Skip to main content

Full text of "Sidhant Darshanam"

See other formats







(स 18५ 


{5 000८ 19 ४वाप्र2४16 20 
पिति 19 ०८ [880 
०६ ज {6 [ग्ण 
प्रकरणा ऽल्ल॑व। एलपााऽडजा 





ॐ तत्सद्वह्यणे नमः । 


सिद्धान्तदशेनम्‌ 


महर्िवेद्व्यासीयसूत्रम्‌ । 
श्रीमन्मनस्विविश्वदेवाचार्यकृतनिरल्ननभाष्य- 
संजप्‌ \ 
पूज्यपादादिशेन श्रीमदृर्धकालील्ट श्रीरशरिमोहनस्पर- 
तिरलेन संस्कृतम्‌ । 
~~~.“ 
तेच 


हरि नारायण आपरे 
1 इत्यनेन 
[५85 पुण्याख्यपत्तने 


आनन्दाश्रममद्रणाय्ये 
आयसाक्षरुद्रयित्य 
प्रकाशितम्‌ । 


शाकिवाहनदकाब्दाः १८२८ 
स्विस्ताब्द्‌१; १९०७ 


८ भभ्य सर्वेऽपिकारा रानशापतनानुपररिण स्वायत्तोशना; } ) 


मूल्ये सपादुरुपकः (८४) 


भणुद्धम्‌ 1 


किरीराङ्ः 
स्वपरयोनननाल 
पुरुषादपि 
कृताण्यूनां 
कर्मादि 
तदवाः 
माति 
इ्छापिरोधिनी एत्ति! 1 
सष द्वेषो निगयते । 


अपश्चीकरणगुणपवीडता- 


दा सथैत्र। 
गुणो्तिका 
कमैभूमितो 
दुबौरो 
निदं 
सुखीति 
मदेन 
मिरमानिन 
स्नीबस्य 
सुपदे 
ष्याणां 
नाङ्ुरो 
जाज्गुतेति 
नाङ्करो 
रणरोगादे 
सदेपाहायतामिका 
श्यम्याप्ता * 
ध्युम्यासा 


-शुद्धिपत्म्‌ । 





शुद्धम्‌ 1 


किसीटङ्कि ^ „~ 
स्वपयोननमाले „~~ ^~ 
पृरुपादुभावपि „^ „^^ 
कृताणुनां ध 
कर्णादि 

तदेवा 

भाक्ते „^ = 
सततेकस्यापरन्राणुमाव्या. 1 
संयोगनामिका । 

! प्रवीङतायाः। सवना 
8 पश्वीकरण 

गुणात्तिका.... 
भोगभूमितो 
दुवौर, सदसा 
तिदय न कन 
सुखीति । सुपुशनिकारीनः 


५००० 


१०१ = ०१० 


भिमानिन „~“ 
जिस्य 
सृषवद्रः दैचिकं 
ध्पकाणां „~ „~ ~+ 
जाहुखं „^^“ 

जाङ्कुरमिति -.-. 
नाङ्कुकं ---- 
म्रणरोगादे, >€ 
तदेषाऽऽहायं नामिका 
उयभ्यासा 
ज्पभ्यासा ~“ 


०००० = ४968 = ००० 








प्रहि 1 पद्व! 


००० 


५०० 


8 


९ ५ 
१।१८ 
५७११ 
२० 
२१।१६ 
२२१।१७ 
२५।११ 


मद्‌ 


१२1१९ 


>२।१६. 
१४२० 
२६।१६ 
२०१२ 
२७२१ 
४२।२ 
४२।११ 
४५ ८ 
४५/२१ 
&९।११ 
६०।२१ 
६०।२ब्‌ 
६०२२ 
५२ द्‌ 
६३८ 
६७२८ 
६८। 


शदरष्‌ ॥ 


शसषये 
दृगनत्रा 
पुद्िष्प 
हष्पते 
एराश्येगं 
दशप 
भ्य 
एषपेप 
धूपयति 
क्षार 
शस्य 


13, 


हममामे .. 
षास ०० 
षद्धप्प „^ 
फय पते 
प्रीभुरषा ध 


पर्प „^ 
भप 
पुषं * 
भूभषति 

सत्तार 
म्प 


१००५ 


पत्रपं 1 षिः} 


० र द्‌) ५ 
= + ४१५ 
८६।२०५ 
न %.०्१रद 
० ०, ९७} 
५ ^^ १०० ७ 
५ „० १०१२९ 
१, १०६॥ € 
५ ५ १०७२५ 

९ ११०१० 


५ ५ ११०२१ 


भूमिका । 





यदि व्यापोहान्तः स्फुरति हृदि सिद्धान्तनिगपः 
फ़ सांख्यं क न्पापः फ़ च कणभुगान्नायकिरणः ॥ 


यदसदेवस्य स्ख गेषं सिद्धान्तदवीनम्‌ । 
नये जानन्विते मातुज॑ठरान पिनिःखताः ॥ 
परा किङ परमक्रारणिकरेन भगवता वेदव्यासेन चतुराज्ञायस्ागरोग्मथना- 
रसपुत्थितं य्ज्गानापृतमयातयापं तदिदानीं प्रतिपित्सूनां भरीतये जगदयेत- 
िन्नस्मामिधिङीणेम्‌ 1 अन्न तवद्यि भरतीयाः मणिषत्त । सप्रति पशा. 
ल्यादिभोगभूमिभभना वुभुस्पेकरसा बिः परपच्वोयानेपु वंश्चम्पपाणा घौमन्म" 
यषा न्यायादिरकरियुक्कुषुपान्यप्नीप वेदान्तारविन्द्‌षिज्नञानमकरन्दपिपासषो 
-द्दयन्ते । अदो भारतजन्मिनो वेदमुलाः एराऽऽविभूतेषु भ्रोततमानविङ्गान- 
उ्योतिष्डेषु सनुषारपीक्रिवरिष्ठपा्वल्कयादिष्वस्तपितेषु मादुशरुतमबरम्टे- 
स्छघनपटाच्छनायामस्यां मारतभूभो विराजमानाः स्वस्तपदो गूदमदहिमानम- 
जानन्तः कियन्तं काठ वहिर्ुवनतसे स्वद्तास्य । न दि फ विजानीय भवतां 
विन्नानदायद्रविणमधुनाऽपिकरतु केऽप्पपरेऽध्यवस्रापिनो धीमन्तः समीहनते । 
किप्थापि पोहनिद्र न दास्यथ । जत 1 नागरिचा च षैयास्तिकपानसो- 
भराकरं शुत्तिषुक्यनुभववारिमिरूपचितं सिद्धान्तपादपमेतएुपाश्चयन्तस्तत्फल. 
पकर जञातव्यङ्ञानकर्वव्यकरणमाप्व्यापणत्रिविधदुःखालन्तनिषत्तिपरमसुल- 
भ्राद्निरूपं पित । नो चेचदधिगम्प जन्पभूमेरायंजातेश्र निरषदपाहिपानं परि- 
पालयत । 
न सस्ैतदशैनमृते मस्थानं किमपि मानेन त्िपरियेनैव शरतियुक्तिविद्दहु- 
भवास्मकेन केनाप्युपवणितमर्‌ । अत एवोक्त भाप्यक्रारेण-- 
भुतिस्प्रतिएुराणानां याणां सद युक्तिभिः। 
सेमतं यदतो मानं म्र भुवि कि पुनः॥ 
परत यद्रोक्ते शुखा केवया न च 1 
युक्त्या बा ॐ षििदोचीर्णं विद्रदनुभवादपि ॥ इति 1 
परं तु चा्बीङन्पायादिसांखपपयन्तानि दश्नजात्ताने स्पृिषए्गाने- 
तिहापतादीनि च भिननमरस्यानानि फ सवाण्येव ताचिकापानीति जिह्ामाषां 
सवस्शयानरप्तनपएरःपतरतचच्रमममापानापमवदुमवरतणम्‌ । तत्र चद्दूदताया 


[२] 


गन्ध्ेनगरादाग्निन्रनाठतसेन खोतैसखगम्यमानायास्तसिन्मर्टुक्तिकास्यागर- 
स्फटिकादौ ननरूम्यरपेखादिवद्योदिनयुकहष्णा सुणपयी रुभसाम्पा5- 
निधाच्पा पूलभफ़तिरपीदित्यादिश्ुतिभिनमत्कारणसेनाभिदितायास्ते ध्वाम- 
योगालुगवा अपडबन्देवात्मश फर स्वरुभीनिगृढामितिश्रुवयुक्तनगत्कारणातुप- 
धायियाप्नवस्कयादिशतमवखमदयक्षममाणाया ध्पानश्चीठानां मनसिनाप- 
चाप्यनुभवितुं दाक्यायाः पएर्वाचार्यन्योतिःतिदान्तहदषधारितमाध्यिरष- 
णादिरूपेण नवाविष्छरनतादितादिपदायाकारेण च परिणममानाया विच 
प्षणेऽप्यक्षपादकणभक्नादावनभिष्पक्तायाः सर्वासंगतिविभन्च्नकोपायस्पाया 
विश्ववस्तुनिगूढाथाः स्वकार्वदशनेनैवासुमेयाया जगदुपादानभथताया विविक्् 
ककार्यायाचिगुणात्मिकाया भगवतः शरकविङ्ञाचविरहेणवान्पामूतम्रापनय- 

दमिदखपधेयम्‌। एतावन्तं कारे द्नमिदं केनापि हेतुना चतु्ीश्रमेष्येमाऽऽ 
सीन्निदितम्‌ 1 देैवात्सिद्धाश्रमादस्थायी कथिदेकः कैवस्पा्रमी परमदुरूपौ 
वाराणसीपरीमुणतिषठत्‌ । तस्य चान्तेवास्तिनो जनेकव्रह्मचारिणः पएाह्पु. 
रुपप्ाटीवे ^ जागयाये चिरमुप्तानां श्ुतिरम्बायत्‌ » इति सूत्रम्‌ › 

न्पासस्य ेदाणवनाविकस्य पूर्वा तिबीदिविनोदनार्था } 

चुभुत्सुबोधाय पुनद्वितीया बेदान्तनान्ना रटितोभयी हि ॥ 

इति शोकं वावगम्य तत्करुणाकटक्तेणेबोदधतं पृज्पपादैः समुदय च 
तस्य मदारमनः इुतधिदनुशासनादेव दादा वर्षाणि शद्रायघ्रं नोपनीतष््‌ 1 
तदिदानीं पुण्यनगर(पमानन्दाश्रपमुपगतम्‌ । 


पूरयपादाग्रनदेशादिष्पिरियमार्रेः । 
भीशशिस्एतिरत्नस्प नवद्रीपनिशातिनः ॥ 


ॐ तत्सद्रह्यणे तमः ॥ 


सिद्धान्तदशेनम्‌ 





निरनाप्यस्मेतम्‌ । 


न्न 


जगवः पितरौ पूर्णौ परस्परमभापदौ । 
अन्योन्याव्यक्त संसक्तौ सयेद्यदाप्रये हितौ ॥ 
निर्ुणोऽपि मत्तता यो मनःस्थौऽप्यमोचरः । 
माधी सन्नप्यतत्सङ्गो भजतां तमजं विभुम्‌ ॥ 
दिग्परलकिरीयाङः शङ्घचक्रादम्बुनः + 
भाखन्मारपाम्बरः कोऽपि देवो दीन्यतु मानसे ॥ 
ध्यास्वा चिन्तापणेपातुरगोरनीखपदाम्बुने 1 
व्याख्यां वक्ष्यामि सूत्राणां मणेरि महापुनेः ॥ 
षह किल कमासुराऽऽविभूतेषु नास्तकरिपु चार्वाकादिष्वास्िकरिपु चाऽश्त. 
पादादिपु द््नजातेषु परत्यविनिर्भयार्थविभिनपस्थानेपु परमकारणिक्स्य 
सकख्विज्नाननिरुयस्य निखिरुनिप्रादतंपस्य चान्तिप्रमादविपणिप्सादिदो- 
पेशेनाप्यनाघ्रातस्याऽऽ्नायस्यैवामिपतेपु पुत्रादिशून्पपयन्तासत्खवादिषु 
स्वपक्षरक्षणाय प्रपिता ये शतियुक्यदुभवामासास्तांस्तावस्तत्तकंमन्थानेन 
वेदार्णवोनयथना्यथाययं सैस्थप्य भत्रता वेदव्यासेन वेद्तिषिनपवार- 
पञ्चाननेन निदिष्यासननि्ौतमलमानक्तमुकुरापरोभ्ी कृतपयगासना, दिन्दो- 
छितनटाजुष्लुभ्रसश्रविटघन्युलपण्डलनिगेखदूढ बह्यवचैवेन, सततलक्षित. 
गभीरद्कमानसमदिरामद्‌च्छनोपमेन, करककिवकुमलपफटवदनवरपवि- 
खोकरितासिरसदसयर्थेन, बिगङितेऽपि समयोनननाठवलवदारन्यादुषङ्।- 
छोकसंग्रहे परदाग्रदेण) निदानेनावितक्र्येण केनाप्यनयं स्वा्थेमानिनि पाणि. 
