 
f.  5 tr.  2 cap.  de  cura  fracturae  cranei,  non  debemus  de  ossibus  extrahere 
nisi  quantum  sufficit  ad  saniei  mundificationem,  immo  quod  plus  est  vult 
Avicenna  cap.  allegato  et  Serapion  de  cura  sodae  frigidae,  quod  si  possit 
sanies  mundificari  absque  ossium  extractione  eorum  extractio  postponatur. 
52  regula:  quandocunque  a craneo  oportet  os  extrahi,  debet  differri  aut  anti- 
cipari  remotio,  quantum  possibile  est,  ut  a tempore,  quo  magis  abundant 
humiditates  in  capite  sicut  in  plenilunio  elongetur,  quia  secundum  Avi- 
cennam 1.  1 f.  4 cap.  21  de  ventosis  tune  humores  ebulliunt  et  augmentantur 
sicut  augmentatur  lumen  in  corpore  lunae  et  augmentatur  eerebrum  in  craneis 
et  aqua  in  fluminibus  accessionem  et  recessionem  habentibus  et  sic  panniculi 
cerebri  elevantur  et  per  consequens  appropinquant  craneo,  quia  cum  instru- 
mentis  cyrurgicis  citius  laederentur.  62  regula,  quae  resultat  ex  42:  re- 
movendo  removenda  non  debemus  extremitates  consequi  fissurarum.  quia 
sufficit  tantum  solum  de  osse  extrahi  quantum  sufficit  ad  hoc  quod  sanies 
expurgetur.  1 1 regula:  os  debet  semper  removeri  a parte.  ad  quam  sanies 
plus  decliuat,  quia  per  istam  partem  sanies  facilius  expurgaiur  et  secundum 
philosophum  libro  physicorum  et  secundum  Galenum  in  52  aphorismo  1 22  par- 
ticulae  in  perturbationibus  ventris  et  vomitibus  ars  debet  imitari  naturam  in 
quantum  potest.  82  regula:  os  semper  debet  removeri  a parte,  quae 
magis  a commissuris  cranei  elongatur,  quoniam  dura  mater  dependet  a 
cranei  commissuris  et  est  nervosa  valde  sensibilis,  quare  si  cum  instrumentis 
tangantur  commissurae,  infertur  panniculis  et  cerebro  maximum  noc-u- 


')  7130  u.  7139:  quoniam. 

2)  Q.  197:  ipsum. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


225 


mentum.  9“  rogula:  nunquam  debet  os  extrabi  nec  paliens  molestari  virtut© 
pationtis  penitus  succutubente , quia  si  male  succederet,  imponeretur 
cyrurgico,  nisi  sciatur.  quod  os  pungens  aut  coartans  duram  matrem  sit 
tota  causa,  quare  virtus  succumbit,  quo  sei to  auferatur  dictum  os  citius 
quam  potent  bono  modo,  quia  osse  pungente  aut  coartante  remoto  ut  plu- 
rimum  convalescit  virtus  et  ipso  remanente  virtus  succumbit,  quia  membra 
sensibilissima  nobilia  graves  et  longas  non  sustinent  passiones  et  cum  hujus- 
modi  frustrum  pungens  sit  propria  causa  et  immediata  quare  succumbit  virtus 
amoto  frustro  amovetur  ejus  effectus  scilicet  dolor.  lOi(regula):  si  sint 
plura  vulnera  in  eodem  osse  cranei  quorum  neutrum  nec  omnia  sufficiunt  ad 
saniei  mundificationem,  oportet  illud  ad  quod  magis  declinat  sanies.  ampliari 
et  sufficit  solum  illud,  quia  elongatio  sola  foraminis  ad  quod  magis  decli- 
nat sanies,  sufficit  ad  mundificationem  aliorum.  11“:  si  oportet 
vulnus  aut  fissuram  cranei  elargari,  elargetur  solum  ab  uno  latere,  scilicet  a 
latere  magis  laeso  nisi  sit  versus  commissuras.  quia  in  hoc  casu  solo  oportet 
ipsum  elargari  magis  a latere  sano,  quia  minus  molestatur  patiens  operando 
in  unico  latere  et  in  latere  magis  laeso,  quia  facilius  extrahuntur  extraherida 
a fracto  latere  quam  a sano  et  artificialius  est  sanum  dimittere.  Si  autern 
latus  magis  sanum  sit  longius  a commissuris  et  confractum  sit  propius,  tune 
removendum  removeatur  a latere  magis  sano.  quia  minus  malum  est  in  sano 
latere  operari  quam  laedere  commissuras.  12“:  si  vulnus  aut  fissura 
cranei  habet  latus  aut  latera  depressa  aut  elevata  pungentia  aut  duram 
matrem  coartantia  et  sit  amplum.  ut  possil  sanies  amoveri,  sufficit  latus  aut 
latera  rectificari.  scilicet  elevando  depressa  pungentia  et  coartantia  et  depri- 
mendo  elevata  cum  elevatorio  et  similibus  donec  ad  lineam  alterius  cranei 
sint  reducta.  Si  autern  reduci  non  possunt.  istud  totum  quod  dictam  lineam 
excedit.  et  asperitates  omnes  cum  instrumentis  ferreis  applanentur.  Causa 
propter  quam  ex  quo  sanies  mundificari  potest  sufficit  rectificare  et  appla- 
nare  partes  cranei,  quae  sunt  extra  suam  lineam  naturalem  et  asperitates 
lenire:  quia  sola  depressio  aut  elevatio  aut  asperitas  durae  matri  et  cerebro 
infert  in  proposito  maximum  nocutnentum.  13“:  si  craneum  sit  depres- 
sum  sanum  non  vulneratum  et  non  veniant  mala  accidentia  super  aegrum, 
nunquam  in  eo  fiat  operatio  manualis,  quia  ex  opere  patiens  vexaretur  et 
tarnen  inde  nullum  commodum  reportaret,  quia  rnulti  cum  depressione  et  pli- 
catione  sani  vijunt  nec  inde  citius  moriuntur,  sed  si  in  proposito  appareant 
accidentia  timorosa.  tune  utile  est  ad  Operationen:  recurrere  manualem,  quia 
de  duobus  malis  etc.,  et  quia  Galenus  X°  megategni  cap.  5:  ,,qui  ad  sa- 
lutem  suam  etc.  14“:  caveatur  ne  caro  exterioris  vulneris  cum  instru- 
mentis ferreis  operando  tangatur,  quia  tangendo  dictam  carnera  infertur 
laesio  patienti  et  posset  propter  dictum  dolorem  inordinate  moveri  hora  opera- 
tionis  et  etiam  quia  dolor  prosternit  virtutem  ut  visum  est.  151:  quando- 
cunque  operatur  in  fissura  aut  vulnere  non  penetrante  caveat  operator,  ne 
ipsam  faciat  penetrantem1)  quia  vulnus  cranei  penetrans  est  deterius  non 


*)  16642:  penetrare, 


226 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


penetrante  et  magis  periculosum  et  difficilius  ad  sanandum  maxime  quando 
operatur  secundum  rnodum  operandi  antiquorum  et  etiam,  quia  in  ipso  est 
deperditio  ossis  major  quam  in  non  penetrante.  Et  si  fissura  transeat  usque 
ad  spongiositatem  cranei  et  non  ultra,  non  sistat  in  eo  opus  suum,  ne  sanies 
quae  gravis  est  et  semper  tendens  ad  fundum  vulneris  per  longinquas  partes 
spongiositatis  cranei  diffundatur  et  grave  inferat  craneo  nocumentum,  unde 
melius  est,  quod  sanies  supra  interiorem  duritiem  cranei  immoretur.  quia 
solida  est  et  magis  corruptioni  resistens.  16“:  quandocunque  fit  ope- 
ratio  in  craneo  auforendo  parva  frusta  aut  fragmenta,  debet  poni  pannus  aut 
carpia  et  simile  sub  craneo,  ut  fragmenta  recipiat,  ne  fragmenta  cranei  ad 
duram  matrorn  profundentur,  quia  ibi  nocerent  et  si  super  aliquod  rempiuntur, 
facilius  extra  hu  ntur.  17“:  completa  operatione  circa  craneum  mundificetur 
ipsum  et  dura  mater  et  totum  vulnus  optime  cum  coto  aut  simili  et  ab  omni 
humiditate  superflua  desiccentur.  quia  vulnera  non  curantur  nisi  prius  ab 
Omnibus  superfluitatibus  et  immunditiis  intrinsecis  et  extrinsecis  expurgentur 
sicut  prius  visum  auctoritate  Galeni  in  tegni.  I8ü:  in  cura  vulnerum  capitis 
ratione  consolidationis  eorum  maxime  penetrantium  sub  craneo  nunquam  po- 
natur  aliquod  unctuosum  nec  fluidum;  causa  est,  quoniam  Galenus  III0 
inegategni  cap.  3:  oleum  et  cetera  unctuosa  labefaciunt  vulnus  etc.;  alia 
causa,  quia  omne  unctuosum  lubricum,  lubricitas  est  causa  motus,  motus 
contrarius  quieti;  sed  vulnera  non  curantur  nisi  quiescant,  sicut  dicit  Ga- 
lenus V 0 megategni  cap.  3,  quando  loquitur  de  vulneribus  pulmonis.  Item 
omne  unctuosum  putrefactivum , omne  putrefactivum  nocet  membris  nervosis 
ut  panniculis  cerebri,  ut  visum  est  capitulo  2°  hujus  doctrinae  regula  ge- 
nerali; ergo  nullum  unctuosum  debet  imponi  vulneribus  penetrantibus  ad 
cranei  concavitatem.  scilicet  unctuosum  in  liquida  substantia  in  magna  quan- 
titate.  Causa  est.  ne  submergatur  ad  concavitatem  subtus  craneum,  a qua 
vix  aut  nunquam  extrahi  posset.  19“:  super  carnem  superfluam  durae 
matris  corvosivum  in  unctuosa  substantia  non  ponatur.  quia  hujusmodi 
unguenta,  quando  calefiunt,  dilTundunt  se  ad  concavitates  absconditas,  a 
quibus  extrahi  nunquam  possunt.  20“  regula:  quicunque  habet  vulnus 
in  locis  nervosis  maxime  in  capite  penetrans  sub  craneo  caveat  a coitu  et  a 
colloquio  et  a consortio  et  contactu  mulierum  lascivarum,  quia  in  hujusmodi 
actibus  laborant  membra  nervosa  et  maxime  praegravantur  et  commoventur 
Spiritus  et  humores,  quorum  commotiones  sequitur  febris.  Experimento 
similiter  scitur,  quod  multi  ex  solo  colloquio  aut  commotione  aut  ex  sola  ima- 
ginatione  citissime  et  vilissime  perierunt,  quorum  vulnera  erant  fere  curata, 
quia  viderunt  socios  suos  actus  hujusmodi  exercere.  — Ex  praedictis 
divisionibus  vulnerum  cranei  et  ex  dictis  regulis  generalibus  cum  aliis  ali- 
quibus  ad  praedicta  consequentibus  potest  a cyrurgicis  elici  in  proposito  fere 
totus  modus  conveniens  operandi.  Adhuc  circa  rnodum  operandi  specialem 
in  dictis  vulneribus  et  fissuris  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  rnodum  operandi 
in  non  penetrantibus;  2)  circa  rnodum  operandi  in  penetrantibus.  Circa  pri- 
mum  duo:  1)  circa  signa  per  quae  cognoscuntur  non  penetrantia,  2)  qualiter 
est  in  eis  operandum.  De  signis  tria  posita  sunt  4£  capitulo  principali  hujus 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