निचये कारण्यपुर्येन, सततमिह संसारे स्त्ा्यमयेयपानानां फरमार्यमजानतां 
विषपापोद्पदिरोन्मत्तचेतसां बाह्यवस्तुभावनादप्यर पित्प्रल्यगासपप्रचणचेतनो- 
स्पाद्यिहुकामेन) मवाणवोत्तरणषुराणमारतोचमतरीनिकरकर्णधारेण, काला- 
गुलागमद्मास्तनवो पणार्धधीमन्नारायणांत्रावतारेण; निचिषशुतिधिरंस्या- 
लोच्य व्रह्मस्पाधानाख्यानेऽपि मतिपित्सूनां हृदि कन्दरे तच्छ प्तयुचरणसु- 
खप्ताधनालशासनोपन्पासमन्तरेण(रज्योपशमानतरारमना; बादरायणेन पद- 


४ सिद्धान्तदशंनं 1 [ १ प्रतिषे 


पिणा सिद्धान्तितं यच्छे तदखिरथुतिर्स्वं एनरिह मजानां प्रमभेवपत 
चतुश्रालयोपनिवद्धम्‌ । अत एवोक्तम्‌-- 
ग्यापतस्य वेदु।णैवनाविकस्य पुरी एृतिवादिविनेदनार्था 1 
वुभुर्मुयोधाय पुन्वितीया वेदान्तनान्ना रसितीमयी दि ॥ इति । 
तथाच द्विविधा दि मीत, एवोचरान्नायमेदाद्‌ । तनोचरमीांप 
पुन्या वादिषुभुरुपरतिपाद्नमेदात्‌ । तत्राऽञया ब्रह्मसूताख्पा द्विपीषा 
सिद्धान्तसूत्रालिमफेति स्थितम्‌ । 
निश्वतच्वघु्त्सूनां यततां येन चेतति । 
सरदस्यमिदं माति तदर्पमयणुयमः ॥ 
मलानि प्रीण्यपकर्ु ृतिर्नो चाखनोधियाम्‌ 1 
छन्दसां वदनेनाऽऽयमनेन चापरद्यम्‌ ॥ 
यचप्यन्न स्फुटं भूय; पदं ञ्याख्यास्पते पुनः । 
चिरसंस्कारसेधित्वाद्यैस्य गौरवादापि ॥ 
यदर्शचतिपात्रेण कुशाग्रीयधिपामपि । 
व्यामोहो रोमहरप ततसणादुपजनायते ॥ 
वहिरेव गतिः दुं्ामिद्धिपाणां नितः । 
अतोऽत्र सदसा कोऽपि भयश्च न दुयस्सति ॥ 
या द्ैतवाप्तना पुसां जन्मजन्मनि संचिता । 
न तद्विरोधिनी पाती हेन हृदि राजति ॥ 
बरह्माणि नगदध्यापः ्तियुक्तिसमीक्षमेः । 
सिद्धो दरसु ए तत्र नान्येषु मतिभासते ॥ 
अविचानिद्रपाऽऽकान्ता नेह जाग्रति जन्तवः 1 
यथा स्तने शयानानां तेषां नागरणं तथा ॥ 
यः सुषुतः स नाभां योः जाप स निद्विसः 1 
निद्धितो वीक्षते विश्वं भवुदधस्तु न किंचन ॥ 
इत्यामासः ॥ 
अय प्रमकास्णिको भगवाम्म्दपिरिह द्वाभ्यामेव पदार्याभ्यां सदसन्यां 
भषाणमपेपरूपाभ्यां सौकिकारौकिंकानां समस्तवस्ूनां निरूपणेन परमणरुपारथं 
मत्तिपादयिदुमिच्छनरादौ मूजपत्ति-- 
अथ परावो द वाव ्रुतोपपत्यन्तरीकषेण्यः ॥ १ ॥ 


अच्ाय्न्दो भङरा्ः शासरादी तदाचरणस्पाऽऽवदयक्स्ात्‌ । आन- 


१ प्रपाः] निरनमाप्यस्षमेतम्‌ । ] 


स्तर्यवचनो गा ¦ बेदान्तविचारानन्तरमप्याभिहितत्ादर ! मतिज्ार्थोऽपि षदते। 
आनौ दी बाचसयक्तेः । माद्गलिकस्ठु समत्र निसर्गात्परा्ानीतदध्यादिवतर । 
सथा च छतिः- नि 
अनकारथायदाब्दश्च दविता बरह्मणः एरा । 
कण्ठं भिचा विनिर्यतौ तेन माद्रलिक्नाहमौ ॥ इति । 
भागौ पदार्थो द्रौ वाव द्वावेव वर्तेते इति रोपः । कुतः शुतोपपत्यन्तरीभिभ्पः। 
शुतियुक्न्त्भ्यः । न यागादिवरकेवलायाः श्तेः । नापि न्पायाएटक्तव- 
सकेव्ाया युक्तेः । न वा छौकायतिक्वरकेवलाया चेः । अपि तु त्रिभ्य 
पेयः । अन्तयीेतिपदेन पु परषावद्धिः क्रमेन शतियुक्ती सपाोच्प 
पुनध्पीनंस्छतमानसेन द्विव साक्षास्छताविति सूचितम्‌ । पनीपी चेद्‌ 
द्यापि तथेव दरुमहैतीयपि बोद्धव्यम्‌ । तत्र चैक; पारपाधिकः 1 द्वितीयस्तु 
भातिभासिकः । रृतीयपदारथो नास्तीति बविलवधारणार्थान्ययेन ज्ञाप्यते । ' 
त्त्र श्रुतिः- 
सायां तु मृति विद्यान्मायिनं तु महरम । 
तस्पावयवभूतैसहु व्यप्र स्वमिदं जगद्‌ ॥ 
इत्यादिकां । उपपिश्च सदसतेरेकस्य॒सद्धावशेदन्यस्य सत्ताऽ. 
चगम्पतैे बिरुद्धस्वमावयोपितिरेतराेक्षथैव भास्यमानसाद्‌ । तेज- 
स्तिपिरवच्छीतोप्णवत्सुखदुःखवच । रविव । न दि निवन्धङाराणाम- 
भ्युपगमवादमन्तरेण भस्थानं किमपि संपद्यते । तत्थ सदसती दी 
पदा्ादरूरीकखय तयोरेकतरस्प परिणामम्युपगमेनैव सयां स्वी्नि- 
प्पत्तौ परमार्तः पोडशादिपदार्धमतिशुतिः कथं साधीयसी षट्भाविनां 
मेऽपि उपाणां सन्ताेनान्येषां करपनी यत्वप्याथौगरतत्वात्परमागूनां 
भेदुकतान्यथातुपपरया दियोपपदायैहदिपतत्वाच तद्वेकातिरिक्तस्य करष्यस्वे 
धीः कतः ऊीवेत जन्यमात्राणायेकोपादानमनक्ीङृय मत्येकोगदानस्य भूयां 
निलतादरेथ कल्पनायां नङ गौरवं स्यादिस्पादिका। अत एव स्पृतिमीगदती । 
देवीं देषा मुणपयी ममर माया इरत्यया । 
मयाऽ्धयप्तण्‌ भरकृतिः सूयते सचराचरम्‌ । 
भासुदेवः सवेमिति । 
पुणे च वरप्णवम्‌--प्रमार्थप्त्वमेतैरो नान्योऽस्ति जगतः पते । 
श्रान्तिज्ञानेन पशयन्ति नगद्ूपपपोगिनः ॥ इति । 
पदं च चेत्याचितोन॒॑ठतीयपिति सूच्रकायक्तिरपि साधीयसी । अन्त- 
रीक्तस्तु पीदटत्तिमत्याव्नपूतैकदर्यनद्पत्वाच्छुद्रधिपामेद 1 सच समाधौ 


1 ` सिन्धान्तवर्बन- [ १ श्रह्तिषठे- 


(फोिथदी भवति । अग्र प्रत्यपतसिद्स्य दितीयप्यागरातवतवं किदिति 
पर्यतुपोमं हतनिषोपरिएारसपादपी । पोटदादिपदायमपमस्तु स्यवष्टार. 
सौकर्याय दीकायतिकपयोधा्य एटवुद्धीनां धिपः शोधनेन सोपानवच्छ 
शैरेतन्मागरोषणार्णय । अत एव स्यृदिः- 
भरयमं श्यूटमारभ्य शनैः सौम्यं पिया नयेत्‌ ! 
शले निलितपातमानं फमास्सूषमे निविदयेद्‌ ॥ इति ।' 
दास्ीयतन्निन्दा पु तेषां कटपनामातरमसूतत्वाच्दुतिविरुदं एवच्वाच । स्तं 
एव परदश्चस्य लान्यस्वपुक्तम्‌ 1 4 
अक्षपाद्मणीते च काणादे सांस्यपोगपोः। 
लयाञ्यः भुतिविष्ांथः अटेकवारणीररभिः ॥ एति । ' 
अव प्दार्ययौरपफमेऽपि न्पायािवतेय प्रदर्यविधा कि स्वध्यात्मविरयैव । 
तच पुरुपस्याऽऽत्मत्वाचत्मतिपादनस्पैव मुख्यतया । नन्वेतर॑यैव' सिद्धान्तस्य 
यिष्टैन पुरा पितुः परमेष्ठिनो रिङ्गाय घ्पुत्राय रघुदलतिरकाय 'चोपदिष्ट. 
त्वास्स्रपपप्याचार्येग स्वपितुस्तसिितृणमितादवगम्य प्रहमसूपैरमिदित- 
स्यार पनरनेनेति वचेरसलयं तस्यैव भपश्वायंपमिदमाख्पानम्‌ । न दि 
विवृतिमन्तरेण भरकृतिपरतध्राणां मतिपितमूनां ददि गुष्टयां परतच्चमायेद- 
पिह शाक्यते तस्मासुनर यशृयमो द्रपापनीयः । अत्र विपंयो जीषत्रहमक्यं 
भ्रपश्वाङीकस्वं च ताभ्पामेतदागपस्य संवन्धः पतिपाचपरतिपादकमावरक्षणः 
भरयोजन च सरूपपाक्नात्कारेण भूराविधोन्मूठनाज्ङ्ातङ्ञयता छृतछृलता 
भ्ाप्ुमाप्वता त्रिविधदुखालन्तनिदत्तितियसखाभिग्यक्तिथोति ॥ २ ॥ 
भतिन्नावयोः स्वरूपपादौ सूतरप्छेन सामान्यतो निदिवाति-- 
मायामायिनां ॥ २ 
मायेति माऽय्यते स्वाधिष्ठनाद्धिन्रतय। न कम्पत शति माया । मीयन्ते परि* 
च्यन्ते ष्दाषी अन्येति वा) कि त्वस्तौ सत्सतिभाप्रुूप्रसेन यृपाऽपि मरीचि. 
कादिवदेव न ठु खपुप्पादिवद्रव्पवेहारयेखायां तस्या मासमानत्वात्‌ । तथा 
चच श्रूयते-- तसिन्मस्गुक्तिकास्यागुस्फटिकादी नलरूप्यपुरुपरेखादिवछो- 
-दितगखकष्णा गुणमयी गुणतताम्याऽनिर्वास्या मृमहतिग्रसीत्‌ ' इति । मायी 
तदपिष्ठाता *पायिने तु म्वरम्‌ › इति शतेः। नन्वत्र अद्यमतिप्रादनस्य युल्य- 
(क) तथाच शद्धरेतस, खविकल्यसमाधौ चद जगत्मत्यङ्चितिरकिनितं परयन्ति 
क्िकारणमित्युपकम्य शालः स्वभावो नियतिवैरच्छा भूतानि यौनिः दुर्य शति , चिनखभिलयनेन 


फालादीनि सोटध्याऽनेकानयूदिप्य ते ध्यानयोगामता भपश्यन्ेदात्म् स्यगुणैनियूडमिति. 
शुदा समाहितान्दरासमनां तया प्रदसित्तत्वादिति धिद्रान्तदा्तिद्म्‌ 9 ˆ 





१ प्रपाठः1 एनेरथनमाप्यसमेत्तम्‌ 1 पू 


स्यात्तस्मै भागुपादानं सांपतमिति चेत्सत्यं सतो ज्ञानस्यासतः सपिक्षला- 
स्पार्छायोपन्यासः ! अत एव बरह्मकमतिपरादिकाऽपि शुतिायावत्कार्या 
ण्यपि निजगादेति सव सुस्थम्‌ ॥ २॥ 
^ प्रकृतिपुरूपा॥ ३॥ 

मङतीति । प्रकरो्तीति भकृतिजेगतः साप्नाद्ेतुः । त्याचाऽऽगमः-- 
« मापा वा एषा नारसिदी सवेमिदं सजति सवपिदं रक्षति सवेमिदं दरति 
सस्मन्मायापेतां शक्ति विधादे ` इति । प्रकरोदयनपेति बा। परि श्रयनासुणै. 
स्वाद्वा पुरुषः 1 पूं शेते तेनेदं एणंमिति श्तेः । अत्र पस्परोपन्यास एतदपि 
सचयति विना भ्रृत्युपासनया न प्रसद्य पुष्पो मनस्याविभ॑वतीति ॥६ ॥ 


जटाक्ा ॥ ४॥ 


जडेति 1 जडः स्वतःप्रकाश्चशुन्यत्वे सति स्राश्रयभासा भाप्तपानः 1 तदे- 
सम्नडामिति श्रुतेः । चिर्साधनान्तरनिरेक्षसे सति स्वपभङ्नाश्षषनः ‹ साक्षी 
चेता" इति श्रुतेः ॥ र ॥ 


मेयमायो ॥ ५॥ 


परवति । वेयः प्रमेयो विषयो वा ! मायः शमाणं दिप दा। त्था च 
श्रुतिः-- “तमेव भान्तमनुभाति सवम्‌ * इति ॥ ९॥ 
वाध्यावापौ ॥ ६ ॥ 
वाध्येति । वध्यो वाधयोरयो विचारेणाकभ्यः ! यवाघो पाधसून्यः काल- 
च्येऽप्येकरूपेण विराजमानः । तथा च ।} ६ ॥ 
भिकालेप्वेकरूपेण भाति बाध्यो न केनचित्‌ । 
तत्पारमाधिकं वस्तु विद्रद्धिरूपगीयते ॥ 
विस्पष्टं भासते छोके यद्धिचारानन रुभ्यते । 
तत्मातिभास्तिकं नाम मरतिविम्बादिकं यया ॥ इति । 


प्रिणामिविवर्विन ॥ ७ ॥ 


परिणामीति 1 द्विविधं पादानं परिणामि विव्रि च। तत्र घटादौ 
मूरलादिः परिणामी शुक्तिरजतताद्‌। तु शुक्तिकादिविवतीं । परिणामश पूर्वा 
यरथाल्यागेनावस्थान्तरम्‌ । विवश तदपरिलागेनेति । तथा च प्रपश्चोखत्तौ 
भकृतिः परिणाएिनी पुरपस्तु विवर्तीति भवेः ॥ ७ ॥ 

यहुभिर्टछन्तैः एनस्तत्खद्पं विश्दयनाद-- 


ष सिद्धान्तदर्ान॑- [ १ प्र्िभ- 


छायातपवत्‌ ॥ < ॥ 
छायेति! छाषायसकादपतेन परतव्रलाद्‌, थतपवलसधिकतेन स्वतत्रत्वव्‌ 
क्षि तु च्छाया तावदातपाम्यन्तरे मा मभवति गरतिसतु पुरुपमध्य एव विशन. 
परीति दिक्पा ॥८॥ § 


मृजटखवत्‌ ॥ ९ ॥ 
मृदिति । ृददाधरणापादकत्वात्‌ । नखबद्िषयुत्पादकत्वाद्‌ ॥ ९ ॥ 
पिण्डमणिवच ॥ १० ॥ 


पिण्डेन । पिण्डवषटोहवस्स्वयं ्पािपाणत्वाद्‌ । मणिवत्‌ › अपक्तान्त- 
धत्तत्मथोजकताद्‌ ॥ १० ॥ 


तप्तायोवचिनाव्वाध्यासः॥ १९ ॥ 


सपेति । पप्तायोदद्‌, पया तप्तलोहपण्डस्ये बौ मोाकारोऽपमिति अयो. 