227 


libri.  Quartum  signum  ad  hoc  est,  quod  teneat  patiens  os  et  nares  clausum 
ot  viriliter  suiTlet;  si  autem  vulnus  penetret,  per  ipstim  aliqualis  liumiditas 
exalabit;  si  non,  non.  Istud  quartum  signum  reprobat  magister  Lanfrancus 
et  rationabiliter , sicut  mihi  videtur;  causa:  quia  sic  faciendo  commovetur 
cerebrum;  sed  motus  cerebro  est  nocivus.  Quintum:  percutiatur  craneum 
nudum  cum  tasta  vel  ungue;  si  mute  vel  rauce  sonat,  fissura  penetrat;  si 
non,  non.  Sextum:  distemperetur  pulvis  masticis  cum  albumine  ovi  ad 
spissitudinem  mellis,  extendatur  supra  pannum  et  fissurae  applicetur  et 
dimittatur  desiccare  per  diem  et  noctem;  cum  auferatur  petia  apparet  magis 
desiccata  supra  fissuram  quam  alibi  et  hoc  a fumis  per  fissuram  cranei  a 
cerebro  elevatis.  Modus  extrahendi  extraheudum  a fissuris  aut  vulneribus 
non  penetrantibus , quorum  alterum  labium  est  elevatum  aut  ambo  vel 
quorum  alterum  labium  est  mobile  quod  non  videtur  posse  consolidari,  quia 
forte  alteratum  a sanie  aut  aere  et  parum  adhaerens.  quia  in  fissuris, 
quarum  labia  utraque  sunt  firma  et  aequalia,  non  confert  operatio  manualis, 
est  quod  extrahatur  solurn  elevatum  aut  parum  adhaerens  qruod  non  videtur 
posse  consolidari  cum  rugine  aut  aliter  et  quod  optime  applanetur.  Circa 
modum  operandi  in  vulneribus  aut  fissuris  penetrantibus  duo:  1)  de  modo 
operandi  in  apertis  scilicet  quibus  deperditum  est  aliquid  de  osse  non 
tantum  quod  sufficiat  ad  mundificandam  saniem;  2)  de  modo  operandi  in  non 
apertis  scilicet  in  quibus  nihil  est  deperditum  sicut  sunt  fissurae.  De  primo: 
os  removendum  sive  depressum  sive  elevatum  sive  pungens  sive  coartans  du- 
ram  matrem,  sive  sit  in  recta  alterius  cranei  linea  sive  non,  debet  removeri 
observatis  regulis  observandis  supradictis,  scilicet  quantum  solum  sufficit  ad 
mundificandam  saniem  in  parte  inferiori  longe  a commissuris  etc.  cum  ungui- 
bus  si  potest,  si  non,  cum  pizicariolis,  si  non,  cum  rugine  separando  ipsum 
ubi  adhaeret  et  elevando  cum  elevatorio;  si  non,  cum  trepano,  perforando 
quot  foramina  expedit,  deinde  uniendo  foramina  cum  lenticulari  aut  rugine 
donec  soparandum  separari  possit,  tune  unietur  superponendo ')  levatorium  et 
elevando  donec  auferatur.  — Circa  modum  operandi  in  non  apertis  et  fis- 
suris duo:  1)  — ut  non  procedatur  ulterius  per  ignota  — quae  et  quot  in- 
strumenta ad  hoc  sunt  necessaria  et  magis  utilia;  2)  de  modo  operandi.  De 
primo:  instrumenta  necessaria  et  sufficientia  in  generali  sunt  4,  scilicet  illud, 
(cum)  quo  ruginantur  et  fiunt  fissurae,  trepanum  , lenticulare,  levatorium. 
Primum  est  idem,  cum  quo  carpentatores  faciunt  fissuras  in  asseribus,  nisi 
quod  debet  esse  magis  subtile,  cujus  forma  est  talis: 

Miniaturbildchen  nach  Q.  197:  ■-  — » — 3 
(In  den  übrigen  Handschriften  fehlt  die  Figur.) 

Trepanum  habet  cuspidem  scindentem  ex  utroque  latere  factam  ut  cli- 
peus,  quae  si  superponatur  craneo  et  volvatur  ejus  manubrium  inter  manus, 
craneum  perforat  et  est  ejus  forma  talis : 

nach  Q.  197:  r > ^ 


*)  Q.  197:  supponendo. 


228 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


Lenticulare  fit  sicut  scindipennium  non  latum,  scindens  ab  unica  parte 
scilioet  a parte  recta,  ab  altera  parte  obtusum  Habens  in  cuspide  additamen- 
tum  ut  lenticula  ne  cuspis  laedat  duram  matrem,  cujus  forma  talis  est: 

nach  Q.  197:  i — Jd> 

Levatoriuni  non  videtur  mihi  posse  describi  per  litteras,  forma  tarnen 
ejus  est  talis : 

Q.  197: 

Debet  autem  cyrurgicus  habere  praedicta  instrumenta  diversarum  quan- 
titatum,  magna,  media,  parva,  et  pluia.  Debent  similiter  trepanum  et  lenti- 
culare habere  additamenta,  quae  praeservent  ne  nimis  profundentur , aut 
debent  habere  plura  foramina  in  medio  sui,  unum  super  aliud,  quorum  alicui 
infigatur  canula1)  ferrea,  scilicet  cui  expedit  ut  prohibeat  ea  ab  impetuoso 
transitu  et  ne  magis  debito  profundentur.  Modus  operandi  in  proposito  di f- 
ficilior  et  magis  arti ficialis  et  periculosior  ceteris  est,  quia  instrumenta  sub 
craneo  non  possunt  infigi,  donec  in  eo  procuretur  foramen  et  introitus  ad 
concavitatem  interiorem,  et  in  hoc  cyrurgicus  fatigatur  et  patiens  molestatur, 
et  est:  fiat  foramen  cum  rugino  aut  trepano,  donec  lenticulare  possit  sub- 
intrare,  deinde  percutiendo  lenticulare  cum  aliquo  a parie  obtusa  scindatur 
et  auferatur  auferendum.  Si  sic  non  possit,  fiat  inter  os  separandum  et  aliud 
cavatura  aut  fissura  cum  rugine,  donec  separari  possit  et  cum  elevatorio  ele- 
vetur,  aut  si  melius  videatur,  quoniam  modus  operandi  cum  rugine  est  pro- 
lixus  et  multum  taedet2)  patientem,  fiant  cum  trepano  in  eodem  loco  tot 
foramina  quot  expedit  linearitor  et  quasi  continua,  deinde  cum  lenticulari  aut 
rugine  uniantur,  donec  possit  separandum  cum  levatorio  aut  aliter  separari. 
Circa  modum  praeparandi  vulnera  capitis  postquam  id  quod  debet  extrahi  de 
craneo,  est  extractum,  duo  sunt  attendenda:  1)  de  modo  praeparandi  vulnus 
cranei;  2)  de  modo  praeparandi  vulnus  carnis.  De  primo:  extracto  quod 
extrahi  debuit  a craneo  et  ipso  explanato  et  extractis  fragtnentis  a concavitate 
et  expresso  et  desiccato  craneo  et  tota  concavitate  et  etiam  dura  matre,  tota 
concavitas  interior  et  etiam  vulnus  cranei,  donec  aequetur  ejus  superficiei, 
rcpleatur  pulvillis  de  carpia  optima  madefactis  vino  calido  et  expressis  nec 
multum  in  vulnere  comprimantur , quoniam  ex  tali  compressione  aposte- 
matur  necessario  dura  mater.  sicut  posterius  apparebit,  et  pulverizetur 
supra  duram  matrem  pulvis  capitalis  et  eodem  modo  penitus  remotis  primis 
pulvillis  et  repositis  pulvere  et  novis  vulnus  de  cetero  praeparetur  semel  aut 
bis  in  die  secundum  quod  sanies  in  vulnere  multiplicabitur  aut  rainuetur  et 
secundum  quod  cyrurgico  videbitur  expedire  donec  cranei  superficies  exfolietur 
et  prout  possibile  est  incarnetur.  Pulvis  capitalis  dict-us  sic  fit:  Rp.  Yreos, 
thuris  minuti,  farinae  orobi,  aristolochiae  rotundae,  myrrhae,  sarcocollae, 
sanguinis  draconis  et  de  ceteris  medicinis  desiccativis  sine  mordicatione.  De 
modo  praeparandi  vulnus  carnis  extrinsecum  sciendum,  quod  ex  quo  a craneo 
removetur  quod  removeri  debuit  et  vulnus  cranei  est  repletum  et  aequatum 


')  7139  u.  13002:  canilla. 

2)  Berl.  Cod.:  debilitat. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  5. 


229 


cum  dictis  pulvillis,  debet  aptari  super  orificium  vulneris  pranei  tendatum  aut 
pannus  de  lineo  subtiliter  spissus  solidus  ceratus  et  conjungatur  craneo  melius 
quam  potest  ut  prohibeat  ingressum  saniei  exterioris  ad  concavitatem  et  duram 
rnatrem;  tune  repleatur  totuui  vulnus  carnis  donec  sit  aequatum  cuti  exteriori 
pulvillis  de  carpia  non  multum  solida  '),  ut  sanies  in  eis  melius  imbibatur; 
tune  superponatur  cuti  et  vulneri  pannus  de  lineo  subtilis,  ne  pulvilli  de 
stupis  suis  asperitatibus  laedant  vulnus,  ei  pulvilli  de  stupis  vino  calido 
madefacti  et  expressi , et  postmodum  pulvillus  siccus  major  praedictis  et  le- 
viter  et  cum  levi.  munda,  lata  fascia  fascietur  et  praedicto  modo  nihil  immu- 
tando  nisi  praedicta  renovando  procuretur  vulnus  donec  curetur.  Kationabilius 
tarnen  videtur,  quamdiu  generatur  sanies  in  vulnere  notabilis  quantitatis,  re- 
plere  ipsum  spongia  vino  calido  madefacta  et  expressa  et  deinde  toti  vulneri 
superponere  magnum  frustrum  spongiae  similiter  madefactae* 2)  vino  calido  et 
expressae3),  donec  vulnus  a sanie  notabili  absolvatur  et  extunc  ad  curam  cum 
carpia  recurratur  et  mutetur.  sicut  alias  dictum  fuit  quando  cyrurgico  vide- 
bitur  opportunum.  — Circa  modum  curandi  aliqua  accidentia  quae  quandoque 
in  dictis  vulneribus  oriuntur,  tria,  secundum  quod  iria  sunt:  unum  est  aposte- 
matio  durae  matris;  secundum:  ejus  denigratio;  tertium : caro  mala  aut 
superflua  in  vulnere  orta.  Circa  primum  tria:  1)  de  ejus  causis,  2)  de  signis, 
3)  de  cura.  De  primo:  quinque  sunt  causae  aposteraationis  durae  matris: 
UL:  frustrum  ossis  aut  aliquod  vel  interius  intrinsecum  pungens  ipsam  aut 
comprimens;  2_i:  compressio  ejus  cum  tenlis  aut  ligamentis;  3JL:  frigus 
ipsam  contangens;  4 : inordinatio  dietae;  5± : potest  esse  aliqua  alia  causa 
nobis  occulta,  ut  nimia  repletio  aut  vulnus  aut  sitnilia.  De  signis:  quando 
apostematur,  elevatur  sursum  et  appropinquat  craneo  plus  solito  et  rubefit  et 
dolor  in  vulnere  augmentatur  et  quandoque  tantum  tumescit,  quod  exit  super 
vulnus  cranei  et  usque  ad  cutem  exteriorem  et  apparet  extra  craneum  sicut  ovum 
quod  existit  in  matrice  gallinae  et  patiens  est  ponderosus  nec  potesl(  moveri  et 
quandoque  superveniunt  accidentia  mala  et  mors.  Circa  curam  tria:  1)  de 
modo  auferendi  causam.  2)  de  localibus,  3)  de  dieta.  De  primo:  si  causa  sit 
nota,  auferatur;  si  sit  ignota,  flebotometur  patiens.  si  particularia  convoniant; 
si  vero  conveniant  et  flebotometur  patiens  et  non  curetur  infra  letupus  con- 
veniens,  purgetur  cum  levi  pharmacia.  si  virtus  sufficit.  De  localibus  sufficit 
infundere  et  continuare  oleum  rosaceum  tepidum  super  ipsum  et  eodem 
modo  cum  aceto  tepido  inungere  toium  caput  et  emplastrum  de  malvis  supra- 
dictum  superponere.  Dieta  sit  talis,  qualis  debet  esse  dieta  eontiuue  febrientis. 
Circa  denigrationem  durae  matris  tria:  1)  de  causis;  2)  de  signis;  3)  de  cura. 
De  primo  duao  sunt  causae:  li:  appositio  medicaminis  violenti  aut  deni- 

grantis;  2i:  malicia  vulneris  de  se  ipso.  De  signis:  nigredo  apparet  sensui. 
De  cura:  a quacunque  causa  fiat,  superponatur  carpia  madefacta  in  3 partibus 
mellis  rosacei  et  parte  1 olei  rosacei  tepidis  et  pulvis  capitalis  et  continuentur. 
Si  sic  non  curatur  et  augmentatur,  donec  album  oculi  denigretur  et  perseveret, 


*)  7130,  7139  u.  Q.  197:  solidis. 

2)  Q.  197:  madcfactum. 

3)  Q.  197:  expressum. 