धर्मातिदेशः । रहि च दहलययमिद्यतियरमीध्यासस्तदरव्‌ । विजा्याध्पापवैत्‌" 
श्यनदत्वयोरारोपः । तम मतौ चेतनपर्माध्यासः पुरूपे च करैत्वादिनदधर्पा 
रोषः । तथा हि श्ुतिः श्वरीरतरयतादात्म्पाककरठत्वमोक्टुस्वमगमत्‌) ईति । अत 
एव तस्मराततरसयो गादचेतनं चेतनायदिव लि युणकर्दैत्वेऽपिं तथा कर्प 
भवत्युदाप्ीन इति साख्पोक्तिरपि शुलतषूकत्वेन साधीपती ॥ ११॥ 

सतर धुरपस्य सकारणस्य मते तत्पारतन्त्यं महघन्तरेण भतिप्राद्यति- 

चिदे शास्ता ॥ १२॥ 


चिदिति 1 शास्ता कर्मणां निषन्ता । यन्तः्ास्ता वदिति "तेः 4 वै" 
उन्पग्यवच्छेदार्थः ॥ १२ 1 


संद्धयन्यत्‌ ॥ 9३ ॥ 


इति प्रक्तिपाठे प्रथमः प्रपाठः } 
सदिति! सदसथ्यामिह पुंसङृती वेदितन्ये । दिरधारणे । तथा च स्देवा- 
सतो भिन्नं न त्वसरतो भिन्नमिति रदस्याथः । अत एवोक्तम्‌ ॥ १२ ॥ 
जगतो ब्रह्मणा सार्धं सपो विदयते सदा । 
ब्रह्मणो नगता सार्थं ससर्मो नास्ति कथन ! ई२ 
इपि मत्निपाे परथमः परपाठः ॥ 





२ प्रपठः] निर्नमाप्यसमेतम्‌ ७ 


अङ्तेः खूप सामान्यतो निदिर्य एुनविरेपेण वणवनाह-- 
सत्ताऽजायाश्छायादत्‌ ॥ ३ ॥ 
सत्तेति! अजाया; महते; सत्ताऽस्तिता छायाचत्‌, यथा प्रतिषिम्बस्य सन्ता 
सुखादिसत्तातो नातिरिच्यते फं तु तस्येदं मतिविम्बािति व्यवहियते तद्रदि- 
लयर्ष तथा च सत्ता दि दविधा पारमाधिरी मातिमासिकी च तत्र पुरुषस्य 
सत्ता पार्मापिकी भकृतेस्तत्कार्यस्य च भातिमापिकीत्यवसीयते । पद्सा- 
त्िभासिकं तत्तदेव श्राान्तिेछायां व्यावहारिकपिति सपैन योज्यम्‌ ॥ १॥ 
कल्ये हपिरिाजे ॥ २ ॥ 
कर्पेति। कसे पहाप्रछ्ये, अने पृरूपे, अना तिष्ठतीति शेषः। किमिषर इवि- 
इरि । पया क्षीरे सर्पि्तद्रदिल्ः 1 
पएतेन प्रकृतिपुरुपावापरे नियौ ततर परूपः कुटस्य सनिस्यः अ्कृतिस्तु 
परिणामिनी सती निलयेति फरितम्‌ ॥ > ॥ 
गुणाङ्गा गुणवत्‌ ॥ ३ ॥ 
गुणेति । युणाङ्गा युणनयसमषटिरपा गुणबद्रञ्लवव्‌ । तथा दि शरुतिः-- 
4 रोदितशङकषटप्णा गुणमयी ” इति । भकरतेगीण इति तु राहोः शीर्पमितिव* 
देदधिवक्षया बोध्यम्‌ । ततथ हृतिः सदाभाप्तातमिका तद्वणाशच स्फूर्तिवि- 
द्रोपरूपाः । न खल्येतौ सारूपाभिपतौ पुरूपस्यास्य पारमाधिकमेदविरदेणे- 
क्वालकृतेसतु॒तत्परतव्रत्वातपृथक्सचागूल्यत्वात्खामोपमत्वाच । तदुक्तौ 
एुनरभ्ौतत्वादोपनिपदरदुपादेयानिति ॥ ३ ॥ 
चयी चीक्षणयः ॥ ५॥ 
त्रथीति । अहभ्यः, भिदिषदृष्टिभ्यः। शरुतियुक्तिलोकदष्टिभ्य इति याव्‌। 
त्रयी निपरकासा। तथा दि; शुतिच्स्ुच्ज मरीचिकादिवव्‌ । युक्तिः 
सदसकायनिवाच्या, यथा न पराया सद्वस्तु स्वाध्िष्टानहानेन वाध्यत्वात्‌ । 
नाप्यसदसतु स्वकार्येण मास्मानसाद्‌ । एवमतौ मायिनो नातिरिव्यते । 
त्तस्माच्स्याः पृथगस्तिखविरहाद्‌ । नाप्यभिन्ना परिणापादिप्खान्पलाभा- 
सद्‌ । कष्टे चास्तवी स्वकाङानस्वाममपश्चचव्‌ ॥ » ॥ 
संवृत्याऽऽथयं व्यत्येति ॥ ५॥ 
संदटरयेत्ति 1 आथयं स्वाधिष्टानं संर, आच्च व्येति वक्ष्यमाण- 
च्योपादिष्पं दशचयति । एतेन ब्रसैव मापायोगाजगाकारेण कलिव भव- 
तीहि ध्वनितम्‌ ॥५॥ 


ट सिद्धान्तदुर्घनं- [ १ शर्तिषट~ 


सतीवातो यादच्छिकी ॥ ६ ॥ 
सतीति । अतः स्याश्चपानमाधरित्येदरथः । सदीत्र विच्मानेव याष्च्छि" 
फी यष्च्छया सरतीति 1 एतेन परायाया यादटच्छिङतेऽपि पृरपपारवन्नय- 
िवि सूचितम्‌ ॥६॥ 
विचिवासीमसूः ॥ ७ ॥ 
विचित्रेति । विवित्राण्यावर्याणि बुद्धेरयम्पानि यानि चासीमानि सीमा" 
रषितिनि कतिविधानि कीदृशानि वेति निर्गेतुमश्वर्पानि तानि सूते । विबि. 
प्रानन्तवापीणां पीजपयीति भावः ॥ ७॥ 
मतेः पुरनविध्यं टदयति-- 
छायातपावनच्छच्छे॥ < ॥ 
; शछयेतति। छायातपी, अविद्ाभिचे अनच्ाच्छे मिनामठे 1 तत्र पा षच" 
भधाना सा भिचा, अन्या चाविधेति भावः॥ ८ ॥ 
पुंससपञ्चमातती ॥ ९ ॥ 
पुमिति । पुंसपश्वौ वहमव्ल्लाण्डे मतदुतः, मासतः । इति किए । ठया 
घ पुमघभासिका विचा मपथावभाक्षिका स्ववियेल्थः । वियापाः श्द्धस- 
मधानाया व्रह्मावभासकसयमविोच््छिचिद्रारेणेति षोध्यपर्‌ । नन्वविचायाः 
भपश्वावमासकत्वं कयषुक्तं तमेव भान्तपतुभाति सर्वमिादिष्ुतिभित्रंह्मण 
एव पद्भिहितितात्‌) सलं) बरह्मणः भपश्चावभास्कतवं तु न साप्तात्‌, कि 
त्ववियाद्रारेण राजवत्‌, ततश व्रह्म भागविद्ापवमाघ्तयति 1 अविधा पुनस्त 
दाभध्रिल सर्वं जगदाविर्भावयतीलवदातमर्‌ । अब्रेदमवपेयम्‌-प्रहृतिदररिण 
पुरुषस्य विदृतिदरपरेण मकृतेरपि स्वमकाशाता शतिबिददलभवसिद्धा कार्थक्रा- 
रणादीनां व्यभिचारदोपादिकिविकस्तु ततः पेरेप्नेव व्यावदार्किर्येषुन तु 
पुरुषे भक्ती चतयोः स्वप्रकाश्चमानत्वाद्ग्यक्तत्वाच ॥ ९ ॥ 
सत्र ब्रह्मविद्याया उपनिपत्पदबास्यत्वमाद । 
परोपनिपद्‌ ।॥ १० ॥ 
परेति। परा विद्या अविदयापेक्षपोच्तमत्वात्‌। उपनिषद्‌, उपनिषीदति सवा- 
सनामवियां भिनत्तीति सदेविश्रणार्यलवाच्‌ 1 तदा एदको न्थोऽप्युपनिषड- 
ष्यते] तदाहुरभियुक्ताः ॥ १० ॥ 
बरह्मोपनीय या जीवं भिन्तेऽचिद्यां सवासनाम्‌ 1 
सोपनिपद्रद्मविचा तद्धेवुरपि सोच्यते ॥ 


२ प्रपाठः] निरश्ननमाप्वसमेतम्‌ । ९ 


अस्या पव वेदान्ततवात्सर्वोत्तमत्यमाह शतिः ‹ स ब्रह्ममयं सर्वविद्या 
वरिष्ठाम्‌ * इति 1 स्णृतिथ ° अध्पास्ररिधा दियानाप्‌ ' इति ॥ १० ॥ 
तत्राषियाया दैषिध्यपाई्‌ । 
हृष्यन्या ॥ ११॥ 
द्रिषीत्ति) अन्या, अविधा । तथा हि द्विमिषा दयविघ्रा। पूाविव्रा लोकिका- 
धिया च। तत्ाऽऽच्रा) अनाद्विबद्यगोचरा स्वत एव जृम्भमाणा छोकृत्रयं खनति 
धिना च स्वसूपप्राक्षा्कतारास्माणिपु न नष्र्यति । द्वितीया वु दूरखाया- 
गन्तुकदोपान्मणिमन्नादिभयोगाचावमाष्ते दोपनाशान्मणिमत्राघपत्तरणाच्च 
पनमेहयताति ॥ २१॥ 
तस्याः एनररिथ्पासस्काराकरत्रपाद-- 
खनिवोसनानाम्‌ ॥ १२॥ 
खनिरेति। वासयन्ति सेसारे स्थापयन्तीति वासना मिध्यासंस्कारास्तासां 
खनिः पभवस्थानमिलययेः । तथा च भिथ्यासस्काराज्जनयन्यविधा भागिनो 
निबध्नातीति ॥ १२॥ 
नन्त मायायाः परपार्थधिया वेदत्वक्रिरदानक्तितेदेति चेदा९- 
राद्धा दाप्याम्‌ ॥ १३॥ 
गद्धेति। राद्धा परसिद्धाःक्ये द्वाभ्याम्‌ लोकागमास्याम्‌ । तत्र लेकरनेन्रना- 
छाद्विना दास्ञेण मागुक्तशचेलयादिना 1 यद्रा दाभ्यं बाह्यास्षन्तरदृ्िभ्या तन 
वारृटिरिन््िजाटेन लोकानापन्वदृटिस्तं योगेन योगिनां, तथा च शरुतिः 
म ध्यानपोमानुगता अप्चयन्देवासशाक्ते स्गुभेर्मिगढाम्‌ "' ॥ १३ ॥ 
जसु मायायाः स्वक्रार्यण जृम्मपाणायाः सिद्धावपि छक कुतस्ततस्वरूपा- 
बाहिरि आह--, „ 
तत्ताधगमाऽनविम्बेक्षणात्‌ ॥ १४ ॥ 
ततेति। तत्तापिगमो मायायाः स्वरूपाविर्भाव । यदुविम्यक्षणात्‌ । अुविम्बं 
प्राते चम्बं विम्बरान्पत्वन भाप्तपानत्वे सत्ति विम्बधपैव्मिति तेद्ठनणाच्‌ | 
तस्यक्तण पयांछाचनं तस्मात्र † तथा एह -- र तापदनोविस्वं(?)विम्बमन्पद्र | 
नाऽऽय्ं निधलेऽपि विम्ब तचायेस्यावेक्षणात्‌ 1 नापि द्वितीयं विस्वमन्तरेण 
स्ित्वादरनाद्‌ 1 पतेन सायातखमानिरैचनीयमपि खसनेदनीयमिति सूचि- 
तपू ॥ १४॥ 


मूलमरतिरगंणत्ताम्या ॥ १५ ॥ 
मूरति ख चासौ मरृतिषेति पूतम । मूलेति विलयपेशषये वोध्यम्‌ | 


१० सिन्धान्तद्र्शनं- [ १ श्रहतिपरिन 


गणप्ताम्या, गणानां सखरजस्तपसां साम्यं तुल्याषस्यानं यत्रेति 1 तथा हि 
यूयत- गुणमयी गुणताम्पाऽनिर्वाच्पा गूखय्तिरासीदिति। अत एषाः 
अ्रहतीति प्रयो वणाः क्रमात्छसादिवापयिनः। 
सखरनस्तमःसाम्पादस्या प्ऱतिरूच्यते ॥ 
हयमेध स्वता मयनात्सभावोऽप्युच्पते ॥ १५ ॥ 
शुणस्वषूपं निरूपयनादी साम निर्दिशति 
सच्चरजस्तमांि गुणाः ॥ १६ ॥ 
सधर्माणः ॥ १७ ॥ 
सेति 1 सधर्माणः) धमै; परिणामादिभिः सद वर्तमानाः । तथा हि परि. 
पापिनः सैयोगविमारगामिनः परस्परोाश्रयेणोजितपूर्वय इतरेतराङ्गाि मावो. 
पेताः मतिद्रद्विनोऽपि सानिध्यादटुपक्ारिणो मिथोऽयस्कान्तकरपा विश्निम- 
न्तार्थ ॥ १६॥ 
शान्तथोरमूढयः ॥ १८ ॥ 
शान्तेति । सवादयस्यः क्रमाच्छान्तधोर्ूढाः स्युरिलर्थः । "त्र शान्तः 
स्िग्धः स्वानुकूरो ल्ररदीपकथ । योरस्तीवरः मतिदरूल आरम्भक्यल । 
मढ आवर्को गुरः स्थिरश्च ॥ १८ ॥ 
सखटुःखमादहाः ॥ १९ ॥ 
सुखेति । तत्र सस स्वानुकटत्वरास्सुखात्ममम्‌ । रजस्तीवत्वादुःख्ातस- 
नकम्‌ । तम आव्रकत्वान्मो्ात्मकमिलययः । तत्रापि सुखमद्धियकं दुःखमिध्रं 
रजात्तिसद्रादिति मनाघ्रना तदपि दयम्‌ ।॥ १९ ॥ 
च्युत्कमोद्भामिनः ॥ २० ॥ 
व्युत्कमेति । व्युतपमेण तमसो रजो रनः स्वमिति कमेणोद्वन्तु शील- 
मेषां ते त्तथा 1 एतेन जन्मिनस्तमःमावल्येन नायन्ते ततो रजस्ततः स्स च 
तेषामावि्भवतीनि सूचितम्‌ ॥ २० ॥ 
छत्सेप्वमावत्‌ ॥ २१ ॥ 
कृत्लेप्विति 1 छृत्सेषु सवेन, अपा्रचद््रफलाषु पश्चदशस्वमाकलेवा- 


उस्ुप्त्वेन भच्छन्ना इयथः । तथा च शरुतिः ‹ देवासशकि स्वगुरौनि- 
गूढापू * इति ॥ २१ ॥ 


१ प्रपादः} निर्खनमाप्यसेमतम्‌ 1 ११ 


„+ = 
पौरुषादपि प्रयोतिनः ॥ २२॥ 
पौरुपादिति । पौरपादपि न, केवटभदृषवदात्‌ } पुरुपपरपरनाद्पि 1 भयो. 
विनः, देदीप्यमाना मबन्तीलयेः । एतदुक्तं भवति- गुणाः कविदद्टवयोन 


~. 


कविपुरपव्यापारेणापि जुम्भभाणाः कायेमिद्मसिकं जनयन्ति ॥ २९ ॥ 
भरारम्भलिङ्गाः ॥ २३॥ 

आरम्मेति 1 प्रारभ्यते योऽसौ प्रारम्भः फलं वििककामगोदादिरूपे तदेव 
[~ वा अ शा ~ क म 
लि शञानोपायो येषां ते तथा । तथा दि यदि. विवेकवैराग्यादयः कथि" 
न्भीन्ति तदा रहती सस्फुरणमतुमीयेत । एव कापक्रोधादिभ्यो रजःस्फ- 
ग्ण तया निदरार्पादिभ्पस्वमःसण्रण च। यच्च तमसो रजसि रजसः सस 
मनसः ऋमावस्थाने सैोन्नतिरारमनः सर्वोपरिस्येन ब्रह्मणा सद तदानीं 
शैः संनिकपौत्‌ 1 अत एव सत्वमनथोपाये परमपुते च निदानमिति तदु- 
' एयि सतत सुधीमि्ेतितन्यम्‌ ॥ २३ ॥ 
स्वार्चिपे सङ्य्रामो मृहवत्‌॥२४॥ 


स्वेति । स्वाधिपे स्वस्य तेजते सद्भयामों गणानां गुणान्तरेण सह मतिदै- 
प्‌ । मलवत्‌, यथा मस्य मछान्तरो्तेननेन स्वतेनःस्टर्िस्तदादिलर्थः । 
अयं तु देवासुरादिसड्पराम्वेनाप्युपबणितः ॥ २४ ॥ 
गुणानभिषाय तच्छक्ति निैक्ति-- 
शक्तिवव्यासत्तिः ॥ २५ ॥ 
शाक्तिरिति। व्यासततरणानां परस्परेण विचित्रसदतिर्वरक्षणपरनिवेश्चो वा। 
शक्तिर्नाम योग्यता सामर््ाथपरपयाया । गुगव्यासततेगुणानतिरेकाषुणो हि 
शक्तिः 1 गुणस्य शक्तिरिति सु भेदविवक्षयोच्यते। एवं च गुणानां भाग- 
छेषा मचाच्छक्तेरनन्तरूपताविमवः 1 तथा च॒ सदाभासरूपापाः मतेः 
स्फूपिमेदानामेव त्रिगुणसं्ा । णानां पुनधिचि्रस्फतिषि चक्तिरिति रह- 
स्यार्भः 1 तदवस्थात्रयथी च उ्यक्तिपवादन्यापारमेदाद्‌ । तथा है शक्तिरदौ 
व्यनक्ति त्तः भवदति ततो ल्याप्रियते चेति पेपणीयमर्‌ ॥ २५ ॥ 
[3 
सावे माया दृाच्छ्यामर्‌ ॥ २९६ ॥ 


सेति । सा बै व्यासत्तिरेव दणादषटाभ्यां लौ किकालौक्किरेतुभ्यां चरम्भ- 
माणा पाया, अधपरनघटनपदीयतसी यर्थः । अत एव गुणग्पासत्तिरपोगपायेच्यु- 
= व < [ष 
च्यते। साच पूरव पूर्गुगे त्तोऽतुनगुगेऽपि स्षरति । अनुनएुभाथ 


१२ सिद्धन्तदर्शनं- [ १ परव्नीषठे- 


चरपाागे पसहन्यात्रदावनुपंयेयाः स्त्र शुणधयोगदिरनव परुर्तयौण- 
दिजीयते । गुणाध्रितत्वामतापरिति वोध्यम्‌ ॥ २६ ॥ 
भरतिनूत्नमण्येति स्वम्‌ ॥ २७॥ 

वीति । मततत नवे नव॑ खमात्मानमभ्येति उभे शक्तिरिलर्थः। 
तथा च दाक्तियिषिऽपा्त्का्यीषणि भूतानि भावीनि च कतिविधानि 
निर्णेतव्यं पीमाद्धरपीति वौध्यम्‌। एवं च युणशक्तीनां भतिनूलनातिरमविन 
तत्कायौगामनियतत्वादिह पूरेकषिणस्तच्क्तीरवाऽदरिन्ये न तु तत्का 
णीति स्थितम्‌ ॥ २७ ॥ 

)गोसृकेरपया न्मिपाति 
गीणोृकतेरपयु दाववत्‌ ॥ २८ ॥ 

गौणेति 1 गौणोतपृक्तेरपि गुणकार्यीणां भूतभीतिकानां सपर्कमेदादष्यु 
न्मिपति, उन्फीडति द्ाववद्रणसंयोगाद्वनाभ्रिषद्‌ । इयं सांपरकीत्युच्यते । 
ततश गुणश्रक्तिपु कायिदविहुपि विचृम्भमाणा सर्ैशेपादिकमुद्धावयति 
लोके च वक््यस्कान्तादिषु विराजभाना दाहाकर्षणादीनि जनयति, षस 
भक्रिययो्भेदेन चाचिन्ानन्तसपतामामेतीति विशववस्तु निग्र फलरलो- 
सनेयं श्क्तिजगत्सीभिरनुसंयेयम्‌ । यत्तु र्विपाककरपागते विचिवविधा्नीं 
शुत्िमसिद्धां शक्तिपीटशीपतुरी हृल कृतेऽपि वैनात्पादिकरपनानालठे लाघव 
मभिमतं तकि पदार्थस्य किमु पदस्य रिखित्सस्यैषेति जानन्ति त एव । 
सुधियस्तु न तां वितरन्ति विक्नानिनावुभमानत्वाद्‌ 1 पुरा किल याद्रवलक्पा- 
द्दिभिनगक्कारणपतुषपिर्सुमिः मलक्तीकृतत्वाच । तथा च शरुतिः * ते ध्यान 
योगामुगता अपडपन्देवात्पश्क्ति स्वगुैर्निगूढामर * ॥ इति ॥ २८ ॥ 

स्वपाः शिवाः सत्छतिसङ्गाशनतपोभ्यः ॥ २९ ॥ 

सेति । स्वप्ता; स्वस्पिन्नातमनि निहिताः शिवाः शुभदा उन्मिपन्ती- 
यर्थः । केभ्यः सरृस्पादिभ्यः 1 तत्न सच्कृतिः संध्यावन्द्नादि । सत्सङ्गो 
गुरपा्टती्ादि संनिकर्षः 1 सदशचनं इत्रिप्या्दनम्‌ 1 सत्तप॒पएकाद्श्युपवा- 
सादि 1 तथाच शाघ्विहितेन व्यापारेण चेततस्यगुणानां प्रसाधिक्तया 
येगविशेषो ज।पते यश्चाऽऽत्मक्तसपाणाय भेतीति मनस्िवरेधम्‌ ॥ २९ ॥ 

शक्तयस्ताः संयेयाः क्थपिदयाद-- 

गवेषणीया चिङ्गात्‌ ॥ २० ॥ 

गवेषणीया इति । लिद्वास्छकार्यात्‌। तथा दि-काथनीचूर्णादियोगेन रक्ति- 

मादिद शैनात्तदोगात्तसकतिभतगगे स्ोदिनाचापादको योगविशेषः भभवतीनि 


२ भ्रषठः} निरलनमाप्यसमेतम्‌ ! श 


सर्म्रासुमेयम्‌ ।' एवं च कीटेन योगेन कीदशी शक्तिपस्थानाुपादनि 
सचरति कायंटिदेन तद्रमेपणे वाद्मविज्ञनसोपानपिदवयेयम्‌ ॥३०॥ 
तद्धिविपरिणामिनो गुणाः ॥ ३१ ॥ 
तद्धिरिषवि । रद्धिस्तामिः पक्तिमिच्छान्दसत्वाननाकारः। तथाचोक्तं 
छन्दोवत्सूत्राणि कवयः दुर्न्तीति 1 णा; ्रृतिस्थाः । विपरिणामिनः 
सष्डतपा वरिसदश्रतया च परिणामश्रीखाः 1 एतेन शक्तिस्फूतिदरारव सुणारनां 
कारणता श्रमिणा दण्डस्येव साम्यावस्थायां तुन कारणतेति सूचितम्‌ ॥३१॥ 
तत्रादिदयायाः शक्तिद्रयमाद-- 
दे मोहिन्याः ॥ ३२॥ 
दे इति द शक्ती आबरणविकषपरूपे। तत्राऽऽवरणकक्ति्सतुसवरूपमाषटणोति 
विप्तपशक्तिस्तु ब्रह्माण्डान्त जगदाविभाव्यति । पटुक्तम्रू-वितनेप्राक्तिरि 
दि त्रद्मण्डान्ते जगस्छजेदिति ॥ ३२ ॥ 
सत्राऽऽहतेरपि परविध्यमाद-- 
आत्त चासखाभानभेदात्‌ ॥ ३३ ॥ 
आदी वेति। कत्ैतनास्तीलस्वाचरणं) तन्न मतीत्य मानावरणप्‌ ॥३२॥ 
कुतस्तन्िटततिरिय।इ- 
दविकादेकस्यान्तिरविप्णी ॥ ३४ ॥ 
द्विकादिति। द्रिकाच्छषणमननरूपसाधनद्रपात्‌ } विप्णो परमात्मनि । एक 
स्पापरस्वाबरणस्यान्तधिस्तिरोधानम्‌ ॥ २४ ॥ 
शेपादन्यस्य ।॥ ३५ ॥ 
शओपादिति।ेपानिदिध्यासनादन्यस्यासानादरणस्यान्व्िरितयटुपङ्ग। ३५ 
कर्मापीतेदिक्षेपस्य ।॥ ३६ ॥ 
कर्मति 1 कमापीते भर्पसक्तपात्‌ । पिक्षेपस्यान्तिरित्यर्थ । तथा 
चाऽऽत्पविद्ामावरणदक्तिमदक्षानाविरदेऽपि मारव्यन्नपपयन्तं विपपक्ते- 
मदृज्ञानं तिष्ठतीति सर्व सुस्थम्‌ ॥ ३६ ॥ 
प्रतिदंदयादे पारम्भाः ॥ ३७ ॥ 
इति भरूतिपाठे दितीयः धपाढः ॥ 
अतीति । यत्िद्दे गुणानां गुणान्तरस्याभिमवाय व्याप्ररिशेषः! 
तस्मादेव पारम्माः कार्वनिचपा जायन्त इदः 1 तथा च--पकस्याः 


१४ सिद्धान्तृशन- [प्क 


शतप पिय विद्रस्ममाणापा पएनाविटपिद जापते । एतेन 9 
दर रिना विपि क्षरतत नादेतीत्यपि मूचितम्‌ ॥ ३० ॥ 
धति मति दवितीयः प्रपर} 
अथ वतीयः परपद । 

न स्‌ प्रपथेऽस्मिष्वपाद(नस्य परिणामि व्रिवतिनथ विङ्गानमन्त 
धस्ृष्रूपं हद्धर्ीदिकं च सुव्यक्तं भवितुमर्हतीति तदुषादानद्वयं शुतिकरदरदः 
भु्रसिदधं विस्तरेमाभिधाप सप्रति सृषटििकारं दशपत्राह-~~ 

प्ररूनास्रजमत्‌ ॥ ३॥ 
चण ॥ "^," -^------- "0 "^ * ^ 
माम सृप वष्ेद्धियनिसपसान्वरिन्धियग्राह्ं स्वमस्यानीयम्‌ । ततीय 
स्वराख्यं कारणद्पं स्वेन्धियनिरपकनान्नानन्पापारगरात्रं सुप्निस्यानीषम्‌ 
पथिन्तायास्तु प्रषारध्यूलसूृषषषमूषमतरत्वं वोध्यम्‌ ॥ १ ॥ 
क।रणादिक्रमेण नगदुत्पि द्यति-- 
ससाद्व्यक्तम्‌ ॥२॥ 

ससादिति 1 सच्ारकृतेः सखगुणेद्रिकादव्यक्तं तदार्यावरणशचक्तिर 
कमरूपाऽऽपीदिखर्यः । तया च शरुतिः सा पुनविृति माप्य ससोदरिक्याऽ- 
व्यक्तारयागरणशक्तिरासीदिति ! अत्र जदमप्यव्यक्ताख्यमावरणं वस्तुस्वस्य 

5वृणीति काचकुम्मवदियवधेयम्‌ ॥ २१ 


रजसो महत्‌ ॥ ३॥ 
रजस इत्ति । रन्तौ रनोशणोद्रेकाचदार्पविेपराक्तिः करणस्पाऽऽपीं 
दिदयर्थः। तथा च शुतिः--ईछाधिष्टितावरणशक्तिती रभोद्रिक्ता पहदास्या 
पवतेपर्िदाप्तीदिीति # ३५ 
तमसोऽ्ट्कारः ॥ ४१ 


तपस्त इति } तपसस्तमोगुणोप्रेकाद ! अरईकारस्तदाख्यस्थलशक्तिर्पदा- 
मक्ूपाऽऽसीदिलखयथः ! तया च तिः~' हिरण्पगर्माधिष्टितविष्षपशषक्तितस्त- 
मउद्विकयाऽदकायभिधा स्थूलशक्तिरासीद्‌ ` ॥ इति । एप एव परतप्क- 
स्वान्भूखाहानदयाऽभिदितस्यटमसूकष्मयोः कारणत्वात्कारणदेदश ॥ पव तदानीं 
तेषु कमाज्तिच्छन्ियाः शक्तिरूपा एव जायन्ते ॥ ४ ॥ 


1३ प्रपठः ] निरसनमाप्यसमेतम्‌ 1 १५ 


` तस्माततन्मात्राणि तन्तुवत्‌ ॥ ५ ॥ 
तस्मादिति 1 तसादरकारालश्चतन्माजागे शब्द्स्पशरूपरसगन्धतन्मा “' 
[१ ©. [9 [8 
आणि क्रपाद्नायन्त तन्तुददूर्णनाभसूत्रवद्‌ । का्पीसादिसूत्रयद्रा । तया हि 
शरयते-'तस्माद्रा एतस्पादासन आकाशः समूतः । आकाशदरायुः । बायोरपिः। 
परअपरेरापः।अन्यः पृथिवी '। इति । अत शुतादाकाशादिपदेन त्त्मा्राप्यु्यन्ते 
! ष्मतन्पात्राणि स्थूरं सोऽकरापयतेति श्ुतिशरेपाततदरानीं तेपामपची- 
तसव।घ ॥ 4 ॥ ध 
व्यञ्जन्ति पुनगुणाः ॥ ६ ॥ 
व्यञ्घन्तीति 1 गुणाः प्षरजस्तमांपि पएनरत्य्यमानेपु व्यज्ञन्ति पिरेपेण 
न्ते । तथा च श्युति;- तानि पच तन्मात्राणि तरिमुगानि भवान्ति इति । यथा 
मे तथा पुनरपि स्यू प्रविमान्पीति वोध्यम्‌ ¦ तथा च गुणानां कायेषु 
नः कार्यान्तरोत्पादकसंनिररेशमिदेपो जायते ॥ ६ ॥ 
कारणजगद्भिधाय सृष््मनगदुतपततिपरकारमाह-- 
स्वभ्यंशस्तमष्टेरन्तःकरणं पटवत्‌ ॥ ७ ॥ 
ससेति। सच्छरपंशसग्टेः पचतन्पननेषु जम्भमाणानां सचगुणानामंशतरपमे. 
रनादन्तःकरणमन्वरिन्द्ियं पयवच्रया तन्तवः समे पटप्पा भवन्ति तद्रश्ना- 
यतेः । तथा च श्ुति,-पर तेषां साशं चटुभा इत्वा मागत्रयत्तमएितः 
पयेटर्यासकमन्तभकरणमद्टनादेति ॥ ७ ॥ 
तन्नामभेद्माद-- 
~. ५५९ न 
वुद्धमनानाम च्रूततिवाचव्यात्‌ ॥८॥ 
यद्धीति । फु इृक्तिैित्यात्‌। निथयरूपादिवृततेषिभिनतादिलरषः। तया 
। च नियामिका वृत्या बुद्धिः  बुद्धिरप्पभिपानापिकयाऽ्द्॑तरः एवं सश 
{ यविकससेकरस्पाद्याल्मिकया मनो मनथ स्मरणालिक्याऽङुतेपानासिक्या बा 
रेरया चित्तं भवति ! तदुक्त च- 
मनोदुदधिरदंकरवित करणमान्तरम्‌ । 
संशयो निथयो गवः स्मरुणमि(गचे)ति वचय; । 
। युद्धितो दि ततो टचिरिच्छादिर्वमात्तते ॥ इति । 
सृषवैवयं च स्पानभेदाचय च मनसः स्याने भूमध्ये चित्तस्य तदुप. 