230 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  6. 


patiens  morietur,  quia  hujusmodi  augmentum  est  signum,  quod  corruptio 
durae  rnatris  se  diffudit  usque  ad  panniculum  ossa  ligantem,  a quo  oritur 
conjunctiva.  Lanfrancus  dicit,  quod  procuretur  cum  melle  et  oleo  ros.  tepidis, 
et  si  sic  non  curetur,  nunquam  curabitur  et  est  hujusmodi  causa,  quia  Galenus 
in  commento  1J  aphorismi  2a®  particulae  „in  quo  morbo  etc.“:  si  solentia 
juvare  tempore  suo  non  juvent,  procul  dubio  eorum  signatio  est  mala.  Circa 
carnem  malam  in  hujusmodi  vulnere  generatam  duo:  1)  de  ea,  quae  generatur 
intra  concavitatem  vulneris  cranei;  2)  de  ea  quae  generatur  in  vulnere  ex- 
teriori.  De  primo  tria : 1)  de  causis,  2)  de  signis,  3)  de  cura.  De  causis: 
aut  est  impositum  malum  medicamentum , quia  causa  generationis  malae 
carnis  in  vulnere  aliquando  potest  esse  bonum  medicamen  indebite  applicatum, 
sicut  applicatio  nimis  cila  medicaminis  generativi  carnis,  quia  facit  adhaerere 
vulneri  sanguinein  immundum,  ex  quo  mala  caro  generatur,  quia  expresse 
dicit  Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  3 de  ulceribus,  quod  ulcera  in  quibus  generatur 
caro  addita  sunt,  quibus  fuit  festinatio  nascentis  carnis  ante  eorum  mundi- 
ficationem,  aut  mala  dieta,  quia  ex  mala  dieta  generatur  malus  sanguis, 
et  ex  malo  sanguine  mala  caro.  De  signis : hujusmodi  caro  est  ruollis, 
fusca.  ampullosa.  De  cura:  superponatur  pulvis  lithargyri  aut  hermodacti- 
lorum1)  aut  spongia  marina  multum  abluta  et  ponantur  in  parva  quantitate, 
causa:  quia  medicamen  in  parva  quantitate  non  operatur  ita  fortiter  sicut  in 
magna  et  a debilioribus  inchoandum,  ubi  virtus  stat  et  morbus  dat  indutias, 
sicut  hic,  et  gradatim,  si  oportet  ad  fortia  procedere,  procedendum;  sed  si  in 
morbo  timemus  defeotum  virtutis  aut  si  sit  dolor  intolerabilis,  ut  accidit  ali- 
quando in  dentibus  et  similibus,  a fortioribus  incipiendum.  Et  istos  canones 
ponit  Avicenna  1.  1 f.  4 cap.  de  medicatione  in  universali.  Deinde  augeatur 
eorum  quantitas  aut  minuatur  secundum  quantitatem  et  resistentiam  carnis 
et  secundum  quod  cyrurgico  videbitur  expedire.  Circa  carnem  malam  in 
vulnere  exteriori  generatam  tria:  1)  de  causis,  2)  de  signis,  3)  de  oura.  De 
primo  duae  sunt  causae:  scilicet  nimis  cita  applicatio  medicaminis  generativi 
carnis;  2)  malum  regimen  in  dieta.  De  signis:  eadem  sunt  cum  praedictis 
nuper.  De  cura:  curetur  cura  unguento  viridi  praedicto  de  viridi  aeris  et 
dyalthea,  sicut  in  fine  primi  ca pi Lu I i de  cura  vulnerum  in  universali  superius 
est  ostensum.  Dieta  patientium  apostema  et  nigredinem  durae  matris  et 
quamdiu  perseverat  fluxus  humorum  aut  febris  aut  apostema  calidum  durae 
matris  cum  eorum  aliquo  aut  pluribus  eorundem  sit  dieta  febricitantium.  et 
secundum  quod  dieta  accidentia  sedari  incipient,  paulatine  accedatur  ad 
dietam  vulneratorum  capitulo  universali  superius  assignatam;  praeterea  con- 
descendendum  est  consuetudini,  aetati,  tempori,  necessitati  et  ceteris,  sicut 
superius  est  ostensum. 

D eclar ati o n es  praeambulae  ad  sequens  capitulum  (VI.),  sicut 
in  sequenti  rubrica  continentur. 

Ad  evidentiam  dicendorum  in  capitulo  sequenti  notanda  sunt  hic  quin- 
que:  1°)  Notandum  maxime  quantum  spectat  ad  curam  vulnerum  nasi  quod 


• ‘)  16G42:  hermodactilis. 


Tract  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  6. 


231 


membrutu  omnino  abcisum  aut  corruptum  linnquam  postea  reunitur.  Causa: 
quia  in  momento  amittitur  spiritus  vitalis,  quem  impossibile  est  recuperare 
sicut  animain ; possibile  tarnen  est  recuperare  spiritum  sensitivem  et  motivum, 
sicut  patet  omni  die  sensibiliter  scilicet  in  membris  laesis  non  omnino  se- 
parate, — 2°)  Notanduin,  quod  aliquando  nasus  scinditur,  ita  quod  vulnus 
est  longius  ab  uno  latere  quam  ab  altero,  et  tune  aliquando  non  oportet 
punctos  vulneris  esse  impares,  nec  similiter  aliquando  oportet  eos  esse  impa- 
res  dato  quod  utraque  latera  vulneris  sint  aequalis  longitudinis  ab  acie  nasi, 
quando  non  fit  punctus  super  aciem  non  obstante  regula  generali  data  uni- 
versali  capitulo  de  sutura.  quia  multa  relinquuntur  industriae  operantis,  quae 
juvant  artem  et  naturam  corporis  regitivam  sicut  Johannes  Damascenus  dicit 
aphorismo  2 2.  primae  partis.  3°)  Notandum,  quod  ego  vidi  curari  nasum 
abscisum,  qui  jam  erat  infrigidatus  et  lividi  coloris  et  habebat  cohaerentiam 
in  sola  extremitate  inferiori  cartilaginis,  quae  est  inter  duas  nares  et  non  in 
aliqua  carnositate  et  dicebatur  ab  bominibus  et  merito  quod  deberet  amputari 
et  projici.  Tune  advertens  magister  meus,  Johannes  Pitard,  quod  ibi  non 
poterat  naso  multum  nocere  et  quod  ita  bene  sicut  tune  in  crastino  poterat 
amputari  ipsum  taliter  praeparavit:  amputavit  caput  pulli  et  fecit  ipsius 
sanguinem  cadere  super  nasum  bene  et  diu;  deinde  superposuit  corpus1)  pulli 
fissum  per  medium  et  tenuit  ipsum  supra  locum,  donec  fuit  infrigidatum ; 
deinde  fecit  suturam.  ut  docetur;  deinde  ita  fecit  de  quodam  alio  pullo, 
sicut  fecerat  de  primo;  deinde  loco  pulvillorum  applicuit  naso  corpus 

pulli  calidum  fissum  per  medium  et  aliqua  frustra  alterius  carnis,  cra- 
stino removit  et  invenit  nasum  melioratum  in  colore.  Eodem  modo 

iterum  ipsum  praeparavit  et  deinceps  ipsum  sicut  cetera  vulnera  rexit 

et  sic  curatus  fuit.  4°)  Notanduin  quod  omnis  vulneratus  in  naso, 
facie  et  collo,  debet  antequam  ligetur  habere  circa  caput  mitram  fortom  et 
fortiter  ligatam  sub  mento  ut  fasciao  suantur  cum  ipsa,  si  expediens  videatur, 
ut  ligatura  sit  firmior  et  ne  ligatura  quae  fit  circa  collum  tota  in  ejus  medio 
complicetur 2) ; praeterea  ligatura  colli  debet  habere  fasciam  sibi  adnexam 
transeuntem  per  subassellas.  Item  ubicunque  fasciae  membrorum  faciei  sibi 
obviant  invicem  circa  caput,  utile  est  ipsas  consuere,  ut  sit  firmior  ligatura, 
unde  nota,  quod  in  omni  vulnere  quanto  firmior  est  ligatura,  tanto  tnelior, 
nisi  patiens  inde  molestatur.  5°)  Notandum  est  hic  notabile  generale,  quod 
etiam  in  praesenti  capitulo  habet  locum  circa  modum  praparandi  nasum  inci- 
suui,  quod  valde  difficile  est  cyrurgico  non  famoso  autorizare  in  aliquo  loco 
sive  proposito  aliquem  novum  modum  operandi  et  modum  dimittere  antiquo- 
rum,  quia.  si  bene  sibi  succedat,  dicetur  quod  secundum  modum  antiquorum 
ita  bene  successisset;  si  male,  dicetur,  quod  secundum  modum  antiquorum 
non  male  sed  optime  successisset  et  quod  ipse  probavit  in  isto  primitus 
modum  suum.  Non  est  autem  ita  difficile  cyrurgico  ruagnae  famae;  quod  si 
oporteat  aut  debeat  fieri  quoquo  modo  in  pauperibus  fiat  primo;  nam  si  male 


*)  Q.  197:  cor. 

2)  7130  u.  7139:  applicetur. 


232 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  6. 


de  ipsis  succedit,  potest  cyrurgicus  facilius  excusari,  et  si  bene  in  multis 
eorum  successerit,  poterunt  trabi  divitibus  in  exemplum. 

Cap.  VI  doctr.  I tract.  II  de  cura  oinnium  vulnerum  membrorum 

totius  faciei. 

Circa  capitulum  VI  principale,  quod  est  de  cura  vulnerum  omnium 
membrorum  faciei  duo  sunt  attendenda:  1)  de  cura  eorum  quando  sunt  cum 
deperditione  substantiae;  2)  de  cura,  quando  sunt  sine  deperditione  sub- 
stantiae.  De  primo:  curantur  cum  vino  et  stupis  et  ligatura  et  ceteris  et 
cicalrizantur  cum  unguento  viridi  et  carpia  successive  sicut  dictum  est  in 
capitulo  universali  de  cura  vulnerum.  ubi  fit  sermo  de  cicatrizatione  vulnerum. 
Circa  secundum  duo : 1)  de  cura  dictorum  vulnerum  cum  laesione  ossis 
2)  de  cura  sine  laesione  ossis.  De  primo:  curantur  sicut  vulnera  capitis  cum 
laesione  cranei  non  penetrante.  In  cura  tarnen  aliquorum  istorum  debet  cau- 
tela  maxima  adhiberi,  verbi  gratia:  contingit  nasum  vulnerari  et  os  totum 
scindi  a summitate  ad  inferius  versus  labia  et  quandoque  omnino  separatur  et 
cadit,  quandoque  dependet  adhaerens.  Si  omnino  separatur,  ulterius  non  in- 
carnabitur,  sed  cicatrizetur  vulnus  faciei  et  quantum  possibile  est  constrin- 
gatur.  Si  adhaeret,  aut  sufficienter,  aut  adhaeret  insufficienter ; adhuc  potest 
recipere  nutrimentum  aut  ita  parum.  quod  non  potest.  Si  non  potest,  ampute- 
tur  et  vulnus  cicatrizetur;  si  potest  recipere,  aut  est  jam  corruptum  et  valde 
prope  corruptionem , aut  parum  alteratum  aut  est  recens.  Si  corruptum  et 
prope  corruptionem  valde,  amputelur  et  vulnus  curetur.  Si  sit  parum  altera- 
tum, removeatur,  si  sit  aliquid  inter  labia  praeter  naturam:  deinde  confri- 
centur  utraque  labia,  donec  sanguinolenta  fiant,  et  renoventur' et  hoc  cum  acu 
triangulata,  ut  renovata  facilius  incarnentur,  deinde  praeparetur  omnino  sicut 
sanguinolentum  recens;  sic  optime  aptentur  ’)  labia  et  suantur  sic:  primo  fiant 
duo  puncti  successive  juxta  duas  extremitates  vulneris  inferius  juxta  singu- 
lam  unus  per  spatium  digiti  transversalis , deinde  fiat  tertius  super  culmen 
nasi  in  medio  inter  duos  punctos  praedictos.  Famosi  tarnen  aliqui  cyrurgici 
dicunt,  et  videtur  mihi  bene,  quod  non  fiat  punctus  super  culmen  nasi,  immo 
fiant  duo  in  duobus  lateribus  dicti  culminis  satis  prope,  quia  si  fiat  punctus 
super  aciem  vel  culmen  nasi  in  vulnere,  cutis  et  caro  puncti  citius  rumpentur. 
quam  si  fiant  duo  puncti  separati  in  quolibet  latere  unus  juxta  aciem  nasi 
supradictam,  deinde  fiat  inter  quoslibet  duos  in  lateribus  nasi  et  non  supra, 
unus  in  medio  et  sic  deinde  multiplicentur  et  inspissentur  faciendo  semper 
inter  duos  tertium,  donec  sufficiant  secundum  doctrinam  superius  de  sutura 
assignatam,  deinde  rectificentur  labia  suturao  si  indigeant  cum  tasta  sicut 
dictum  est,  tune  fomentetur  vulnus  vino  calido  et  desiccetnr  et  appliceutur 
pulvilli  et  pressurae  de  panno  lineo  subtili ’suavi  modo  vino  calido  madefacti 
et  expressi  aut  de  carpia  et  desuper  pulvilli  de  bonis  stupis  similiter  made- 
acti  et  proportionales  vulneri;  prius  tarnen  ponantur  intra  nares  tentae  de 
stupis  proportionales  longiores  et  grossiores  quam  poterunt  ut  labia  vulneris 


')  16642:  uniantur. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  fi. 