हैकास्ख तदुपरि युद्धखद्परीतति प्रनिपत््यम्‌ । इत्यमन्तःकरणस्य 


शृ सिद्धानतदुर्ानै-,  , ( १ पषति 


तमोरजः प्रापरपदिक प्राणिनां टौक्किमषएनिः समाप्रो षा पति सचा 
पिकपादु तदामतेलवपेयम्‌ ॥ ८ ॥ भ 

। पीनियाण्येककांरो$यः ॥ ९ ॥ 

, धौति । ए्रैवातिभ्यः पञ्चतन्मात्राणमिन्तःररणयटदीमूतितातलपिः 
भ्यो धीद्धियााये शनिद्धिफणि श्रोत्रादीनि प्रमादुनायनत । यशाः श्ट 
शाच्छरधरे सपर्शाढा्यपूर्ादरायल्‌ रर्षाशाद्रषना; मन्पोरानिामिरति। 
तथा च शदिः स तेषां ससतुरीयमागेन कानेद्दियप्ठजव्‌ ' इति । तस्मा" 
सतेद्धिेग्र्ाः शन्दस्सपरूपरसगन्याः ममद्रतन्ते । एवं च श्रो्व्यतिरि 
क कणीशष्फुरययव्िनं नमोदेवाश्रयं श््ध्यरदणशक्तिमदिन्धियं शरतरन्िप- 
प्रिति तटप्तणम्‌ । एवं खगादाृद्ष्‌ ॥ ९ ॥ 

&; रजसत्यशसमष्टः पराणः ॥*१० ॥ ` 

रज इति । रजरूयंशपतमः पञचतम्मप्रेषु जुम्भमाणरनौश्तयमेषनासाण- 
स्तन्नापाऽन्वरवाटर्मवति। वथा च शतिः-' स पथमूतानां रनों चतुरा त्वा 
भागत्रयासश्चदर्यार्मक्तं माणमष्टजद्‌' इति । तस्य च स्यानभेदा्कियाभेदाच् 
नाममेदो मथा 
हदि माणो रेदेऽपानः समानो नाभिदररगः। 
उदानः कण्ठदेशस्थो व्पान्‌ः सशरीरः ॥ 
उद्वारे नाग आख्यातः पूर्मस्त्मीलने स्मृतः । 
छकरस्तु शति ज्ञेयो देषदत्तो विज्ञम्भगे॥ 
मे जहाति मूतं चापि सर्मैव्यापी धनंजयः। 
गुणविरपोन्धोदनारस्यानदिषेषे गतिरपि यथा-- 
माभिकष्ठभरमध्यान्तं माणः सेचरते कथात्‌ । 
वपमोप्नःससेद्रकानिसैुण्ये तथु्मैमाक्‌ ॥ इति। 
पाणनाय्नोष्पादानमेदाव्‌ । (एतस्माज्जायते माणो मनः स्न्िपागि च! 
खं वायुः, इति शुत पृयदनिदंशाचोमयोमेदेऽपि वादीत्यरवात्पा गस्य वात्ता 
त्पृथगनतुमवाचाएथटुषन्यासोऽपि दरषएव्यः ॥ १० ॥ 
कर्मन्दियाप्येकंशेष्यः ॥ ११ ॥ 
कर्मेति 1 प्श्ेभ्यः परवतन्मात्राणां मराणपर्ीयूतांेतररन तिर्य 
कमेन्धिफापि वागादीनि कपाद्जायन्त । यया शब्दां शाद्‌, स्पर्ाशरास्ाणी 
रूपांशतयादो रखांशत्पायुमन्धांशदुपस्य इति । तथा च सुदति; ^ स तेषा 
वु्ेभायेन कपैन्िमपडजद्‌ ' इति । यया. 


द प्रपठः ] निरलनभरप्यसमेतम्‌ \ १७ 


कर्मेद्धियाणि षाक्पाणीं पादपायुध्वजानि च 
चाक्पादाननिहरणोत्सर्मरतानि इत्तयः ॥ इति 1 
एवं च वारन्यतिरिक्तं वागा वषटस्यानवति बरन्दोचारणश्चक्तिमदिन्धियं 
खागिन्दरियपिति स्टक्षणम्‌ । एवं पाण्यादाबृद्यम्‌ ॥ ११1 
परिणामीन्युभानि !॥ १२॥ 
परीति । उभानि, अन्तदन्दियामि परिणापीनि परिणामक्रीटानि। तत्न 
ष तिरोधन्युत्थानाभ्यामन्तरिन्दियामि व्यु्थानेनैव वाघेन्ियाभीति॥ १२॥ 
परिणामाकारं निर्दैति- 
ज्ञानेच्छाकरियास्ते ॥ १३ ॥ 
ज्ञानेति । ते परिणामा ज्ञानादिरूपाः । तथा च शरुतिः ° कामः सैकरपो 
विचिकित्सा धतिष्पति्हीरधीीरितस्सप मन एव ' हति। ज्ञानपिहाथीकाररत्तिः 
इच्छा) एतञ्जायतामितिदत्तिरूशरः क्रिया परिसपन्दादिव्यापारलक्षणा, विवे- 
कादिथ निसेधक्क्टष जायत्त एवमम्याशवान्तरटतयो यथायथमतुपरतन्पाः॥ १३॥ 
स्वपन्ति स्फुरन्धि च ॥ १४॥ 
स्वपन्तीति 1 जापमानास्ते स्ञानाचाः स्वपन्ति सृष्मस्त्वेनास्फुटतामाशर- 
चन्ति । स्फुरन्ति समये मकाश्न्ते । अन्न स्वापः संस्कारः ॥ १५ ॥ 
संस्कारः स्पृतिङ्शदेतुवासिना ॥ १५ ॥ 
ससार इति । स्प्रतिर्वक्ष्पमाणा, छशा अषिद्यास्मितारागदेषपाभिनियेक्षाः 
तेषां हेतुः सस्कारयेतेगुणानां सनिदेशकिरिपः स वासरनाख्प ईइलर्धः । 
विपाकरेतुरद्छमर्‌ ॥ १६ ॥ 
वरिपकेति। विपाका जालायुमोगाखदधेुषः सं्कारस्तद्दएं नापमेटयः॥ १६॥ 
अन्थेनान्तर्नाखवाततम्‌ ॥ १७ ॥ 
अन्येनेति । ग्रनपेन सस्छाराणां रचनाबिश्चेपेण 1 अन्तरन्छःकरणं नारषय- 
था सूत्राणां पथः सेनिषेरेन जायमानं मत्स्यजालं दुवाजालं वा तद्रदातततं 
पिस्तृतं परते इयधैः॥ १७ ॥ 
ज्ञान क्रयावषटम्पानमिन्यतमंप्रत्‌ ॥ १८ ॥ 
श्ामेतति। अत्राचषएटम्मो स्ञानक्रिययोसवरोधोऽन्यतमवत्फचिञ्तानधस्काच- 
च्िपायक्छवचिदवष्रम्भवदिलषैः । अत्र ्ानकिपाभ्पां भरतिरोमादरोमपोरू. 
द 


१८ सिद्धान्तदुर्शनं- ` [ १ प्रकटतिपटि- 


ध्वापःस्नोतसो्वा एत्पोः प्रग्रहः । यदाऽननःकरणपवषटम्मदक्तिमत्तदव 
मिद्रावि्भोविः। एतेन य्यापारधक्तिगुणानानिवरेति भत्येतव्यम्‌ ॥ १८ ॥ 


मिर्मेनस्फे सारागिष्यक्तिः ॥ १९॥ 
निरिति) निन्त पनोच्यापाशटरन्येऽन्तःकरणे साराभिव्पक्तिवुत्ि- 
संशाविमाविः। तथा च। यद्ाऽन्तःकरणं बुद्धिरत्पतामादधानं व्याप्रियते 
तैव तत साराभिव्यक्तिः । यदि पनर्धनोरूएृतय। परिणमते तषि विपयति- 
कल्पेन सपाप्रियमाणत्वात्न्र त्दभिव्यक्तिने भवतीति भावः ॥ १९ ॥ 
उध्वंछोकामुमवस्थानं निवक्ति-- 


नूषरि भुवः स्वः ॥ २० ॥ 


शरूपरीति श्ुबोरूपरि धवर्खोकः सृक्पः भरपश्चस्तटुपरि खरछोकः कारणमपश्च- 
स्तत्रैव ध्यानयोगेन प्राणे; सद विरजमानस्य दुःखानवच्छेदकीभूतश्रीराव- 
च्छिन्षलपेति । अत एवोक्तम्‌-- 
भागैः सह यदा चेततो चछवोरुपरि राजति । 
स्वदितं विश्वत्सं च तदैव स्फुरति सतः ॥ इति । 
तथा चातःकरणे च्रपध्ये विरस्र््यलाभेमानि तदुपरिरिङ्नाभिमानि 
पदुपरि कारणाभिमानि वत्रैव सस्वस्य परमोक्कपं ब्रह्मालमैवयाभिमानील्यप्य- 
धेयम्‌ । 
तत्न च स्युखाद्गाभिमानवेखायां सिग्ग्गयृत्तिःपि कोधर्हि्ादिः पीनाद्ग. 
माक्रापति । रजस्तमोनलरेनापःसोतस्कत्वार्‌ । यदपि जीगो नाप्रदादिषु 
ऋमान्निजगसस विहरति तथाऽपि नाप्तौ छता; सेच्छया तदनरईस्ाव्‌ । 
गुणप्रादरयेन परिच्छेयत्राच । यः पनः स्वोरयिपारतनूत्पविग्हेण भोगा- 
यतनमरनपेकष्य सृ्मे कारणे च जगति यटच्छया विदु शक्रोति तसैव 
सवायामद्धरन्नद्यवापश्च जायत्त न्यस्यति र्यम्‌ । तया च भुव 
पम्व्लक्योर्वदिरिन्दरयप्रास्वाभावात्त स्पल्देदमनपेश्प सेच्छया गमनं 
यःमाीनं तदेष्यानते तु केवलादृषपरतन्नपमिति ! २० ॥ 


प्राथनदुपत्खान्युभावन्ति ॥ २१ ॥ 


परैति । परा परातिलोम्येनाश्चितुं गन क्ील्रेपां तामि पराधि, निप्रया- 
द्दप्प्रचणान। इन्दुवत्स्रच्छधाान) उभापन्ति भलस्परागावतमेश्चक्तिपन्ति 
सानि कनेद्धियाये जायन्त इलपरः । पराचीनेन खानां संपर्कः 


४ प्रपाठः |] निर्जनमाप्यसमेतम्‌ । १९ 


दामक्ता । अत एव भ्रुव पराचि खान उपत्तणत्स्रयन्रस्तस्पारपराक्प 
इत्ति नान्तयाच्मन्‌। कशिद्धीरः भरलगालसयानमेक्षदा्ृततचश्रसृतत्वमिच्छन्निति । 
तथा च \ ययन्दुर्मायां भृव्यस्तयुखः पाणपास्या तु तदृभमुखस्तदत्वाने 
नेषिकरजोवर्ती वादयुखाने ससन्त पुनरास्मोन्यलानीति मावः ॥ २१॥ 

जन्यमखस्वरू पपाह-- 

चहृदुषत्ता इतम्‌ 1 २२ ॥ 

चिदिति उदद्रत्तावन्तयखपरिणामे भाप्तपाना चित्सुखं ममिलयः । तथा 
चोदुसतौ चित्लरूषै खानक्लतया भासपानत्वास्ुखफ्रिति भावः । पं तु 
लिचितोभैदामानात्त्वुत्तिरेष सुखमिति लोक्पवहारः ॥ २२ ॥ 

दुःखमन्यलातकृल्यात्‌ ॥ २३ ॥ 

दुः्वापरति । अन्यद्वाहामिपुखायां वृत्तौ चिःस्वरूपं भरातिकूरपादासनः 
मविक्र्वादेव दुःखमपिदखथः । भातिक्र्पं॑तु वाधनया जूम्भप्ाणत्वाहिति 
वोध्यम्‌ ॥ २३॥ 


् 


द्‌ 
५] 


भयो मोहः ॥ २४॥ 
दति प्रङृतिपाठे तृतीयः प्रपाठः; ॥ ३ ॥ 


श्रयति । भरल्यो लिद्रदे वृत्तीनाम्‌ । अन्तःकरणस्य कारणावर्थानपिति 
याचत्‌ | सचात्र सपात्ष्ूच्छान्यतरस्पः । तेत्र सुप्र ख्यां नंस्तागक्रा 


मृरछायां तु ्पाहूमतहतुको गतस्तु मृच्छवद्धाति तदना लइ्प्थस्य स्थूला- 


द्रसंपरनिरहेण वाहयत्रानविलयात्‌ ॥ २४ ॥ 
इति मरकृतिपठे ततीयः मपाठः ॥ र ॥ 





अथ चतुर्थः मपाठः! 
सृ्मसूतान्पपच्चीकृतकायाणि चोक्त्वा एनः पथीकृतान्परद-- 
तमापः पञ्चार्स्पा पञ्च ॥१॥ 
तमोभ्य इति | तपोभ्यस्तमाशविशेपप्तपषेः प्वीफया पश्वीकरणेन प्रच 
मदासृतानि व्पोमादीन्यजायन्ते । पञ्चीकरणं चोक्तम्‌ - 
शब्दादीनि दथा कृता चतुधा पुनरादिमप्‌ 1 
स्व्रस्यतरादितीयां शै्योजनात्पच पञ ते । इति 1 
तया चकूस्याएंाः परपा तु चरुणा द्वा द्राक्षा पाछ्त्वा पथाकृतानि 


= 


भवन्तीति भावः । तत्र च पूदप्दण सदातचणत्तस्स सपक्रावरोपाऽस्ति 





२० सिद्धन्तदर्शन- [१ ग्रति 


्रम्दादनां पमपूवान्तततितापपरपरस्येति मन्तय्यम्‌ । पथीकरणोत्तरं तु 
सपो वरिहम्मपाणमप्ष्टं सच्लसपमवद्राशादिलेन कर्पते । चिदानन्दः 
योतु एत्र मानं नाग्ति तपःपराषान्येन जाय्यापिक्याद्‌ ॥ ?॥ 
पषतदिग्राद्रतारय एूनराद- 
विद्रत्छ्त्या त्रीणि पूनः ॥ २॥ 
तरिष्ेति श्रित्या त्िदरकरणेन प्रीणि तैनोजलक्षितिनामानि पूतानि 
पनः स्णख्पाणि नयन्ते । त्रिश्करणं घ-- 
"द्विषा पित्यम्बुतेजांसि एृताऽऽ्यां थ पुनर्दिपा । 
सवेतरदिती पाररयोमनातते प्रपघ्रपः ॥ इ््युकतम्‌ ॥ 
तथा हि श्रुपते-तापां त्रितं त्रि्तमेकैकामकरो दिति । तथा च त्येक. 