233 


intrinseca  sustineant  et  rectificent.  Causa,  quare  de  stupis  et  non  de  bom- 
bace:  quia  melius  sustinent  nasum  et  facilius  infiguntur  et  formantur;  simi- 
liter  meliores  sunt  quam  de  pennis  anserum.  quia  istae  non  possunt  ita  con- 
volvi  sive1)  aptari,  quin  laedant  patientem;  similiter  meliores  sunt  quam  de 
cera  virginea,  quia  istae  sunt  minus  durae,  nec  possunt  per  eas  transire  et 
exire  mucillagines  nec  purgari  nec  similiter  sanies  nec  possunt  imbibi  infra 
tentas.  Et  sint  prius  involutae  panno  de  lino  subtili,  ut  minus  laedant 
et  aggravent  patientem.  Eadem  de  causa  debet  in  Omnibus  vulneribus  faciei 
maxime  in  delicatis  personis  et  membris  inter  stupas  et  vulnus  pannus  sub- 
tilis  intermedius  applicari  et  vino  calido  madefactae  et  expressae  a lateribus 
nasi  ponantur  leviter  duae  pressurae  excedentes  nasum  in  spissitudine , ut 
sustineant  ligaturam,  ne  comprimat  nasum,  deinde  sic  ligetur:  habeatur 
fascia  subtilis  latitudinis  pollieis  plicata  a duobus  capitibus,  cujus  medium 
ponatur  sub  naribus  sustinendo  extremitatem  nasi  et  elevando,  et  duo  capita 
ducantur  ad  altiorem  partem  et  posteriorem  capitis,  ubi  se  semel  torquendo 
nectaritur,  postmodum  [Berl.  Cod. : ad  invicem  sibi  obvient  et  vicissim]  ad 
frontem  ducantur  et  ibi  nectantur  aut  suantur,  deinde  habeatur  alia  fascia 
aliquantulum  magis  longa  eodem  modo  plicata,  cujus  medium  ponatur  sub 
nasum  et  capita  ducantur  ad  occiput  et  persuper  aures  et  ibi  cruce  [sig- 
nentur:  Berl.  Codex]  signando  nectantur,  postmodum  et  vicissim  redu- 

cantur  super  nasum  et  iterum  ad  occiput  et  deinde  ducantur  ad  fron- 
tem et  ibi  nectantur  aut  suantur,  deinde  circa  3115  aut  4115  diem 
solvatur,  si  indigeat,  et  fomentetur  vulnus  et  mundificetur  cum  stuprs 
vino  calido  madefactis,  postmodum  desiccetur  et  rectificentur  labia*  si 
indigeant  et  reparetur  vulnus  eodem  modo  penitus  sicut  prius.  Modus 
solvendi  ligaturam  ot  suturam  et  removendi  pul villos  capitulo  universali, 
ubi  flt  sermo  de  ligatura  et  sutura,  fuit  dictus.  Notandum  autem  est,  quod 
sunt  aliqui  qui  non  possunt  sustinere  tentas  infra  nares  ab  una  praoparalione 
usque  ad  aliam,  et  quoniam  si  possunt  sustineri  nimis  immundae  sunt  ex 
mucillaginibus  et  sanie  vulneris,  donec  consolidationem  vulneris  impediunt  et 
proiongant,  et  quoniam  aliqui  mutationem  vulneris  multum  timent,  quare 
tardius  praeparantur,  quod  istis  et  similibus  confert  facere  duo  foramina  in 
fascia,  quae  transit  sub  naribus,  eis  proportionalia  et  recte  supposita,  per 
quae  possint  tentae  earum  concavitatem  subintrantes  imponi  cum  expedit  et 
deponi  donec  nares  et  tentae  abluantur  vino  calido  et  mundentur  et  siccontur 
et  reponantur  tentae  eaedem  sic  ablutae  aut  recentes  sicut  prius;  repositis 
tentis  earum  extremitates  extrinsecae  , ne  involuntarie  exeant,  cum  raargini- 
bus  foraminum  dictae  fasciae  consuantur  et  sic  usque  ad  finem  curae  saepius 
procurentur.  Forlasse  enim  sicut  credo  uisi  dolor  superveniat  aut  nisi  liga- 
tura nimis  laxa  aut  stricta  sit  aut  nisi  timeatur  de  motu  aut  inepta  aptatione 
partium  vulneris,  ceteris  modis  praeparandi  bujusmodi  tentarum  mutatio 
aequivalet  et  pracpollet.  Notandum  2°)  de  modo  praedicto,  quamvis  eliciatur 
a doctrina  magistrorum  nostrorum  videlicet  Thederici  et  Lanfranci.  quare 
ipsum  praetermittere  non  potui,  quod  videtur  mihi  posse  corrigi  in  duobus: 


')  7130,  7139  u.  Q.  197:  nec. 

Paget,  Chirurgie  des  Heinrich  von  Moudeville. 


16 


234 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  6. 


1 ")  in  modo  suondi;  2n)  in  modo  ligandi.  In  sutura  praedicta  corrigibilis 
videtur,  quia  aut  enim  solvetur  aliquantulum  citius  debito  aut  aliquantulum 
tardius,  quia  vix  in  puncto,  quare  facile  est  a medio  deviare.  Si  citius,  aut 
nasus  non  erit  incarnatus  aut  ita  debiliter,  quod  propter  motum  proprium 
narium  separabitur  et  erit  pejus  quam  prius.  Si  tardius,  fiet  cicatrix  cruce 
signata;  quare  videtur  mihi  melius,  acus  dimiltere  in  sutura,  et  quia  oportet 
eas  plicari  et  complicatae  breves  non  possunt  firmiter  apprehendi,  ideo  oportet 
esse  eas  longiores.  Et  quando  ex  eis  erit  facta  sutura  et  filum  circa  eas  in- 
volutum  oportet,  quod  earum  supertluum  cum  forpicibus  resecetur  et  possunt 
esse  acus  graciles  et  de  ferro,  ut  facilius  resecentur  et  dirnitti  in  vulnere 
donec  optime  solidetur,  et  sic  non  fiet  cruce  signata  et  nasus  cum  ipsis 
firmius  tenebitur  quam  cum  filo.  — In  modo  ligandi  videtur  posse  cor- 
rigi  modus  dictus  ot  videtur  sola  ligatura  nasum  sustinens  sufficere,  et 
etiam  supra  ipsum  transiens  superflua  vel  nociva,  quia  raro  potest  fieri, 
quoniam  sit  modieum  strictior  aut  laxior  debito.  Si  strictior , comprimit 
et  aggravat  ipsum  nasum  et  ipsum  perpetuo  reddit  grossum  et  parum  aut 
nihil  rectificat,  immo  credo  quod  rectificatur  melius  non  ligatus,  quia 
membrum  non  ponderosum  et  sic  plus  .nocet  quam  juvat  localia  reti- 
nendo.  Si  laxior,  erit  superflua,  quia  nec  retinebit  nec  rectificabit,  et  poterit 
nocere  patienti  in  somno,  quia  cum  ipse  necessario  dormiat  resupinus  movendo 
se  relaxabit,  stringet  aut  removebit  necessario  ligaturam  et  nasus  per  conse- 
quens  vacillabit.  Possunt  ergo  cyrurgici,  qui  sunt  hujusmodi  opinionis,  sic 
praeparare  nasum  incisum  si  placet:  Auferantur  extrinseca,  aptetur,  suatur 
cu hi  acubus  plicatis,  circumvolvatur  filum  et  superfluum  acuum  resecetur; 
post  panno  lineo  subtili  madefacto  vino  calido  desiccetur  et  superponatur  suturae 
pulvis  incarnativus  *),  quamvis  dicat  Thedericus,  quod  pulveres  incarcerant 
saniem,  quia  hic  mundificatur  sanies  per  nares;  deinde  superponantur  naso 
et  toti  vulneri  duo  aut  tres  panni  de  lino  subtiles,  madefacti  vino  calido  et 
expressi,  deinde  alio  aliquantulum  majore  ovi  albumine  madefacto  et  immis- 
sis  naribus  tentis,  ut  dicitur  in  tractatu,  et  facta  sola  ligatura  sustinente  sic 
dimittatur;  sic  enim  non  comprimuntur  nec  gravatur,  et  possumus  videre 
continue,  utrum  a situ  suo  naturali  aliqualiter  varietur,  quod  stante  dicta 
ligatura  facere  non  possumus  et  sic  potest  separari  et  faciliter  reparari.  No- 
tandum  3°)  quod  omnis  vulneratus  in  facie  debet  habere  mitram  fortem  for- 
titer  alligatam  circa  caput,  cui  omnes  fasciae  super  ipsam  transeuntes  in  quo- 
libet  transitu  consuantur.  Notandum  4°),  si  sit  vulnus  suendum  in  palpebra 
in  majori  angulo  et  intra  oris  aut  nasi  concavitatem  et  in  nasi  latere,  quod 
oportet  acum  complicaii  ad  modum  semicirculi  et  debet  sutura  caute  fieri, 
quia  parum  aut  nihil  ibi  proficit  ligatura.  Notandum  5°),  quod  in  palpebris 
et  ceteris  membris  motu  proprio  se  moventibus,  ut  labiis,  dobent  acus  diutius 
immorari,  ne  post  solutionom  punctorum  aperiantur  vulnera  propter  motum. 
Circa  modum  curandi  vulnera  dicta  sine  deperditione  substantiae  et  sine  vul- 
nere ossis  sciendum,  quod  curantur  sicut  dictum  est  capiiulo  universali,  ad- 


*)  16642:  carnis  regenerativus. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  7. 


235 


dito,  quod  magis  delicate  et  cum  majori  sollicitudine  pertractentur  et  quod 
debet  eis  immediate  superponi  pannus  de  lino  aut  carpia  et  non  stupae. 

Declarationes  praeambulae  ad  sequens  capitulum  (VII.),  ut  in 
sequenti  rubrica  conti nentur. 

Ad  evidentiam  sequentis  capituli  notanda  sunt  hic  tria : 1 °)  Notandum 

quod  Visum  fuit  capitulo  de  anathomia  colli,  quid  est  vena  organica  et  visum 
fuit  cum  hoc,  quod  per  vulnus  venae  organicae  intelligitur  cum  hoc  vulnus 
arteriae  magnae,  quae  dictae  venae  supponitur,  a qua  magis  lit  tluxus  san- 
guinis quam  a vena;  sed  quia  dicta  vena  magis  nobis  apparet,  quam  arteria, 
ideo  non  imponitur  fluxus  sanguinis  arteriae,  immo  venae.  Visum  autem  fuit 
in  anathomia  brachii,  quod  ad  quamcunque  partem  totius  corporis  dirigitur 
aliqua  vena  causa  nutriendi,  ad  eandem  dirigitur  arteria  causa  vivificandi,  et 
ubi  est  magna  vena,  ibi  est  magna  arteria,  et  ubi  media,  ibi  media,  et  ubi 
capillaris,  ibi  arteria  capillaris.  Patuit  similiter,  quod  ubique  in  toto  corpore 
arteriae  sunt  suppositae  ipsis  venis  propter  utilitatem  superius  assignatam. 
— 2°)  Notandum,  quod  in  capitulo  de  cura  universali  vulnerum  praedicto 
in  parte,  in  qua  fit  sermo  de  restrictiono  fluxus  sanguinis,  ostensum  fuit,  quot ') 
modis  restringatur  sanguis  fluens  ab  unico  loco  assignato  scilicet  suendo  totum 
vulnus  et  ligando  extremitates  venae  et  arteriae,  a qua  lluit  sanguis,  et  strin- 
gendo  et  nectendo  eas  fortiter  cum  filo  et  cauterizando  extremitates  venae  aut 
arteriae  et  deinde  suendo  totum  vulnus,  si  sutura  indigeat  aut  dimiitendo 
alteram  ejus  extremitatem  non  sutam.  Et  ibidem  inter  praedictos  et  alios 
modos  ponitur  iste  modus,  qui  fuit  in  usu  apud  antiquos  et  potest  aliquando 
et  non  semper  habere  locum  in  proposito,  scilicet  si  oporteat  nos  aliqua  de 
causa  secundum  modum  antiquorum  hujusmodi  locorum  vulnera  praeparare, 
et  narratur  ibi  Casus  ad  propositum,  scilicet  nolabili  4 0 et  subditur  ibi  se- 
cundum Lanfraucum,  quod  modus  operandi  in  proposito  melior  et  securior 
videtur,  quod  scindatur  cutis  et  caro  exterior  usque  ad  extremitates  venae  et 
tune  extrahantur  et  torqueantur  et  ligentur  et  extunc  potest  procurari  vulnus 
apertum  secundum  antiquos  et  non  indignabitur  nervus  nec  pungetur  nec 
cauterizabitur,  et  quando  vulnus  erit  repletum  carne,  solvantur  extremitates 
venae  etc.  et  extrahatur  filum  et  cicatrizetur.  Sed  mihi  videtur  hic  incidere 
difficultas,  quoniam  aut  solvetur  filum  a vena,  antequam  ipsa  incarnetur,  aut 
post;  si  ante,  fluet  sanguis  prius ; si  post,  non  potest  filum  scindi,  nisi  scin- 
datur caro  regenerata  super  venam,  quod  vix  poterit  fieri  nisi  inscindatur 
vena  et  fluet  sanguis  et  erit  error  novissimus  pejor  priore.  Ad  hoc  dico,  quod 
secundum  intentionem  Lanfranci  punctus  cum  quo  colligatur  vena  aut  arteria 
non  debet  fieri  extra  vulnus  juxta,  ut  communiter  fit  in  cousimili  casu  ligando 
venam  cum  carne  et  cute  exteriori,  quia  pungeretur  nervus  nec  debet  intra 
vulnus  ligari  et  ibi  dimitti,  quia  ut  visum  est  non  posset  punctus  commode 
scindi,  immo  videtur  mihi  quod  non  est  ibi  nisi  unica  via  scilicet  quod  elon- 
getur  intra  vulnus  extremitas  venae  a nervo,  deinde  suatur  cura  cute  et  carne 


l)  Q.  197:  quod  tribus  modis. 