स्पा; परयोस्तु दयोयत्वारथत्वारोऽशरा मिलित्वा तिषटत्छतानि भवन्तीति 
भायः एवं च तंत्तद्धागयोः पुनः संश्धषन्पूनायिकत्वाभ्पां चिदर्छरष्ानि 
यहुषा जापन्ते । तथाचोक्तं । 
पुनदिदर्छताप्यूनां ट) पियो न्टूनाभिकसतः । 
संनितेशविशेपाच स्थूखानि तान्यनेकधा ॥ इति । 
तानि चं तञजननरक्तेर्निरुद्वृच्या स्वोपादानरतसृष्मरूपतामाधा 
शाकुवन्ति । तच्छक्तेः पुनः स्फुरद्वा पूवद्धयितुपरन्वि च 1 तद्षृत्तिथ 
यषिर्यीपारेणान्तः क्रियया च जनयितुं शक्येति ॥ २ ॥ 
लोहितिशुक्करुप्णवन्ति च ॥ ३ ॥ 
हितेति 1 रोषितशदकृप्णवन्ति रजःपतत्वतमोयुक्तानि वीनि क्रमा 
द्धन्तीत्यर्थः 1 ति 
नल रूतानामन्पोन्यन्पामिश्रतवे कथमाकाशादिनामानि मवन्तीत्पाह-- 
येशेप्याचद्राद्ः ॥ ४ ॥ 
तैगरेष्थादिनि। वैवोष्यास्स्रस्रमादायिक्यात्तद्राद्‌ आकाशादिनामेोष्टेख एतेन 
कब्दायिकपे सति पथीकृतखमित्याकाश्चरक्षणप्‌ 1 एवं वायरदिरपि वोध्यभ्‌॥४॥ 


अथ पानां पच।न्तक्रमाभिव्यक्िः ॥ ५ ॥ 
अथेति 1 अथ पथीकरणायनन्तर; पानां अन्दादीनां पश्वान्तक्रमामि- 
व्यक्तिः १ पयान्तकमेगैकदवितिचटुप्पयेति करमेणामिच्यक्तिधिशेवेणाऽऽविरभातर 
व्योपादिपु भवतीलर्षः। वथा च गुणतक्कार्थयोयोगेवित्येण पथी्तात्रि, 
पर्छता मपचाच्छन्दरादपो व्यञ्जन्ति । तत्रायं तद्विरेषः-- 


५# 


<| 


प्‌] 


8 प्रपाटः] निरनमाप्यसेमतम्‌ 1 २१ 


व्योश्चि प्रतिध्वनिः शब्दो किवीतींति भारते 1 
परी = प 
अनुष्णः स्पश द्रौ भुगभगरष्यनिः ॥ 


(०, 


उष्णस्पशो रक्तरूपपप्प॒ चुदचुदुःवनिः । 
उीतस्पद्चः शु्ठरूपं रसस्तु मधघरस्तथा ॥ 
पिपी कडमदार्दिय कषब्दः सपीस्त्वन्नोमलः 1 
नीरूपं रसस्तत्र पधुरादििरनेकधा ॥ 
सुरमिपूतिगन्धौ दरावेते निसर्जना गुणाः । 
म्ेतरवं श्वीतटस्वं च यच्द्रमातति भासते ॥ 
ततत्र स्ङिलांरास्य मिश्रस्य भवर्स्वतः । 
दिद्मात्रमिदरमत्रोक्तं स्वध जडवस्तप ॥ 
न्यद्प्यतुसधेयं परनीपिभि; स्वर्विदा ॥ इति 
यत्त॒ केचित्तेजपो ख्यं शक्मास्वरमिति मलश्नत तलमयक्षवितेधाधदगरे- 
हिते रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छं तदपां, यर्कृष्णं सद्न्यस्येति तिविसोधाच 
मनस्िभिरक्षणीपम्‌ । ननु षान्दाघुषादानकानामाक्राशादीनां शब्दादयः 
कथं प्रतिक्षणं नानुध्रयन्ते संनिकृष्टानां मृन्मपादौनां गृद्‌ादिवदिपतिचेन 
उ्योम्‌ादिगतानां शब्दादीनां कमोदिगनश्ब्दादिभिरेकीसृतस्वेन मेदाभानाद्‌ । 
यदा पुनस्तेषां भर्तिघातादिभिः कणादिगतेभ्पो भिन्रतयाऽवभासनं तदवा 
सुभूतिस्तेपापित्यषपेयम्‌ । तया च । रन्द्रादीनामभिवताचुतपनचशक्या वदिन 
क्षीरबपश्वीकृतेप॒विक्नोमपाणानां एनः मसारणेनेव क्णादिसंपका द्रा तेति 
भाग्म्‌ ॥५॥ 
संनिवेशादण्डानि ॥ ६॥ 
समिति । संनिवेशान्पह।भताना भागरसछेपविदोपादण्डानि व्रह्माण्डानी- 
मान्यजापन्त । तथाच पैद्रशुतिः-जगयोनिस्तपोगुणपधिषठाय सुष्ष्मतन्मा- 
त्राणि स्थरी क्रं सोऽकापपत ख्टिपरिमितानि भरतान्येकरपेकं द्वि विधाय 
पुनवतु्षा दत्वा स्वसवेरद्विाया परः प्चपथ्वधा संयोज्य पचीडतभरमै- 
रनन्तकोटिवक्षाण्डानि तत्तदण्डो चितचतदमुवनाने तत्तद्धपनोवितस्थरश 
२।राण्यषजाद्‌ ति । एतन त्रचकरणमप्यख्यातसन्पया बाद्यान्तगतानां तनई~ 
भभर्तीनां स्फटतामुपयोगेन व्यवद्‌ारानरदेता स्पात्‌ । परतेपामेद संयोगतिभाग 
भपमाद्मत्परमाद्ख्भणण शक्तिविगेपादिभोनाद्िवेविन्यएणि यन्ते 
अत एव पराणे वैव्वूप्यासधानस्य परिणामोऽयमद्कत इति । तत्र च पी. 
करणान्ता श्रीग्स्यैव । तत्रः परं तु जीवस्यापि गप्ेपणीयम्‌ । 


२२ ` सिद्धानदर्न- [१ प्रि 


न॒ पास्प परपारुरेयाऽऽरम्मको न पुनस्तसहतिरभ्युषगम्पति कणमप्नाः 
भपाद्राधत्ते युक्छपित्ति पाप्य, संयोगस्याय्याप्पधत्तितन तसििदधधिए्रपय 
सदुत्तभवात्‌। यद्रत्सगृरणं सक्रियं पा तदनिदयं पटादिवदित्यादिस्पापतण परमा 
एनापनित्प्तावगमालसागक्रश्फिस्यतिरयणोक्िपियीपाप । एतदुक्तं मनति 
मागे मरघवाऽऽीद्रघ्णो पूनमहतिरलमदटमरव्यक्तपच्पक्तानपह्न्महतो ऽका 
रोऽदैकारातप्यतन्पात्राणि पततन्पप्रेस्यः सर्द्धिसाणि माणाः पवपषः 
भूतानि च प्म सेम्योऽखिषं जगदिति । अत्रायं निककर्पः- 
हपुन्मखनं कालो जन्योतपर्पादि तुतः । 
वृरान्तादिषीहेतुत्वादवफायो दिगुच्यते ॥ 
भाद्पादिनामिक्राऽप्येषा व्पक्तिनातिमीं स्पृता 1 
गुणानामाटतिर्वाऽपि संस्थानं जातिषच्यते । 
भवदेव वुत्तिरिच्छा त्तिः का्योन्पुखी इतिः 
निवृत्तिरन्तरास्या चेम त्तिवीहिरर्विका ॥ 
मतिहत्ता र्रािशेरकोध इति च भण्यते । 
भीतिमतिश्रलश्रेतोविकरासे द्वप उच्यते । 
इच्छायिरोधिनीं एचि; सैष द्रप निगचते ॥ 
या पोगध्व॑सछृच्छक्तिरतौ विभागनामिका । 
पतेनाययनुकूला या शक्तिगुरुत्वमुच्यते ॥ 
अताीभदेकच्छककः परिणापादिर्यस्तिा । 
सत्ताविरोधिनी शक्तिरमावनापिकोच्यते ॥ 
तथाऽन्वेऽपि पदार्था ये काणाद्न्यायसंमताः । 
तेऽपि चिणतत्कार्यरूपा हि तत्तदाख्पया ॥ 
खोक्ैनयैवहियमाणा बेदितन्या यथायथम्‌ | 
श्यक्तिवधं पिना फुतर वस्तुनिरूपणे क्षपः ॥ 
सत्तत्वं वोतति चेत्सर्वे मवार स्युः करगार घयप्‌ ॥ ७ ॥ 
गुणगुणिण्यां दवी पारम्मी ॥ ७ ॥ 
गुणेति । श्ट खलु प्रपञ्चेषु दिविधाः परिणामा गुणपरिणामा याभि. 
परिणामाश्च । तत्राऽऽा अव्यक्तमहदईैकारपचतन्माचसर्देन्दियभाणाधा 
द्वितीया अपश्वीकरणगुणपयी ठृताया सर्वत्र परिणाम एव बेगक्रियाकर्ष- 
णादिनामा भवतति । स च पीते बिज्म्भमाणच्निवृ्छतेऽपि कार्यलि- 
ेनानुप्यते सरवै स्वादन्त्येण व्यामियते च । स्वक्तमषिपरिणामर- 


श प्रपाठः] रिरथनमाप्यसमेतम्‌ 1 २२ 


पान्तःकरणे पुनजेम्भमाणस्य सखादेः परिणामभेदो ानेच्छद्रेपादिख्पो 
जायतते । गुणव्यासात्ताईं काचनापारुपेयहेतुना काचन वा परुषी 
यकृतिभेदेन पीकृतादूं जायमाना विपवित्रन्यापारवत्तया भुषि भासते । 
अत एव पुरा ज्यौतिपिकैश्रिनिर्णीता चचिष्णुवितेपाणां माष्याकरषणी माक 
ष्डस्थग्रहाकर्पणी च साघु संगच्छते । तेनोजगति तु सेपर्कना रजः्परिणतिर- 
पथीकृता तरसा विरषन्ती स्वाश्रयस्य कस्याप्ययस्कान्तादिधर्प, यच्रयोगाब- 
धार्यं जनयति । एतद्िा एनः शक्तया गौोणायनी भीवसी चाभिरता । 
अनैव सवङ्ीयवार्ताबाविरमाोऽपि भाव्यः । यथाऽऽहुः-- 
ग॒णघृ्तिरसेभ्रय संभ्रूय चोपजायते । 
सरप्ठि्वपेला भरनसेपकतोऽसुबत्‌ । 
यथेन्दरियगणो लिङ्गं यस्य एव दीव्यति । 
गुणस्यान्यविकारोऽपि यत्रेणेव विचित्रकरत्‌ ॥ इति । 
गुणिपरिणापश्च सनत गुण्रम्मणेनतर जायते 1 एवमन्पत्सव स्वसव्रिदाऽतु 
यमू ॥ ७ ॥ 
वीजशक्तिर्विस्फुरन्ती जिबर्छत्या चिनोत्यणीयसः ॥ < ॥ 
चीजेति। वीजङक्तिगुणीरमका जन्यानाप़पादानमृता चिस्फुरन्ती वाख्ि- 
रादियोगेन संनिवेकरूपतामामूवती । अणीयसः सृषमांरापुल्नांसिविच्छृदया 
पश्ीकृतेभ्यः मपयेभ्यसिवृत्करणेन चिनोति तत्तदाक्रारं सेनिवेश्चयतीलर्थः । 
तत्र॒ च माणिनामन्नोपजीविखादन्नमत्राऽऽदिवीनं तदद्गानापिति भात. 
सगः % ॥ ८ ॥ 
जन्तूनामिहोखन्नानामपि भकृतिभदोपचयात्सण़द्धिरसष्दिव्रौ भवितुम 
तीति पपश्वयन्नाद- 
मूरधनीनयिपरिणामः प्रकूतिपूरतैः कटवत्‌ ॥ ९ ॥ 
मथनीनेति । मृदधेनीनविपरिणामो पूर्भनीनानां रीरपष्ययन्राणां विपरि- 
णामो विषखन्तरोरपच्तिः । कुतः धङृतिपूर्तरवस्थान्तरोतादकशक्तेः पर्‌. 
णत्क्{टवत्क।टस्पव तक्पादश्चपरदषएस्य1 त्था च (चन्ताभदन कारभे- 
देन स्द्रादिभेदेन वा क्रमशः भङृतिवरशेषोपचयान्पूेनीनवरिपरिणामिन 
कायेग्दरिमतरिकारापादकेन जाल्यन्तरपत्पद्यत वस्माश्पादीनां त नाति अक्र 
(तपत्या पृक्षाद्रपादिदद्यनादन्पथाअपि विदतिः संभवति भागनतप्रलत्रध- 
यम्‌ । तया च योगसूत्र ““ जालन्तरपरिणामः पम । तया च योगसूत्र _ नाखन्तरपरिणामः मरृत्यापराव्‌ ” इति । अत 2? इति । अत 
+ अग्र आङतपृटिनरषटस्तद्मकिया च वाति दर्वा । 





४ सिदद्धान्तदरनं- [ १ प्रष्टि 


प्व एष्ट्भय्य धिषे पुण्टनीएरथारस्थितस्यं कामदे कुष्टटकदेष 
मिः स्यरप्मीरासमा्तिरिनि श्वम । एतेन समाधिनाद्रपि पूर्नीनः 
भेदादृद्ानाधन्ययाभायो भप्रितुमध्तीदयपि प्रचितम्‌ । एवं च सतिनन्दीः 
शवर्नदटुपादीनां देयति्ैक्लोपारयानमदि संगच्छते । अरं यौष्वमू-- 
गाश्वादीनां पसच तानं नैपुण्यं च नादटौत्यते तद्‌ तन्पर्मनीनस्य द्र 
सथानद्ुजानामपि सयां वेत्तमेवरावलोकपुतामत एय विन्ताचिकीपूगामपि 
स यावमपूर्पतीनपावसयं तावद्ध्फनधास न पथवेदिति ॥९॥ 
माणिण्विष्पमाद-- । 
द्विपाऽमुमन्तः क्रमरद्धीतिरबीजाणयाम्‌ ॥ १० ॥ 
द्विमेति ! असृमन्तः पाणिनः क्यर्धतिरयीनाभ्पां कमोन्नतिक्रमावनलोः 
दाक्तिपिपाम्पाम्‌ । तताऽथ्यस्य वद्ुरपं भोगसूपौ) द्वितीयस्यतु कर्धमौ 
द्रव्यम्‌ । अन च पतुजेषु ये फ्रमद्धिवीजिनस्ते्पा मागवनतिरथे च ्रमावनतिरी- 
जिनस्तेपा म्राणुलतिरतुमीयतां वियति पिदगानाभिरो्वापोगामिनाप्‌ । पदिः 
कानृष्ठानाच्च शक्यतेऽन्यथयितुमिन्दुगलया सरिदिव पीजशक्तिरिति मारते वेदस- 
पाचारः1 (क) ॥ १०॥ 8 
तदरतोयुगानिं व्यस्तेककमाण्याम्‌ ॥ ११ ॥ 
सद्रतोरिति । तद्वतो ऋयद्धातस्वीजवतोव्यस्तेकक्रमाभ्या व्युत्कमालुक्र. 
माभ्यां युगानि सत्यमरेतद्रापारकलिसं्काते भविमान्तील्यैः । तथा च 
अमोनतिवीजिनां कट्यादिसयान्तानि क्रमावेनत्तिगीनजेना व ्षदादिकसय- 
न्तानि युगानि वरवनते ॥११॥ 
तवापि भाणिपकृरतैविञ्पाज्नायादिर्नानात्ववाह- 
गणेभ्यो भेदो जातिक्रियाकालानाम्‌ ॥ १२ ॥ 
गुणेभ्य इति। गणेभ्यः सखरनस्तपोभ्यः संनिवेगदिशपापन्तेभ्यो भेदो ना. 