16* 


236 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  7. 


exteriori  et  sit  nodus  puncti  extra  vulnus  jaxta,  et  postqnam  vena  erit  incar- 
nata,  poterit  solvi  punctus  sive  vulnus  sic  incarnatum  sive  non,  nec  ulterius 
tluet  sanguis.  — 3 °)  Notandum  quoniam  bonum  est  liabere  in  eodem  plures 
vias,  quia  quae  placet  uni,  non  placet  alteri.  quod  aliter  quam  dictum  sit 
potest  ligari  extremitas  venae  aut  arteriae  fl uentis  sanguinem:  et  iste  modus 
similiter  optimus  est  in  ligandis  quibuscunque  excrescentiis  extirpandis,  et  de 
novo  ad  notitiam  meam  devenit  et  vix  potest  literis  denotari,  tarnen  secundum 
quod  possibile  est  doceatur:  Habeatur  ergo  cordula  vel  vinculum  competentis 
longitudinis  et  grossitudinis  ad  propositum,  quod  plicetur  ita.  quod  una  pars 
applicata  sit  longior  in  duplo  quam  altera  et  in  extremitate  brevioris  replica- 
tionis  fiat  nodus  et  in  extremitate  longioris  non  sit  nodus,  ut  per  dictum  no- 
dum  factum  una  extremitas  vinculi  ab  altera  distinguatur;  tune  accipiatur  ex- 
tremitas vinculi  longior  non  habens  nodum  ab  una  manu,  et  cum  altera  manu 
accipiatur  ligamentum  in  plica  et  non  in  extremitate  habente  nodum  et  ex 
istis  ligetur  extremitas  venae  aut  arteriae,  quae  ligari  debet  faciendo  duas  re- 
volutiones  circa  ipsam  et  stringantur  quantum  vult.  et  dimittantur  extremitates 
cordulae  extra  vulnus,  ut  cum  voluerit  cyrurgicus  dictam  ligaturam  auferre, 
trahat  solam  extremitatem  vinculi,  in  qua  est  nodus  praedictus,  quia  sic  sol- 
vetur  ligatura  tota  leviter  et  totum  vinculum  extrahetur;  et  si  voluerit  stringere 
dimissa  prius  plica  extra  vulnus,  trahatur  ipsa  fortius  extremitas  cordulae 
sine  nodo. 


Cap.  VII  doctr.  I tract.  II  de  cura  vulnerum  venae  organicae  et 
quarundam  aliarum  venarum  etarteriarium,  a quibus  aliqando 

fluit  sanguis  periodice. 

Circa  quod  duo  sunt  attendenda:  1)  de  cura  vulneris  venae  organicae; 
2)  de  cura  aliarum  praedictarum  etc.  Circa  primum  duo:  1)  circa  fluxum 
sanguinis;  2)  circa  curam  vulnerum.  Circa  primum  duo:  1)  de  interceptione 
sanguinis  antequam  fluat;  2)  de  ejus  restrictione  postqnam  fluit.  Circa  pri- 
mum duo:  1)  in  quibus  casibus  competit  interceptio  sanguinis  et  quibus  non; 
2)  quomodo  intercipitur.  De  primo:  interceptio  sanguinis  confert  vulneribus 
venae  organicae  et  pectoris  penetrantibus  et  similibus  et  solum,  ubi  timetur 
impetuosus  fluxus  sanguinis,  quibus  adhuc  telum  aut  simile  est  infixum  quod 
non  penetrat  ad  manifestos  canales  venientes  ab  extra  sicut  via  cibi  et  via  aeris 
et  via  urinae;  ubi  infixum  penetrat  ad  aliquod  istorum,  non  competit,  quon- 
iam quantumeunque  praeveniri  possit  fluxus  sanguinis  a vulnere  exteriori, 
semper  per  praedictas  vias  et  canales  exit,  ut  per  os,  vergam  et  similia,  quae 
impossibile  est  oranino  opilari,  et  ideo  in  hoc  casu  sanguis  intercipi  non  potest. 
De  modo  intercipiendi  dictum  est  capitulo  universali,  ubi  fit  sermo  de  restric- 
tione sanguinis  fluxus.  Circa  restrictionem  sanguinis  fluentis  in  proposito 
sciendum  quod  ubi ')  deficit  interceptio,  restrictio  nunquam  confert  sicut  prius, 
ubi  fit  sermo  de  fluxu  sanguinis,  est  ostensum.  Circa  curam  hujusmodi  vul- 
nerum duo:  1 ) de  modo  operandi;  2) de  dieta.  De  primo  curantur  sicut  cetera, 


*)  1487,  7130,  7139,  13002:  si  hic. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  8. 


237 


nisi  quod  tardius  sunt  mulanda  et  longius  sunt  liganda,  quoniam  in  proposito 
multum  timetur,  quin  fluxus  sanguinis  recidivet.  De  dieta:  praecipue  vul- 
neribus  ver.ae  organicae  competit  colaticium  et  cetera  quae  non  oporteat  ma- 
sticari.  Circa  curam  vulnerum  venaruin  aut  arteriarum  a quibus  fluit  perio- 
dice  sanguis,  duo:  I)  de  casu  ad  propositum,  2)  de  modo  operandi  in  dicto 
casu.  De  primo : Casus  contingit,  venam  aut  arteriam  magnarn  aut  venas  et 
arterias  plures  magnas  vulnerari  et  sanguinem  ab  eis  fluere  donec  patiens 
syncopizet  et  exsanguis  et  sine  colore  fiat.  Deiude  contingit  post  praepara- 
tionem  et  post  constrictionem  sanguinem  iterato  fluere  usque  ad  terminum 
supradictum  et  sic  deinceps  post  quamlibet  comestionem  periodice  semel  aut 
bis  fluere  omni  die.  Circa  modum  operandi  in  proposito  duo:  1)  circa  modum 
stringendi  sanguinem;  2)  circa  modum  curandi  vulnera.  Circa  primum  duo: 

1)  quando  fluit  a membro  apto  ligari  et  ab  unica  vena  aut  arteria  signata; 

2)  quando  fluit  a membro  non  apto  ligari  et  a pluribus  venis  aut  arteriis. 
Circa  primum  duo:  1)  quae  sunt  membra  apta  ligari:  2)  de  modo  stringendi 
sanguiuem  tluentem.  De  primo:  apta  ligari  membra  artificialiter  sunt  membra 
solida  quae  non  dilatantur  et  constringuntur,  sicut  sunt  brachia,  coxae,  caput 
et  similia.  De  modo  operandi:  ponatur  supra  locum  a quo  fluit  sanguis, 
digitus  comprimens,  ut  nihil  exeat  et  teneatur  per  horarn  aut  circa,  donec 
sanguis  coaguletur  et  fiant  cetera,  quae  capitulo  universali  ad  propositum  sunt 
praedicta.  Circa  secundum,  scilicet  si  fluat  a membris  ineptis  ligaturae  et  a 
pluribus  arteriis  et  venis  duo:  1)  quae  sunt  membra  inepta  ligaturae  artifi- 
ciali;  2)  de  modo  operandi  in  proposito.  De  primo:  membra  inepta  ligaturae 
artificiali  sunt  ea,  quae  non  sunt  solida,  quae  dilatantur  et  constringuntur  sicut 
palpebrae,  labia,  collum,  pectus,  virga  virilis  et  similia.  Causa,  quare  virga 
virilis  esl  inoboediens  artificiali  ligaturae,  quia  si  stringatur ') , quando  est 
erecta,  quam  cito  erectio  evanescit,  relaxabitur  ligatura  et  cadet  aut  non  pro- 
ficiot;  similiter  si  ligetur,  quando  non  erit  erecta  sed  mollis,  si  contingat  eam 
tnoveri  aut  excitari  ad  erectionem  oportebit  eam  ligaturam  removeri  aut  mul- 
tum relaxari  aut  patiens  sustinebit  dolores  intolerabiles  et  per  consequons 
cxcitabitur  fluxus  sanguinis  prae  dolore.  Modus  operandi  in  proposito  in 
capitulo  universali,  ubi  fit  sermo  de  fluxu  sanguinis,  est  praediclus.  Circa 
modum  curandi  vulnera  in  proposito  sciendum,  quod  postquam  sanguis  re- 
strictus  est,  eodem  modo  curantur  sicut  capitulo  universali  de  ceteris  vul- 
neribus  est  praedictum. 


Declarationes  praeambulae  ad  sequens  capitulum  (VIII)  etc.,  ut 
in  sequenti  rubricacontinentur. 

Ad  evidentiam  pleniorem  capituli  subsequentis  notanda  sunt  hicquattuor: 
1°)  Notandum  quod  Thedericus  et  sui  sequaces  in  vulneribus  capitis  pene- 
trantibus  ad  concavitatem  cranei  subteriorem  et  in  penetrantibus  ad  concavi- 
tatem  pectoris  interiorem  et  in  nullis  aliis  exhibent  potionem  aut  pigraentum ; 
ideo  potest  quaeri,  utrum  fieri  debeat.  Arguitur  quod  non,  quoniam  in  vul- 


‘)  Q.  197:  ligetur. 


238 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  8. 


neribus  aliis  eorundem  locoram  et  in  omnibus  ceteiis  alionim  quorumcunque 
ceterorum  locorum  non  dant  potionem.  ergo  nec  in  istis  debent  dare.  Ante- 
cedens patet,  quia  probatur,  quoniam  omnes  alii  actores  a Thederico  et  omnes 
opevantes  secnndum  ipsos  indifferenter  et  aequaliter  dant  in  omnibus  vulneri- 
bus  potiones.  Item  potio  datur  in  hujusmodi  vulneribus,  ut  evitetur  peri- 
culum.  sed  aliquando  in  aliis  locis  fiunt  vulnera  ita  periculosa  sicut  in  istis, 
unde  quandoque  vulnerati  moriuntur,  et  tarnen  in  illis  nunquam  dant  potionem, 
ergo  nec  in  istis  debet  dari.  Oppositum  docet  Thedericus  1.  2 cap.  5 et  etiam 
eodem  libro  cap.  21.  Item  oppositum  faciunt  omnes  sui  sequaces  dantes  in 
istis  vulneribus  potionem,  in  aliis  nunquam,  quia  non  indigent,  immo  optime 
curantur  absque  aliqua  potione.  Dicendum,  quod  in  hujusmodi  vulneribus  et  in 
nullis  aliis  si  procurantur  secundum  doctrinam  Thederici  et  suorum  sequacium 
omnium  est  necessaria  potio  vel  pigmentum.  Causa:  quia  ubi  majus  est  peri- 
culum,  ibi  citius  est  agendum;  sic  est  in  proposito,  ergo  etc.  Major  patet, 
minor  declaratur,  quoniam  hujusmodi  vulnera  sunt  prope  membra  principalia 
et  magis  sensibilia  ceteris  omnibus  scilicet  prope  cor  et  cerebrum,  ergo  etc. 
Item  aliter  potest  probari  minor,  quia  hujusmodi  vulnera  penetrant  ad  majores 
concavitates  et  vacuitates,  ut  cerebri  et  pectoris  quam  cetera  vulnera.  in  qui- 
bus  duabus ')  concavitatibus  plures'sunt  venae  et  arteriae  quam  alibi  et  ideo 
plus  iluit  de  sanguine  ad  ipsas  et  plus  possunt  recipere  quam  cetera  loca 
aliqua,  de  quo  sanguine  timendum  est  ne  putrefiat  juxta  aphorismum  Hippo- 
cratis  2 ™ particulae:  sanguis  si  in  ventrem  erupit  necesse  est  putrefieri.  Se- 
quilur  ergo  minor,  quod  in  istis  vulneribus  majus  est  periculum  quam  in 
ceteris  aliquibus,  ergo  etc.  Indigent  ergo  hujusmodi  vulnera  ad  sui  curationem 
aliquibus.  quibus  cetera  non  indigent,  scilicet  aliquo  confortante  membra  prin- 
cipalia supradicta  et  aliquo  consumente  dictum  sanguinem  in  dictis  concavi- 
tatibus existentem.  Ista  duo  potest  facere  pigmentum  artificialiter  factum, 
quia  aromaticitate  sua  confortat  dicta  membra,  caliditate,  siccitate  et  sub- 
tilitate  sua  consumit  sanguinem  in  dictis  concavitatibus  existentem  et  prohi- 
bet  ejus  putrefactionem.  Sequitur  ergo  quod  exhibitio  hujusmodi  pigmenti 
artificialiter  facti  est  necessaria  ad  curarn  hujusmodi  vulnerum  ad  dictas  con- 
cavitates penetrantium  et  nullorum  aliorum.  — 2°)  Notandum  quod  posset  hic 
aliquis  replicare,  ut  cotifundamus  duas  quaestiones  in  unam,  quare  similiter 
non  exhibetur  vulneribus  penetrantibus  ad  concavitatem  nutritivorum.  Re- 
spondeo  quod  non  est  simile,  quia  non  sunt  ibi  membra  ita  principalia 
sicut  cor  et  cerebrum  nec  ita  sensibilia,  nec  est  ibi  tanta  concavitas, 
quamvis  sit  ibi  aliqualis,  nec  est  ibi  tantus  sanguis  nec  tot  arteriae, 
et  si  sit  ibi  multus  sanguis  et  multae  venae,  tarnen  est  non  subtilis  nec 
sunt  ibi  tot  vacuitates,  ideo  non  indigent  potione.  Ad  primam  rationem 
dicendum,  quod  non  est  simile,  ut  dictum2)  est  de  istis  vulneribus  et 
aliis  et  quando  probatur  „omnes  actores  et  operatores  etc.“  verum 
est:  antiqui,  qui  aliter  in  omnibus  regunt  vulneratos  quam  ipse3),  ideo  nihil 
contra  ipsum3),  si  aliter  exhibent  potiones.  Ad  secundam  „potio  datur  vul- 