नाप्व केषा जाल्ादीनाम्‌ । अत्र जातिव्राह्यणस्वादिः 1 यथा श्रुद्धस्छेन ब्राह्मणः 
(क) ‰दुपत्येति 1 यया नेतर्मिकदक्षिणास्यतया म्रवहमाणाऽपि मुररिषन्दमसो गतिभेदेन 
पयोधिविक्षोमासुनरत्तरस्य। वहति तथा कमनं निशराभिरपिरयि चित्तनदी रेदिकानुषरभे- 
न तदीयसप्वगणकरिक्षोभवि्रयादतते 1 तदु योगमष्ये चित्तनदी नामोभयतोवादिनी मवति 
९ त्यागाय दति पाणाय चति + भत एवाक्त तत्वदथिपरे -र्मशखयनरे न्यस्त दिन्यद्धानफलस्य 
यद्‌ । वीज तद्रि सुम्खानमसेकाष्छतिवारिण इति । सया च पृदिदनुष्टानाज"यमानेन शाक्तवि 
पपे तिरुद्धशकयभिमकादा मोघ्रति्मीरतचन्मिनामियुप्तरम्‌ ; सा च कर्मभूते विशिष्यते 
विरोधिशक्याभिभनेन  जायमानत्वान्मासरो(िायुपमानेनोष वीयमानाच्छसैरवछानियुप्य नियु्य 
जायमान यद्वरं तदिवेति द्रा तबापतश्म्‌ } 





४ प्रपाः ] निरनमाप्यसमेतम्‌ । २५ 


सश्खा्चपरमःमापान्येन क्षज्नियः। तमोगुणाभपरनःपाधान्येन भैरषः। रजो 
गणाभयतमःपराधान्येन श्रो जायते । एतदेव भङ्गिन्ना55ह शतिः ब्राह्मणोऽस्य 
यलमाप्रीद्धाह्‌ राजन्पः कृतः। उर्‌ तदस्य यदरयः पद्भ्या शृष्रो अनायपेति। 
व्यक्ता स्मृतिः चातुपरण्पं मया षट गुणकमेविमागङः । एं ब्राह्मणा 
देषु सखवादीनां संग्रामो सुणविरेपेण सह भसमिक्रो जायते । पथाऽञ्दुः-- 
सच्छरस्य रजसा दरं ्र््ेन रजप्तस्तया । 
रजसस्तपमपा साप तमसो रजसा क्रपात्‌ ॥ इवि ॥ 
ते च क्रमासशानौश्वयेदागहस्यमावास्तवा तत्र पाररौकितरिरिकानुरा- 
मये माधान्यादैवास्राबपि बोद्धन्यां । तथाच युत्तिः- दया ह प्राजा. 
परया देवाधाप्चराथ । स्पृतिथ दवौ भूतसगौ रोकेऽसिन्दैव आसुर एव्र चेति। 
तथाऽऽसुगः पूनरपाहिसामरावस्येन र क्तसोऽप्युच्यते । एष च लोकाना 
कस््चिषटचगर्समनि कस्यवित्ुएयकमीगे मषटततिदर्भनात्काधितश्तिस्परतिम्ण घ 
भङ्रतिसिद्धैव जातिभिदा न कलनिक्री। सा च भोगममावप्यसि परंतु तप्र 
स्यानं बीजपुरुपस्य तदानींतनविषक शरकलयस्फ़ एणेन तत्र जापमनेषपु भधसा- 
सेव रजःप्राषरयेन वैदिक्कमनुष्ानविरहेम च नात्ति व्राह्मण्यादिमविभागः 
कपिधवदिति मन्त्यम्‌ । क्रिया शमोर्यकृरितेवादिः । तत्र शादि 
णस्य, श्रौ यदिः; स्न्निपस्य, प्यायस्व, सेवादिः श््रस्य । तथा च 
स्पतिः 
शमो दमस्तपः शौच स्ञान्तिराभमेव च । 
जञानं विद्षानमातिकप चह्यकपं स्वमावजम्‌ ॥ इत्यादे । 
कारः सादिः । तथा चाऽऽद्ुः-- 
कारः सर्द्रायिकः सतयं जेता मोक्तो रजेगिकः ॥ 
तमःधितरजेदीन्तो द्ापरस्तामसः कलि; । 
न्वेडो रक्तः पीतः कृष्णो वर्णोऽपयेवं युगानुगः ॥ इति ॥१२॥ 
भावोद्धाऽनुन्याप्तम्‌ ॥ १३ ॥ 
भारवि । अनुन्पासं गुणानां संनिवेश्षमनतिक्रम्प । भावोद्धा, आश्षगोन्मी- 
छनम्‌। तथा च ब्राह्मणादीनां या्टरोनेव गुण बेन्यापेन भरहतिजायते मा्रोऽपरि 
त्ाषटगेत स्फुप्तीति भावः ॥१३॥ 
नेन्मेपभेरस्ववततेरन्यजातीयाः ॥ १४ 
नि। स्ते; स्वपर्मस्य गणपिन्याप्तवशाद्राह्यणस्य शमादेः क्षतनिस्य 
कीमदस्यप्य कृष्पादेः शूद्रस्य सवदि र्न्मेषः स्फरणं चेन्न भरति तत्पन्पना- 


२६ चिद्धान्तषर्न- [१ पर्ति 


तषा भिन्नतया मवन्तीचरथ; । तथा दि शपायस्पूत श्रौपौदिष्णुणं 
चेर्ता६ त्र्मणलोदमनोऽपि क्षत्रियजातीयः । यदि पनः ग्रौयविरपूर्नी छण 
दिर्ुरणं ताहि सतरियकुलोत्पननोऽपि व्राप्मणनातीयः । पुं परपशद्रयोरपि 
वोचम्‌ 1 व्रह्षाकारृततेः प्रव्रररे तु विणनिमपि व्राघ्मण्यपाद श्रविः 
एत्तिस्यपर चाण्डा पे देवा चास्रं मिहुरिति । अत एषु विनरम्मितव्रहम- 
पत्तीनां वशाभि; पुनः परीकतितानां गपियूतादीनां भिन्रनातीयानामपि 
पुरा वाद्यणत्वमलंद्तमासीदितीतिषहात्तः संगच्छते । एतस्माद्‌ पि रहस्या" 
चञल्विरुदार्था वदूधा सपापेयाः। एवं च सपि मागिमकरतीणप- 
येन जात्वपि सद्द्रकाद्दोगर्दराणाग्ुदरल्या शरौ पाचारादौ प्वृततेनौ- 
तपयोगः ॥ १४॥ 
भावो दुवः ॥ १५.॥ { 

भाव इति } भावः ` स्वरमात्ः प्राणिनां जमान्नरक्वुभाष्मसकासे 
वततेमानजन्मानि स्वकार्याभिदुलसेनाभिग्यक्तो वारो यारपितुमदाकयस्तस्व 
वरीयस्त्वादिति मापः ॥ १५॥ 

इदानीं पूप्रमस्यितस्योतपति वारयति-- 


नासदुत्यते नृशङ्गवत्‌ ॥ १६.॥. 
नेति। अवद्विथ्मानंे यस्तु 1 अत एव भगवनाह--नासतो विद्यते भावो“ 
साभाबो वियते सत इति॥ १६॥ ^ 
नसु दियमानस्यैव नायमानले कारयन्तं जन्नः भराकुत्र तिष्त्रीलयतस्तस्प 
कारणरूपतापस्थानं भपाणयति-- 
प्रातं व्याप्त्पाममाग्याप्र्‌"॥ १७ ॥ ` 
भाकृतमिति । पतिनौमो पादन यथा घटस्य मृत्सा पटस्य दके तत्र यसति 
सदांकारतया तिष्ठतीति माद्रते घरादिकार्य) जन्मनः मरा शृदाथाकारेण मृदादौ 
धिराजतीति भावः) कतज्ज्ञापकमिलये्ायापाई-व्याप्याणमाभ्पाप्रिति । 
पत्र व्यापिादध यद्‌स्मना यत्रन पूर्तेते न तत्ततो जायते यथा सिक. 
ताभ्पस्तैलमिति ] आगमथ । सदेव सौम्पेद्मग्र, आसीत्सस्िनिलीनं 
सकर जगदाविरमावयति प्राणिकरमवदादेष पदो यद्रसप्तारितस्तद्वीदं तर्षष्या- 
कतमासीकामर्पाभ्पामेय व्पारियतापौ नामापिदं स्पपित्यादशतिः । 
स्मतिथ-- न 
आसीदिदं तमो ध॒षममज्ञातमषकषणपू । 
अपतम्यमनिकेपं मसुप्मिय सतः ॥ एति पन्वादिश 


४, प्रषाटः ] निस्थनमाव्यसपेतम्‌ । २७ 


अत एवोक्त वाके ~ 
फरपुप्पयरतापत्रक्षाखाव्रिरपप्रकान्‌ । 
वृपषवीजे यथा दृकषस्तयेदं बर्मणि स्थतम्‌ । इति । 


सथा च कारणस्वेन जगतामनादित्वं सादित तु का्ेनेति वोध्यम्‌ । 
पतेन कार्यकरारणयोरपादेयोपादानयोरनन्यत्वपपि वस्तुतो व्यारूपातमू 1 
तथाहि पटस्वन्तुभ्यो न भिद्यते तद्धमेखात्‌ । अत्र सतो यद्धे तच- 
स्य धर्मो न भवन्ति । यथा गोध्स्येति । एवं च सदेवाऽऽसीदस्देवाऽऽ- 
सीदिति श्रुदर्थयोपापानिगीठनोन्मीरनक्षाठाभ्पामविरुद्धतैव तक्रालपोः 
क्रप्रासपवस्य सदसत्पदबाच्यवैपरकरस्याकारान्यामेव विराजमानघाद्‌ 1 
तत्रासस्यदस्य नापररूपार्पमन्पाक्रतमित्पर्यो बा 1 ये चात्राखदरदिनः 
स्वपक्षरक्षणाय शङामपनीय भुत्िवाक्यस्यं मावाविद्यभङृतिपदमच्छादिष- 
रमित्थाचक्षाणा अभिमन्यन्ते, ते तावदनामेकां खोदितशुकघकृप्णां वीः 
भरना; खनमाना सरूपाः 1 शुणमयी गुणसराम्याऽनिर्बाच्या ूरग्रकृति- 
रासीद्‌। मायां तु महतं विचयन्मायिनं तु महेश्वरम्‌ । अस्यावयवभूतैस्तु व्या 
सर्वपिद जगदित्यादिश्चसयुक्तानि भ्रकरतेरनत्यैकत्वन्निगुणत्वजगडुषदानत्वा- 
दौनि नोस्पश्यन्वि । न खलु तस्यां जगन्मातरं तादगपार्थाचरणेऽपि तेषाप- 
व्यवाद मुर्पक्पामः शरत्यदुररक्तविरदेणानधीत्वात्‌ । ततर सवेपामेव जगतां 
परिणाम्दपादानं श्रतियुक्यदमवसिद्धम्‌ । गन्यारम्भादि वादस्तु स्थितोऽपि न 
श्राख्धपिद्धान्वितः । यदि च पथानकारणवादोऽपि परपा्थतः शतरसेमत एष 
तथाऽपि लोरष्टौ तदभिमतस्वेन मन्बादिषिः परि्दीतत्वाद्धमा्े अदीतम्यः। 
प्रमाण्वाददिकारणदादस्तु श्ल्यनयपिपदलादन्यैः कैरपि वििरपरिददीतस्वाधे 
कर्मणि नोपादेयः ॥ १७ ॥ 

नतु वटादिकार्यनातं मारुलचेषृदादौ स्थितं चेत्ता कयं तच तन्नानुभू. 
यत इदाह-- 

सतोऽप्यसभयोगः भक्षाणत्रात्सान्याज्यवत्‌ ॥ १८ ॥ 


सतोऽदीति । सतोऽपि प्रागुक्तः कारणाकारेण तितोऽपि कार्यनातस्या- 
सेप्रयोगथघुरादिसेनिकपो न भवति कतः भक्तीणत्वाद्तीव सूष्मत्वात्सा- 


श, 


म्पाञ्यवत्‌ 1 यथाक्षरं त्िषएताञपि हदिषः कारणच्यापारान्न्यनाद्‌ः; माय 
संनिकषंतदरदिख्थः ! १८ ॥ 


२८ धिद्धान्तदुर्घन- {१ परिषद 


तष्तचिना्रौ कीद्शव्लिद- 
उत्पत्तिरभिय्यक्तिः ॥ १९॥ 
उत्पत्तिरिति, अभिप्यक्तिः कारणम्यापारेण पीनतया भकाः ॥ १९ ॥ 
नाशः कारणाव्ोषः ॥ २० ॥ 


नाश्र एति कारणषपदानिं तदेव्धेपः शारणादपतेपः प्रत्ीणतया पनर 
स्पानपित्यधः । स्र च द्िविथः परिणाम्पवेपो विवयषरपथ । तप्र, आथो 
प्वंसो द्वितीयो पाध एप एवाऽऽत्यन्तिको नाथः । मलये अहतौ जीवानां 
छपस्तु नाऽऽत्यन्तिकः सगोतपत्तौ पुनरुत्यानाद्‌ ॥ २० ॥ 
= 
प्रागक्तल्पान्तरस्थाः ५२१ ॥ 
प्राग्वदिति । एरवसिन्कस्े सूरशादयो यथाऽऽसन्परस्िन्नपि तपैमेत्र्थः । 
सथा च शतिः सू्पीचद्मलतौ घाता ययापमकखययद्‌ । द्विव च पृषि्ीं 
चान्तरिप्िमयो स्वरिति । स्पतिध-- 
युगान्तेऽन्तहितान्ेदान्तेतिद्यषल्पहर्षयः 1 
भिरे तपसा एमटक्नाताः स्वयंभुवा ॥ 
तेषां ये यानि कर्माणि माक्ष्टवां प्रतिपेदिरे । 
तान्येव ते भपदन्ते खज्यपानाः पुनः एनः ॥ 
दिलारते गृहे पर्मपर्वाढतादे । _ 
तद्धाविताः भपयन्ते सस्पात्तचस्य राचते ॥ 
ऋुपीणां नाप्रयेयानि याश्च वेदेषु द्यः । 
शर्वर्ने मतानां सन्येवैम्यो ददात्यजः ॥ इवि । 
कितु शकतेमेवनगोन्जुम्भणातपप्वरालनातानायुत्तरो ्रभन्नि भटा. 