*)  7130,  7139  u.  Q.  197:  etiam. 

2)  14S7,  7130  u.  13002:  visum. 

3)  Q.  197:  nos. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  8. 


239 


neratis,  ut  evitetur  periculum“  dicendum,  quod  duplex  periculum  potest 
consequi  vulnera,  scilicet  periculum.  quod  ab  ipsis  vulneribus  provenit,  non 
aliunde,  aut  periculum  quod  aliunde  provenit,  non  a vulnere,  verbi  gratia: 
periculum  quod  consequitur  magnum  vulnus  coxae  non  provenit  nisi  de  se 
ipso,  periculum  quod  consequitur  vulnus  capitis  cum  fractura  cranei  non 
provenit  ex  ipso  vulnere  sed  ex  vicin itate  cerebri  et  ex  sanguine  et  sanie, 
quae  subintrant  concavitatem  cranei , quae  opprimunt  et  laedunt  panniculos 
et  cerebrum,  unde  propter  periculum,  quod  provenit  ab  ipso  vulnere  non 
oportet  dari  potionem,  immo  sufficit  dieta;  sed  propter  periculum,  quod  pro- 
venit vulneribus  aliunde,  sicut  a loco  in  quo  non  potest  fieri  operatio  ma- 
nualis,  datur  potio  vel  pigmentum.  Ad  formam  „potio  datur  ut  evitetur 
periculum“  verum  est,  scilicet  solum  periculum  aliunde  vulneri  proveniens 
et  non  aliud,  iromo  propter  periculum  quod  est  ab  ipsis  vulneribus  nunquam 
datur,  quia  in  ipsis  potest  fieri  et  sufficit  operatio  manualis.  — 3°)  Notandum 
quod  ulterius  dubitaret  aliquis,  utrum  ita  faciliter  poterit  consumi  magna 
quantitas  sanguinis  inclusa  in  dictis  concavitatibus.  Respondeo  secundum 
Galenum  super  aphorismum  Itl  particulae  „quibus  flegma  inter  phrenes  et 
ventrem  colligitur  etc.“:  naturae  forti  nihil  potest  repugnare  in  expellen- 
dis  etc.;  et  communiter  cum  hoc  allegatur  quod  faciat  saniem  transire  per 
medium  ossis.  Inde  sic  arguitur:  si  quod  minus  videtur  inesse  inest  et  istud 
quod  magis,  sed  minus  videtur,  quod  natura  perficiat *)  transire  phlegma  aut 
saniem,  quae  sunt  grossa  et  spissa  per  intrinseca  aut  per  ossa,  quae  sunt  so- 
lida  quam  sanguinem  qui  est  subtilis  per  nutritiva  et  spiritualia  mernbra, 
quae  sunt  rara,  laxa,  habentia  concavitates,  interstitia,  meatus  et  tarnen  facit 
istud,  ergo  etc.  — 5°)  Notandum  quod  vulnera  ventris  quattuor  habent  con- 
diciones,  quas  non  habent  aliqua  alia  vulnera:  l_i:  quod  nunquam 

emittunt  sanguinem  et  ideo  vulnerati  et  assistentes  maxime  admirantur  et 
credunt,  quod  infixum  fuerit  toxicatum.  2_1  condicio  est:  quod  sola  hujus- 
modi  vulnera  debent  habere  orificium  superius  elevatum.  3Jt : quod  accubitus 
hujusmodi  vulneratorum  debet  esse,  ut  fundus  vulneris  inferius  collocetur,  de 
aliis  autem  vulneribus  Omnibus  contrarium  est  tenendum.  4ü  : a ceteris  vul- 
neribus non  exeunt  intestina,  sed  ab  istis  exeunt  aliquando,  unde  quamvis 
sint  a fluxu  sanguinis  absoluta,  habent  tarnen  istud  accidens.  quod  est  dete- 
rius  recompensans  et  est  periculosius  et  maxime  dolorosum,  sed  fluxus  san- 
guinis non  infert  dolorem  sensibilem  patienti. 

Cap.  VIII  doctr.  I tract.  II  de  cura  omnium  vulnerum  penetrantium 
ad  concavitatem  interiorem  pectoris  ex* 2)  quacunque  parte  et  de 
cura  omnium  vulnerum  membrorum  ventris  intrinsecorum  et 

extrinsecorum. 

Citca  quod  duo  sunt  attendenda:  1)  circa  curam  vulnerum  pectoris; 

2)  circa  curam  vulnerum  ventris.  Circa  primum  duo:  1)  circa  curam  vulne- 
rum pectoris  recontium.  2)  circa  curam  vulnerum  pectoris  antiquatorum.  De 


* 


')  7130,  7139  u.  Q.  197:  faciat. 

2)  Q,  197:  in. 


240 


Tract.  II  Doclr.  I cap.  8. 


primo  scilicet  de  modo  curandi  vulnera  recentia  penetrantiaad  concavitatem 
pectoris  ex  quacunque  parle  sciendum,  quod  eodem  modo  penitus  sicul  vulnera 
cranei  penetrantia  curantur  scilicet  removendo  extrinseca,  claudendo  labia  et 
cetera  faciendo  et  dando  pulverem  cum  pigmento  addito  tarnen,  quod  vulnera 
ista  utraque  et  vulnera  ventris  debent  citius  claudi  et  fortius  uniri  et  spissius 
et  strictius  sui  quamvis  sint  minora  quam  vulnera  ceterorum  membrorum, 
quoniam  in  istis  majus  periculum  est  in  mora,  si  per  tempus  aliquod  aperta 
remaneant  si ve  laxa  propter  t r i a : 1)  ne  calor  vitalis  per  dicta  vulnera 

exalet;  2)  ne  frigiditas  ambientis  dictum  calorem  suffocans  subintret,  quae 
ambo  maxime  sunt  nociva;  3)  ne  ex  introitu  ambientis  causetur  in  dictis  vul- 
neribus  putrefactio,  quia,  si  sit,  experimento  scio,  quod  vix  aut  nunquam  de 
cetero  corrigetur.  Praeterea  vulnera  pectoris  et  ventris  debent  ligari 
fascia  latitudinis  unius  palraae  revoluta  multis  revolutionibus  circa  corpus 
propter  duo:  1)  quia  fasciae  debent  proportionari  in  longitudine  et  latitu- 
dine  membris,  quae  debent  cum  eis  fasciari,  sed  in  ventre  et  pectore  est  major 
grossicies  totius  corporis,  ergo  fasciae  debent  esse  magis  longae  et  magis 
latae  ceteris  sicut  capitulo  de  ligatura  suporius  est  ostensum;  2)  quia  istao 
ligaturae  ut  plurimum  vacillant  et  ascendunt  et  descendunt  et  ideo  longitu- 
dino  et  latitudino  iudigont  ampliori.  Cui  debet  consui  fascia  altera 
ascendens  persuper  humeros  et  descendens  donec  primae  obviet  et  cum  ea  ex 
parte  altera  corporis  annectatur  et  eodem  modo  debet  a praedicta  prima  fascia 
duci  et  reduci  tertia  fascia  persub  coxam  donec  cum  ea  anterius  et  posterius 
consuantur,  ut  istae  duae  ultimae  fasciae  sic  adnexae  primae  fasciae  et  cou- 
sutae  totam  ligaturam  immobilem  faciant  atque  firmam.  Circa  curam  dictorum 
vulnerum,  postquam  antiquata  sunt,  quatluor:  1)  de  modo  praeparandi,  2)  de 
modo  accubitus  patientis,  3)  de  modo  pationandi,  4)  de  dieta.  De  primo: 
emplastrum  de  farina  hordei,  aqua  '),  melle  et  oleo  communi  decoctis  mediocre 
vel  aequale  tepidum  extensum  super  pannutn  debet  bujusmodi  vulneri  appli- 
cari,  cui  superponatur  pulvillus2)  magnus  siccus  spissus  de  stupis  siccis, 
quoniam  in  de  fit  firmior  ligatura  quam  si  nihil  intermedium  ponatur  inter 
emplastrum  cum  panno  ot  fascia  et  quam  si  esset  plumaceolus  aliqualiter 
madefactus;  quae  ambae  fasciae  consuantur,  ne  vacillent  aut  cadant 
ligatura  manento  et  inscio  patiente,  ot  ligentur,  ut  dictum  est,  et  in  omni 
die  ter  in  aestate,  bis  in  hiemo  praeparetur  et  nunquam  infigatur  teuta  infra 
vulnus  nec  propter  mundificationem  nec  ut  in  co  immoretur,  quia  quando- 
cunque  extraberetur  aut  infigeretur  tenta,  calor  vitalis  extrinsecus  exalaret 
et  frigus  ambientis  extrinsecum n)  subintraret  et  similiter  aliquando  tenta  infra 
vulnus  existente  bacc  ambo  incommoda  sequerentur.  Videtur  autem 
mihi  quod  iste  modus  operandi  sic  meliorari  polest:  in  panno  et  omplastro 
applicato  vulneri  J'iat  fissura  proportionalis  et  directe  vulneri  supbrponatur, 
ut  sanies  libere  exeat  per  fissuram,  tune  superponatur  pulvillus  rarus  de  stupis 
siccus,  ut  saniem  existentem  in  vulnere  per  praedictam  fissuram  facili ter  im- 

')  Q.  107  hat  hier  noch  überschrieben:  et  de  aqua  sint  3 partes. 

2)  Q.  107:  emplastrum  magnum  spissum  etc. 

3)  Q.  197:  extrinsecus. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  8. 


241 


bibat.  Deinde  extendatur  iterum  de  dicto  emplastro  super  pannum  et  supcr- 
ponalur,  ne  per  fissuram  emplastri  praedicti,  quae  recte  orificio  vulneris 
aptabatur,  calor  vitalis  exalarot  et  frigus  extrinsecum  subintraret.  — 
De  accubitu  patientis:  quantum  plus  potest  aut  continue  jaceat  supra  vulnus, 
ut  sanies  liberum  exitum  habeat  et  a vulnero  continuo  expurgetur.  De 
modopotionandi : potioneturut  p(h)t(h)isici  aut  similes  scilicet  decoctione  ysopi. 
liquiritiae,  uvarum  passarum  enucleatarum  et  similium  cum  zuccara  et  utalur 
dyapenidion,  dyadragon  et  similibus ; causa  exquisite  traditur  ab  actoribus 
medicinae  et  potest  reddi  ut  confortentur  membra  intrinseca,  et  ut  a sanie 
expurgentur  et  ejus  gravamen  ')  praeservetur.  De  dieta:  sit  diela  vul- 
neratorum  communis  praedicta  — Circa  curam  vulnerum  ventris  duo: 

1)  circa  curam  dictam;  2)  circa  curam  cujusdam  accidentis  perniciosi,  quod 
saepe  consequitur  hujusmodi  vulnera.  Circa  primum  duo:  1)  circa  curam 
vulnerum  parietis  exterioris  ventris;  2)  circa  curam  vulnerum  intrinsecorum 
nutritivorum.  Circa  primum  duo:  1)  circa  curam  vulneris  non  ponetrantis 
ventris  parietem;  2)  circa  curam  vulneris  ponetrantis.  De  primo  scilicet  de 
cura  vulneris  pectoris  non  ponetrantis* 2)  curantur  cura  universali  superius 
assignata.  Circa  curam  vulneris  parietem  ventris  penetrantis  duo:  1)  circa 
curam  quando  intrinseca  non  oxeunt  nec  sunt  vulnerata  vulnero  notabili ; 

2)  circa  curam,  quando  sunt  vulnerata  vulnere  notabili  aut  quando  exeunt. 
Circa  primum  duo:  1)  circa  curam  hujusmodi  vulneris,  quando  est  ita  parvum, 
quod  non  indiget  sutura  sicut  vulnus  teli  aut  simile:  2)  quando  est  ita  magnum, 
quod  indiget  sutura.  De  primo,  scilicet  quando  non  indiget  sutura,  curatur 
cuin  vino  calido  et  stupis  et  ligatura  artificial i et  ceteris  supradictis.  Circa 
curam  vulneris  parietem  ventris  penetrantis  quod  indiget  sutura  et  per  quod 
non  exeunt  intrinseca  etc.  duo:  1)  de  modo  suendi  hujusmodi  vulnera  in  ge- 
nerali, 2)  in  speciali.  De  primo  datur  regula  generalis  et  est,  quod  hujus- 
modi vulnera  citius  debent  claudi,  strictius  et  spissius  sui  et  debet  in  eis 
sutura  et  ligatura  diutius  quam  in  ceteris  remancre  et  postquam  etiam  sunt 
curata,  quia  nisi  continuetur  ligatura  usque  ad  vulneris  perfoctam  incarna- 
tionem 3)  forte  vulnus  ex  pondere  intestinorum  aperietur  et  sic  sicut  prius 
exirent  intestina.  Circa  curam  in  speciali  tria-.  1)  de  modo  suendi  illud; 
2)  de  modo  accubitus  patientis:  3)  de  cura  ejus  post  suturam.  Circa  primum 
duö  secundum  quod  duobus  modis  commode  potest  sui:  primus  modus  est, 
quod  figatur  acus  competens  cum  filo  competenti  a parte  extoriori  dotier  per- 
foret  in  uno  labio  vulneris  mirach  et  syphac,  deinde  in  altero  perforetur 
syphac  et  mirach  incipiendo  ab  interius  ad  exterius,  deinde  per  spatium 
minoris  digiti  a puncto  facto  idem4)  acus  cum  eodem  filo  non  sciso  non  nodato 
sive  nexo5)  faciat  secundum  punctum,  scilicet fi)  in  labio,  quod  fuit  ultimo 


‘)  7130  u.  7130:  gravamine. 

5)  Q.  197  schaltet  ein:  in  pectorc. 

3)  Q.  197:  indurationem. 

*)  Q.  197:  eadem. 

R)  7130  u.  7139:  necto. 

*)  7130,  7139  u.  Q.  197:  sic. 


242 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  8. 


perforatum,  figatur  acus  ab  exteriori  ad  interius  et  perforetur  mirach  et  syphac. 
deinde  in  altero  labio  figatur  ab  interiori  ad  exterius  et  perforetur  syphac  et 
mirach;  extunc  prope  acum  in veni es  extremitatem  fili,  quam  prius  exterius 
dimisisti,  tune  nectantur  duo  capita  fili  simul  faciendo  in  duobus  pnnctis 
unicum  nectum  '}  et  riunquaui  transibif  filum  super  labia  vulneris,  sed  in  late- 
ribus  ejus  solummodo  apparebit.  Secundus  modus  est,  quod  primo  pungatur 
mirach  et  syphac  in  uno  labio,  in  altero  labio  pungatur  solum  mirach,  et  non 
pungatur  syphac  et  est  primus  punctus  et  nectatur  filum.  In  secundo  puncto 
pungatur  mirach  et  syphac  simul  in  labio  in  quo  prius  dimissum  fuit  syphac 
non  punctum,  deinde  in  altero  labio  dimittatur  syphac  et  solum  pungatur  mirach 
et  est  secundus  punctus  et  nectatur  filum  ita,  quod  secundus  punctus  pungatur 
quasi  contrario  modo  primo  et  sic  deinceps  multiplicentur  puncti  in  vulnere 
secundum  quemvis  dictorum  modorum  donec  sufficiant.  — De  modo  accubitus 
in  proposito  et  in  Omnibus  vulneribus  parietis  vontris,  quae  sunt  quantitatis 
notabilis:  orificium  vulneris  debet  esse  semper  altius  quam  potest,  ne  iu- 
testina  pondere  suo  vulnus  aperiant  et  dilatent  et  ne  exeant  sicut  prius 
extra  vulnus.  — De  cura  post  suturam  factam  sufficit  solum  vinum  cali- 
dum,  stupae,  ligatura  etc.  sicut  prius,  addito  tarnen,  quod  dicti  modi  curandi 
vulnera  parietis  ventris  Omnibus  vulneribus  hujusmodi  loci,  de  quibus  fit 
sermo,  sive  per  eam  exeant  intrinseca  sive  non  et  ante  suturam  et  in  suendo 
et  post  suturam  factam  et  in  modo  accubitus  sufficiunt  nec  oportet  praediclos 
modos  ulterius  iterare.  — Circa  curam  hujusmodi  vulnerum  quando  aliqua 
intrinseca  exeunt  aut  sunt  vulnerata  vulnere  notabili  duo:  1)  circa  modum 
operandi  circa  ea  quae  exeunt  sive  sint  vulnerata  sive  non;  2)  circa  modum 
operandi  circa  ea,  quae  non  exeunt.  Circa  primum  duo,  sicut  sunt  duo 
membra,  quae  communiter  exeunt,  scilicet  zirbus  et  intestina:  1)  circa  mo- 
dum operandi  in  zirbo ; 2)  circa  modum  operandi  in  intostinis.  Circa  pri- 
mum tria:  1)  de  modo  operandi  in  ipso  non  vulnerato,  non  alterato;  2)  de 
modo  operandi  in  ipso  vulnerato;  3)  de  modo  operandi  in  alterato.  — De 
primo-.  reponatur  et  non  calefiat,  ne  a calido  dissolvatur.  De  secundo:  ligentur 
venae  et  arteriae  notabiles,  ne  sanguis  fluat  ex  eis,  deinde  reponatur.  De 
tertio:  ligentur  venae  et  arteriae  supra  alteratum,  quia  si  auferatur  alte- 
ratum  et  non  ligentur  extremitates,  sanguis  a dictis  extremitati  bus 
effundetur.  Deinde  alteratum  amputetur  et  sanum  reponatur,  quia  Hip- 
pocrates  61  aphorismo:  omentum  si  exierit  (et  supple,  extra  sit)  donec 
alteretur  necesse  est  putrefieri.  Circa  modum  operandi  in  intestinis,  cum 
exeunt  vulnus  extrinsecum 2),  duo:  1)  si  non  sint  vulnerata;  2)  si  sint  vulnerata. 
Circa  primum  duo:  1)  circa  modum  reducendi  ea  antequam  sint  tumefacta 
et  infrigidata,  2)  postquam  sunt  tumefacta.  De  primo:  statim  reducantur 
cum  manu.  Circa  reductionem  eorum  postquam  sunt  tumefacta  quattuor,  se- 
cundum quod  reduci  possunt  quattuor  modis:  l*ü  modus  est:  fomententur 

cum  vino  tepido  pontico  nigro  et  spongia  eo  madefacta  diu  super  ea  teneatur, 


*)  Q.  197:  nexum. 

!)  Q.  197:  cxtrinsecus. 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  8. 


243 


donec  dotumescant,  ut  calore  temperato  actuali  et  potentiali  ipsius  vini  et 
caliditate  et  subtilitate  spongiae  intestinorum  frigus  *)  et  d u r i lies  tempe- 
re tu  r.  2l!  modus:  findatur  porcellus  aut  aliud  animal  per  medium  ventris 
et  calidum  superponatur  intestinis,  ut  cum  calore  naturali  et  temperato  ani- 
malis  intestinorum  dyscrasia  temperetur.  311!  modus:  suspendatur  pa- 
tiens  in  balneo  supinus,  ne  aqua  subintret  vulnus,  per  manus  et  pedes  et 
aliquantulum  concutiatur,  ut  pondere  suo  et  motu  concussionis  intestina  ad 
locum  interiorem  et  proprium  revertantur.  4* ll!  modus  et  ultimus,  ad 
quem  ultimo  recurrendum  est,  quia  secundum  omnes  rationabili ter  ope- 
rantes  et  secundum  omnes  actores  medicinae  et  chirurgiae  a facilioribus 
inchoandum  est,  nisi  in  casibus  prius  exceptis:  elargetur  vulnus  extrin- 
secum  cum  cautela  parcendo  intestinis  donec  reduci  possint  et  fiant  cetera 
observatis  Omnibus  observandis.  Circa  modum  operandi  in  intestinis  cum 
exeunt  et  sunt  vulnerata  duo:  1)  circa  curam  vulneris  eorum;  2)  circa  modum 
reducendi  ea.  Circa  curam  vulneris  eorum  duo:  1)  circa  curam  vulneris  sine 
deperditione  substanliae,  2)  circa  curam  vulneris  cum  deperditione  sub- 
stantiae.  Circa  primum  tria,  secundum  quod  vulnera  sunt  parva,  media  et 
magna.  De  primo:  vulnera  parva  ut  cum  telo  non  indigent  sutura  sed  suf- 
ficit,  quod  intestina  reponantur  et  vulnera  naturae  relinquanlur.  Circa  curam 
vulneris  medii,  quod  ost  si  intestinum  sit  scisurn  in  latitudine  quasi  circa 
ejus  medietatem  aut  parum  plus  et  non  omnino  sine  deperditione  substantiae 
duo:  12)  quod  hujusmodi  vulnus  est  incurabile  in  intestinis  gracilibus. 

Causa  est  quadruplex:  12:  quia  plures  venae  mesaraicae,  quae  ab  eis  su- 
gunt,  in  eis  radicantur  et  ab  eis  attrahunt  nutrimentum  et  causant  in  eis 
motum  et  ita2)  impediunt  curam  vulnerum.  2i  causa:  quia  nervosa  sunt  et 
sicca  et  nimia  siccitas  impedit  incarnationem  et  adhaerentiam,  ad  quae  ne- 
cossaria  est  humiditas  aliqualis.  31  causa  est  colera  pura  delegata  a cysti 
fellis  ad  ipsa,  ut  adjuvet  expulsivam,  quae  colera  pungit  et  mordicat  intestina 
hujusmodi  et  causat  in  eis  motum.  qui  impedit  consolidationem,  quia  vulnera 
non  curantur  nisi  quiescant  sicut  dicit  Galenus  Vl  megategni  cap.  3 in  prin- 
cipio.  41:  quia  propter  eorum  structuram  in  faecum  transitu  dilatantur  et 
vulnerum  labia  separantur.  — 22)  quod  in  grossis  curabilis  est  isto 
modo:  causa  ha  jus  est  quadruplex:  11:  quia  ad  ipsa  paucae  mesaraicae 
diriguntur;  2i  causa:  quia  sunt  aliqualiter 3)  carnosa:  31:  quia  ad  ea  non 
delegatur  colera  sicut  ad  graci lia : 41:  quia  magis  larga  sunt  et  possunt 
faeces  per  ea  facilius  pertransire  et  per  consequens  minus  dilatantur  in  tran- 
situ faecum  et  minus  labia  ipsorum  vulnerum  elongantur:  suatur  vulnus 
cum  serico  spisse  sicut  pelliparii  suunt  pell  es  et  fomentetur  vino  calido,  de- 
siccetur  et  superponatur  pulvis  rubeus  consolidativus . reponatur  intestinum 
et  remaneat  propo  syphac  supra  cetera  intestina,  si  possibile  sit  et  in  instanti 
vulnus  parietis  extrinsecum  consuatur,  ne  aer  qui  est  putrefactivus  et  frigi- 


3)  Q.  197  bat  nur  dyscrasia. 

*)  Q.  197:  ipso. 

l)  7130,  7139  u.  Q.  197:  aliquantulum. 


244 


Tract.  II  Doctr.  I cap.  8. 


dus  respectu  caloris  intranei  subintret  vulnus  et  causet  putrefaclionem  in 
concavitate  ventris  et  dolorem  et  torsionem  ')  circa  intestina.  Vidi  enirn  ali- 
qua  hujusmodi  vulnerum  slalim  clausa  et  suta  a modernis  procurata  brevi 
tempore  absque  dolore  etc.  curari  unica  praeparatione;  et  vidi  consimilia  vul- 
nera  procurata  ab  antiquis  cum  tentis  etc.  aperta  teneri  et  praeparari  bis  aut 
ter  in  die  cum  albumine  ovi  etc.;  sed  hujusmodi  patientes  ante  8 dies  repleto 
ventre  sanie*  2) et  ultra  modum  tumefacto  sicut  hydropiciperierunt,  et  fiant 
cetera  praedicta.  De  vulneribus  magnis  sicut  si  intestinum  sit  omnino  scisum 
secundum  ejus  latitudinem.  quia  ex  defectu  colligantiae  partis  cum  parte 
non  potest  nutrimentum  ab  una  ad  aliam  pertransire,  aut  amplius  secun- 
dum longitudinem : incurabilia  sunt,  quia  vulnera  magnae  capacitatis, 
ubicunque  sunt,  incurabilia  necessario  judicanlur  sicut  videbitur  inferius  in 
capitulo  immediate  sequenti3).  De  vulneribus  hujusmodi  cum  deperditione 
substantiae  penetrante  vel  notabili  incurabilia  simpliciter  judicantur,  quia 
omnia  intestina  sunt  membra  spermatica,  quae  nunquam  regenerantur 
maxime  in  adultis  sicut  in  isto  tractatu  alias  est  Ostens  um.  Circa  modum 
operandi  in  vulneribus  intrinsecorum  membrorum,  quae  continentur  in  regione 
nutritivorum,  quae  non  exeunt  per  vulnus  extrinsecum  et  quae  sunt  sine  de- 
porditiono  substantiae  duo:  1)  circa  curatn  parvorum,  quae  non  indigent 

sutura,  2)  circa  curam  eorum,  quae  indigent  sutura.  Vulnera  prima  relin- 
quantur  naturae,  quia  eis  non  confert  operatio  manualis.  Circa  ea,  quae  indi- 
gent sutura  duo:  1)  in  quibus  vulneribus  non  confert  sutura  dato  quod 

suantur  quia  incurabilia  sunt;  2)  quibus  confert  sutura.  Vulnera  quibus  non 
confert  sutura,  quia  incurabilia  sunt  at  tarnen  sutura  indigerent,  si  curabilia 
ossent  et4)  sunt  vulnera  notabilia  mediavel  magna  hepatis,  splenis, cystis  fellis, 
intestinorum  gracilium,  renum,  matricis,  orificii  stomacbi,  vesicae  longe  a 
collo,  quia  omnia  dicta  membra  habent  in  corpore  officium  aliquod  neces- 
sarium  exercere,  a quibus  officiis  non  possunt  totaliter  abstinere,  quousque 
eorum  vulnera  sint  curata,  et  de  istis  vulneribus  dicit  magister Gui  1 e 1 m us  de 
Saliceto , quod  ipsis  non  confert  operatio  manualis.  Vulnera  horum  mem- 
brorum. quibus  confert  sutura,  sunt  vulnera  media  in  fundo  stomacbi,  in  in- 
testinis  grossis,  in  collo  vesicae,  ad  quoyum  curam  duo  sunt  attendeuda: 

1)  quodsi  vulnus  parietis  ventris  non  sit  ita  magnum  quod  per  ipsum  hujus- 
modi  vulnera  possint  sui,  oportet  ipsum  elargari;  2)  de  modo  suendi  ea5). 
Modus  elargandi  vulnus  extrinsecum  dictus  est.  Modus  suendi  horum  mem- 
brorum vulnera  est  sicut  suuntur  vulnera  intestinorum,  quae  exeunt  extra 
ventrem.  De  cura  accidentis  porniciosi,  quod  est  torsio  aut  dolor  perforativus 
intolerabilis  in  intestinis  et  ventre,  quod  saepe  consequitur  vulnera  ampla 
parietis  ventris,  a quibus  intestina  exierunt  aut  quae  dimittuntur  aperta  sicut 


')  7130:  eorrosioncm. 

2)  Q.  107  schaltet  foetida  ein. 

3)  7130  u.  7130:  consequcnti;  Q.  107  liest  hier:  sicut  visum  est  superius 
in  tractatu  capitulo  immediate  consequcnti. 

*)  et  fehlt  in  Q.  107. 

*)  7130,  7130  u.  Q.  107:  ipsa. 


Tract.  II  Doctr.  I Declaratt.  pr.  ad  cap.  9. 


245 


faciebant  antiqui,  qui  tentas  hujusmodi  vulneribus  imponebant,  sciendum 
quod  curantur  sic:  vinum  cum  sale  bulliat,  quibus  addatur  fnrfur,  ut  inspis- 
setur  donec  vinum  non  defluat  sed  sit  solidum,  ponatur  in  sacco,  qui  omnes 
partes  adjacentes  vulnori  et  longinquas  cooperiat,  applicetur  stipra  ligaturam 
vulneris  calidius  quam  potest  pati  patiens  bono  modo,  et  cum  infrigidatur, 
auferatur  et  alter  saccus  consimilis  applicetur  et  sic  fiat,  donec  patiens  sub 
ligatura  vulneris  calorem  sentiat  supradictum  et  donec  dictus  dolor  et  torsio 
sint  sedati,  quia  ut  plurimum  hujusmodi  torsiones  sunt  ex  grossa  ventositate 
et  frigore,  vinum  autem  est  temperate  calidum  confortativum  resolutivum,  sal 
est  calidum  ot  sic  consumptivum  ventositatis  et  frigi d itatis  et  humiditatis 
superlluao,  furfur  est  temperatum  anodynum  etc. 

Declarationes  praeambulae  ad  sequens  capitulum  (IX)  ut  in 
sequenti  rubrica  continentur. 

Hic  notanda  sunt  quinque  ad  doctrinam  capituli  sequentis:  1°)  Notandum 
ad  sciendum  quae  vulnera  sunt  periculosa  et  quae  non,  quod  vulnera  dicuntur 
periculosa  propter  duo  maxime  scilicet  propter  mortem  ot  propter  male- 
factionem.1)  Quid  est  mors  notum  est,  quia  mors  est  quaedam  corruptio  per- 
ducens2)  vivos  ab  esse  ad  non  esse,  et  est  ultimum  terribilium,  sicut  dicit 
philosophus  III0  ethicorum.  — Malefactio  dicitur  vulgari  gallico  „malefacon“, 
in  normannico  vulgari  dicitur  „mehang“  (mechant?)  et  potest  sic  describi 
sicut  mihi  videtur  absque  praejudicio  melioris  sententiae,  quia  de  hoc  nulla 
fit  raentio  in  practicis  cyrurgiae  nec  in  actoribus  medicinae:  malefactio  quan- 
tum  spectat  ad  cyrurgicum  3)  est  quoddam  impedimentum  aut  diminutio  aut 
totalis  amissio  in corrigibilis  alicujusoperationis  alicujus  4)  membri  sibi  debitae 
per  naturam  proveniens  aliquando  a causa  intrinseca,  ut  a nati vitate  et  a na- 
tura irregulariter  operante,  aliquando  a vulnere  vel  apostemate  aut  aliqua 
alia  causa  extrinseca5)  violonta. — Ad  declarationem  hujus  descriptionis  scien- 
dum, quod  Deus  et  natura  nihil  faciunt  frustra  nec  deficiunt  in  necessariis, 
sicut  dicit  philosophus  1°  de  coelo  et  mundo,  unde  non  est  in  toto  corpore 
membrum  aliquod  aut  aliqua  notabilis  pars  membri  quantumcunque  sit  parva, 
quae  non  praebeat  juvamentum  in  aliquo  naturali  opere  exercendo.  quod 
quamdiu  potest,  dicitur  membrum  aut  pars  membri  et  quam  cito  deficit  ab 
illo  opere  aut  adjutorio  sibi  per  naturam  deputato  amplius  non  dicitur  vere 
membrum  aut  pars  ejus  sed  solum  dicitur  membrum  malefactum  aut  ejus  pars 
malefacta  cum  ista  determinatione  diminuente  et  non  simpliciter,  quod  potest 
extrahi  ex  dictis  philosophi  11°  de  anima  prope  principium  , quia  cuilibet 
enti  dcbetur  aliqua  opcratio,  in  quantum  cum  potest  dicitur  illud,  et  cum 
non  potest  amplius  non  dicitur  illud  nisi  aequivoce  et  ponitur  ibi  exemplum  de 

')  Q.  197:  malfactionem. 

s)  Q.  197:  producens. 

3)  Q.  197:  cyrurgicos. 

4)  fehlt  in  Q.  197 

5)  Q.  197:  intrinseca. 


24G 


Tract.  II.  Doctr.  I Deciaratt.  pr.  ad  cap.  9. 


oculo  lapideo  vel  ejecto  '),  qui  non  sunt  oculi  nisi  aeqivoce  i.  e.  solo  nomine  et 
non  re  vel  opore.  — 22)  Notandum,  quod  patet  ex  praedictis,  quod  quantum- 
cunqe  modicum  deficiat  membrum  aliquod  aut  aliqua  pars  merabri  ab  opera- 
tione  aut  adj utoiio Operation is sibi  debitae  pernaturam  defectu incorrigibili  per- 
petuo,  iste  defectus  malefactio  judicatur.  Et  similiter  dicitur  malefactio  quilibet 
alter  defectus  incorrigibilis,  quantuscunque  fuerit  sive  maximus  sive  magnus; 
homo  enim  parvus  sicut  magnus  est  homo.  — 32L)  Notandum,  quod  quantum- 
cunque parum  sive* 2)  superficialiter  cor  vulneretur,  vulnusestnecessario  mortale, 
quaecunque  signa  appareant  sive  bona  sive  mala,  et  ab  eo  debet  medicus  fu- 
gere  in  instanti  sicut  patet  auctoritate  Galeni  apliorismo  222  partis  „inchoanti- 
bus  morbis  etc.“:  nullum  moriturum  oportet  medicari  cujus  virtus  sit  defecta 
defectione  mortali,  sed  debet  futura  praedicere  et  sic  ab  eo  fugere.  Idem  patet 
auctoritate  ejusdem  super  aphorism.  222 3)  partis  „quando  steterit4 5)  aegritudo 
etc.“:  morituri  sunt  solis  pronosticis  dimittendi.  — In  aliis  autem  membris 
a corde  vulneratis  principalibus  non  est  sic  omnino,  quia  in  eis  apparentibus 
signis  malis  aut  pessimis  non  debet  medicus  fugere  riec  dimittere  quin  prae- 
paretur  vulneratus  nihil  omittendo  de  contingentibus  sicut  si  bona  signa  ap- 
parereut;  debet  tarnen  futura  pericula  praedicere  assistentibus  et  amicis  in 
absentia  pationtis  et  debet  salutem  promittere  patienti,  quia  natura  quando- 
que  facit  aliqua,  quae  nobis  videntur  impossibilia,  unde  versus:  „speret  qui 
metuit;  morituros  vivere  vidi,  spe  duce  victuros,  spe  faciente  mori“  Ad  istam 
intentionem  loquitur  Avicenna  1.  4 f.  4 tr.  2 cap.  de  punctura  et  ejus  extrac- 
tione3),  quod  retinetur  ex  spinis  et  sagittis,  dicens:  multotiens  de  illis,  quibus 
apparent  pessima  signa,  salvabitur  aliquis  absque  spe  mirabiliter;  et  subdit 
in  fine  ejusdem  capituli:  et  si  nos  sic  dimiserimus  eos  accidet  mors  secundum 
omnem  dispositionem  et  proportionabimur  ad  paucitatem  misericordiae . et 
si  praeparabimus 6)  eos  fortasse  salvabitur  aliquis  ex  eis  quandoque;  item  si 
nihil  eis  fiat  non  possunt  evadere,  sicut  patuit  ex  praedictis  nec  potest  eis  mi- 
nus fieri  quam  nihil;  sed  si  eis  fiat  aliquid  rationabile,  possunt  evadore,  ut 
patet  ex  praedictis;  ergo  bonum  est,  ut7)  praeparentur,  quia  sicut  dicit  Gale- 
nits X°  megategni  cap.  5:  qui  ad  salutem  suam  non  habet  nisi  viam  unicam, 
velit  nolit  per  eam  transibit  etsi  mala  sit,  et  in  proposito  non  habetur  alia 
via  curationis  quam  eorum  praeparatio;  ergo  etc.  — 4°)  Notandum8),  quod 
secundum  antiquos  omne  vulnus  quantum  est  de  se  est  necessario  mortale, 
aut  mortale  ut  in  plu