तिसनिवेशादेः सर्वथा >करूपता श्यादियवयेयप्‌ ॥ २१ ॥ 
नस महाप्रलये ब्रह्मणि खयमानायाः मतेः एतः एनः स्फुरणमिा- 
श्ङ्ापामाद- 
स्फूर्तिरजा्याः भाचीनकर्मयोगाञ्जागरत्‌ ॥ २२॥ 
स्फूिरिति1 अजायाः भञतेः स्रः पुन! स्फुरणं भाचीनकर्मयोयाद्धीनप्‌- 
तजीवाद्छपेपकाजागरवसषटपस्य पुनःपबोपवद्‌ । तथा च महतितहुणवच्छ- 
्ीनापवस्मे दे निमीलनमुन्मीख्नं चेन्दुददेति फषटितम्‌ ॥ २२॥ 


.8 प्रषाठः] निरश्नभाप्यस्समेतम्‌ । २९ 


ननु पश्चतेन्पात्राद्‌ना प्रस्परथ्लक्नण्यात्पदाथान्तस्ता कृतां न स्यादया- 
दरङ्मान वाधयात~- 


नान्या विरूपि्िवेकात्‌ ॥ २३ ॥ 


नेति । विक्रियते यासा धिदतिरन्या प्रकृतितो भिन्ना नेत्यन्वयः 1 
किविकाद्विचारद्ः । तथा हि पटाद्याकारमापन्नाऽपि मन्मृदेव न सुषणीीदि 
अत एव श्रविः वाचारम्भणं विकारो नामेयं क्तिकेव सत्थमिीति। इत्थं 


दि सिदान्तागपे कायकारणयारमर्‌ऽप जख्तरङ्गबत्कथंचिद्धद्विवक्षयाऽऽभ- 
साश्रपिभागन्पवहारः ॥ २३ ॥ 


इदानीममावं विमनते- 
9, सगीन्योन्याभावी [> 
दवावावो से ॥ २४॥ 
दाविति न हि कशिद्भापरो नाम पदाधैः स्वतश्नो वैते । किं त्वसौ सचा- 


-परिरोधिशक्तिरेब यथा गृदाद्वपजयनेन तत्र ततसत्त।रोधिनीं शक्तिसानिर्भ- 
वति नस्तद्ानयनेन सतस्तिरोधत्ते चेति ।! २४॥ 


तत्र ससर्माभावं विभजति-- 
चतुधौऽऽयो ध्वसपाग्यन्तकेवखाभावभेदात्‌ । ! २५ ॥ 


चतुर्थेति तत्र ध्यंसो नाश्चो यथा घटो ध्वस्तो भविष्यतीति प्रतीतिविषयो 
योऽभावः स प्रागभावो ययाऽसिन्शवल्यदौ घटो भविष्यति । तरैकालिकपंघ- 
गौमाबोऽखन्ताभावो यथा ब्रद्यङ्गं नासि नान्तरीक्षिऽत्निषेतन्पः । तेभ्योऽन्ये 
यः संसर्गाभावः स केवलामावो यया रहे घटो नास्तीति ॥ २५ ॥ 


सपक्षो द्वितीयः ॥ २६ ॥ 
सापिकनेति ) सापेक्षः प्रतियोग्यन्तरापेभो द्विती पोऽन्पोम्याभावो यथा परो 
न घटादन्यो बा मेदादिश्न्टेनाप्ययपुच्यते 1 स चान्न केपाखापरक्तया स्वगतो 
श्दान्तरीवयरपिक्तया सजातीयः । पादपेक्षया विनारीयश्च भपिभासते । 
अरोऽ दवितीयः मतिमोमी परादिसिति स्प्ैव्यम्‌ ॥ २६ ॥ 
सर्गाप्ययावभिवुत्तिष्याम्‌॥ २७ 1 


सर्गेति । सर्गाष्ययौं खष्टििखयावभिशततिभ्यां वा्ान्तराभिषुखवततिभ्णां 
तथा च भङृतयदा वादृःमवणव्रत्तस्तदा सगा यदा पृररन्वःप्रणनव्रतचतस्तदा- 
ऽष्यय इति साः'॥ २७ ॥ 


२० . सिद्धान्तवर्शनं -“ [ १ प्रहिष- 


, मत्र प्टपरपपाह- ^ 
निमेपाद्विपिटयः ॥ २८ ॥ 
निमेषादिति । निपिपासशछतेरस्फुरणाद्िमनयो य्युत्करमेण प्रटयः स्व 
शणायस्थानं जगतामिदल्ैः ! तथा च-- स्वकारणखयक्रमैण सर्व जगल 
मीयते मषतिरमि तदानीं वर्मणि डीनैवे भवत्तीति, भावः । भटम्‌ 
चाहुधिध्यमाह व्रिष्णुषुराणम्‌- 
नपि भ्राह्तिकस्तयेवाऽऽयन्तिको दिन 1 
निलयश्च सर्वभृतानां मठपोऽयं चतुर्विधः ॥ 
घराघ्मो मैमित्तिकस्तप्र यच्छते जगतः पतिः । 
मयाति माके चैव वरस्माण्ं भरतौ खयम्‌ ॥ 
प्रानादाल्यन्तिकः मो योगिनः परमात्मनि । 
निदं सदैव जातानां यो विनाश्नौ दिवानिशं ॥ हति .॥२८ 
अत्रे भषृतिपरिणामेन खुष्टिमपश्चाख्यातत्वाद्यं मधानवादः स्याद्धि 
शद्ं निराकरो वि-- प 
नाभिदायत्तिरयां प्रथानापादः ॥ २९ ॥ 
नेति। भधानापादः सां ख्पशास्रीयमङृतिकारणवादापत्तिनै मघाति तोऽ" 
भिदायच्विभ्यां पुरपान्भधानस्यास्य एूयगस्तित्वविरदात्परतश्रत्वाच ॥ २९ ॥ 
नन्वदैतामूतवर्िणी शतिः किपर्थे सृषटुत्पत्तिभवददिदत आद-- 
विन्नप्ये हि सरग नगो जगौ ॥ २०॥ 
द्राति परकुतिषाठे चतुर्थः भपाठः ॥ ४ ॥ 
इति वैयाधिके सिद्धान्तद्चैने बेदान्तदिङ्गाने परापरतच्व- 
निूपणे भयमः मरटतिपाठ; ॥ ९ ॥ 





चिक्य इति । विङप्तये बरह्मणो ज्ञापनाय सग सृषटिमपश्चं दैतमद्र्शानमन्त- 
रेष तदेकषस्यद्वैतभतिपाद्नस्य केनाप्यनरहत्वादिति भावः । न पुनर्वस्तुधिपेत्ि 
हेरयैः \ अत एव श्ति- 
न निरोधो न चोत्पत्तिं बद्धो न च साधकः 1 
न युपुधुर्न वा युक्त इत्येषा परमार्थता ॥ इति। 
अतर पदविरक्तेः णठ घोततपति 1 
भुतिस्ृतिएुराणानां युक्तेरप्येकतानत्ः । 
त्वं सिद्धान्तितं तस्मादिदं सिद्धान्तद्नम्‌ ॥ 


४ प्राठः | निरनभाप्यसमेतप्‌ । २१ 


इति भ्रकृतिपदि चतुर्थः भपाठः ॥ ४ ॥ 
इति दैश्वदेषरे भाष्ये निरञ्लनास्ये भयमः मङृत्तिपाठः ॥ » ॥ - 


अथ द्वितीयः पुरुपणटः । 


तत्र मथमः प्रषाठः॥ 
भरतिक्ठतयोः वि विस्तरेणाभिधाय पु पुनव्ििष्य वर्णयतु द्वितीय. 
पारपारभमते- न 
सञ्चिदानन्दः पुरुपः ॥ १ ॥ 
सद्विति। तत्र सङेनाप्यवाध्यस्ेन कालत्रयेऽप्येकर्तेण पिराजपानं पर्तु । 
चित्साधनान्तरनिरपेक्षतया स्वयेप्रकाशमानं ससिमिन्नारोपितसमस्तपद्‌ार्थाव- 
भासकं वस्तु । आनन्दो निसपाधिरलुङल्वेदनीयो य्ैतस्यैवाऽऽनन्दस्या- 
न्यानि भूतानि पात्रापुपजीवन्तीति श्रुत्युक्तः । एतत्नितयात्यकः पुरुप 
हृयरभः। आनन्दं वद्मणो विद्रानिल्युक्तिप्तु भित्ेगीच्मित्िद्धेदविषक्ष- 
यमेति बोध्यम्‌ । अयमेव बृहखादृ घरंदणत्वाष व्र्चेत्युच्यते । तथा नोक्तम्‌ - 
वृवादपरणस्वाच्च विप्ुरं्ेति गीयते । ननु ्रढृतिपरिणामिनेव सब- 
सिद्धौ कि पुनः पुरषाभ्युफापिनेति चेन, तस्याः स्वाथिष्ठानमन्तरेण स्पन्दि. 
तुपप्पनरत्वात्‌ । निरधिषठान्रमासिद्धेध । एतेन विज्ञानवाद; पीदरधिा- 
मेवेति प्रितम्‌ 1 अत्राऽऽहुः-- 
सधित्स॒षं नाप रूप परेति चक्रासतति । 
पूर्धि ब्रह्मर्पं जगद्रपं परदयम्‌ ॥ 
भ्रयाणामेकत्ता चिम्म मतितिम्वे विचित्रता! 
सतधिदारमना ध्रिम्वे निजामात्ते जडात्मता ॥ 
चितस्रलतिविम्बेऽपि अतिमाति चिद्‌स्पता 1 
सदूविम्वस्थाचदाभामादानन्दादुभग्रो भवेत्‌ ॥ इति 11 १ ॥ 
व्ह्मण सरूप्खक्षणपाभधाय तरस्यलक्षणमाह-- 
प्रणवार्थः ॥ २॥ - 
भणत्रेति 1 प्रणवाः प्रणवस्याकारोकारमकारनाद विन््रापकस्पापोऽभि- 
पेयः! तथा च टतिः-सवे वेदा यत्यदप्रामरनन्ति तपाति सना॑णि च यद्वदुन्ति। 
पदिन्छन्तो बरहमच्यं चरन तते पदं स्र व्रवीम्योपिलयेतदिति ॥ २॥ 
मेतिनेत्वन्तः ॥ ३ ॥ 
नेतीति । नेतिनेलयन्तो न तत्र तदिति च्िधावधिनिपेषस्य साक्धित्या- 
द्धाय पुरुष इयर्थः । तया दि-न खल यटपटादिनापरानि ददपमा- 


४ चिद्धानतक्रन-- [१ पृ 


नानि फातरियिदपि य्तूनि स्वरूपतो विशन्ते तेषां परतखापमिकेपत्‌। 
एरटादीनापपि मृतेभ्यः पार्थमयं नास्ति तेषां तत्तमटिस्पावाद्‌ । धतानि 
पथतन्प्रत्निभ्यो न भिदो तेषां तत्परिणापर्यत्वात्‌ । न या पञ्च तन्यप्रारणि 
परस्परं भित्नान्पप्यदकारादरिरित्यने तेपां तदुपादरानस््ात्‌ । नाधय्वाग 
भृति भिन्नस्तस्य तद्धिकृतित्वासष्टतिरपि स्वस्तौ नास्त्येव तितभागः ' 
दिम्वावु । नमोनीहिप्रुएजतमरीविकेन्द्रनाखाक्ठिवद्‌ । पदरवपितन 
यदसि प्त तदेष एरुपादविपदवाच्यं ब्रह्मेत्ययपेयम्‌ ॥ ३ ॥ 
त्रिकान्तीदोनः ॥ ४ ॥ 

परिकेति। पिकरान्तमेदोनचिविषपरिन्टेदशून्पदिषिषमेदशून्पे चरथः । तथा 
र्‌ नास्पदेशतः परिष्छदो स्यापकत्वानन कारतो तिरयत्यान्नापिं वस्तुतः 
सर्यार्यकरखाद्‌ 1 तथा तस्य॒ स्रयतततनतीपमिनाहीपथ भेदा नाति 
निस्वययलरात्सजातीयद्ितीयाभावाद्विनतीयनस्तुतरिरदहात्र ॥ ४ ॥ 

तत्धरूपस्प मलयक्षा्रगोचरतवं सषहतुकरपाह- 

निरंशुदिममेो नेर्म्पाति ॥ ५ ॥ 

निरिति । निर्यद्धिभमो निंद निप्ममे द्रे भे मलन्नातुमे यत्र सतथा। 
अ्रलनातुमितिगो चरौ न मवतीदय्ैः । कुतो तैधरम्पाद्‌ । नातिरुणङ्ियाचमा- 
घात्‌ 1 अत्त एव शुविः--निर्भिकटपमनन्तं च हेतुदृ्ान्तवार्जतप्‌ । अमरमयम- 
नच्च पञत्रातरा पच्यत वषः } नपा तकण मतिरापिनया माक्ताऽन्पत्व्‌ 
सङ्गानाय मषठेति। 

स्पृतित्र- अचिन्त्याः खलु ये भागा न तांस्तकेण योजयेच्‌ । 

पतिभ्यः परं यच तदचिन्त्यस्य लक्षणम्‌ ॥ इति ॥ ५॥ 


चरीण्यतीतः ॥ ६ ॥ 


अतत एव ओणीति। ब्रीणि स्यानानि जाग्रत्छमप्पुद्तरूप्णि स्पूलमह्पका 
रणरूपाणि बाऽपीतोऽतिक्रम्य स्थितस्तुरीय इलः । तथा च तिः प्प. 
श्वोपश्चमं शान्तं शिवरपदरैतं चतु मन्यन्त इति । तत्र च वाद्न्दियैरर्थोपरन्िजा- 
गरिते, वाेन्धरिपतरिरये केवलान्तःकरणरुपलस्पिः स्वः) सरवनदरिपतिलय केव" 
खाज्ञानदस्पोपलम्धिः सूुपर्निः। ततर विषयाः चमारस्यूलसूहमकारणदूपा वेदि 
तम्याः ततश्च जा्ररसमघपप्तयः सत्वरनस्तमोभ्यः कमाजलापन्ते। जायमाना 
तासु एनः सखाद्षः मरतिमानति च । नग्रस्सरमगोसतु प्रहृतिषतं तमोऽभिष्य 


प्रष्ठः] जिरश्जनमाप्यप्षमेतम्‌ । श 


जायमानरवासयोिमीशनेन शएनस्देन तमो विरानतीति सपु्निमवति । 
तदेवावस्थात्रयं भकिनसश्वानां भक्रतिसात्संपद्यते शदषष्यानां तु खतष्री 
भवतीति । अत्र पुरुषस्य स्दम्काशमानघेन घटादिवत्ुरणायोगात्स्थान- , 
भपा्तीतत्वगुक्तम्‌ । अत एव शरते-विज्नातारपर केन विनानीयादिति। 
समाधौ तु पुद्धेरप्यभानेन सषीवरणविलयान्मेषपुक्तमार्तण्डवदसौ स्वपपरधी- 
देति । समर एषोपदिशति शतिः साक्षाखरैष्यधेति ॥ ६ ॥ 
सैमलेत्येव निमिचस्यपादानत्वं च मतिपाद्यनाद-- 
निमिचमभिष्यादिवात्‌ ॥ ७ ॥ 
निपिततेति। निगितं षरारयं कारणं पतभौतिकानाप्रिति रेपः । कस्माद्‌. 
भिष्यादिलखात्‌ 1 सरमे तस्याभिष्यानपूर्मकत्वात्‌ । तथा टि श्रपते-सोऽकामपत 
घट स्यां मजयेय स वेक्षत छोकाश्र खजा इति॥ ७॥ 


भरछुतिश्च प्रतिन्नादटानतेकंयश्रतिश्यः ॥ ८ ॥ 


रिच महृतिेति। मनिरपादुानम्‌ । अप्र हेवु्रयमाह-पतिरेति। तत्र मतिङ्ा 
कस्िक्न भगवो सिद्वा स्रमिदे धिष्ठातं भवतीलेकपिक्नानेन स््विज्गाना्थी । 
ष्ान्ताः-यथा सौम्येन मृतिपण्डेन समर मृन्धयं विज्ञात स्याद्वाचारम्भणं विक्रार 
नापप मू्वकेयेय पर्यपिति । पेकंयधरुतिश्च स्म॑ खखिवदं ब्रह सर्वीसमकं 
घ पूरं व्रह्म प्रहैमरेद सैमित्यादिः । अप एव भगवरान्स्मरति-पिषटम्पाष्टमिदं 
छरेलतपेक| शेन स्थितो जगद्‌ । पासुदेवः सममिति ) मनूरपि-सपपतपु ाऽऽ- 
स्पानं स्ममह्मनि चाऽऽत्पनि 1 पपं परश्यन्नास्मया्ज स्वाराज्यमविगच्छ- 
सीति । राणं च--पामूदरेवात्मकं सर्म जगस्स्याधरजङ्गमप्‌ । आत्र्मस्तम्ब- 
पर्थ्तं त्पादम्यन्न पिद्त १ 1 प्रह्मणस्तु प्रकृतित्वं सपाधिद्ारेण परिवर्व. 
द्वारेण वेति बोध्यपर्‌ ॥ ८ ॥ 

परह्मणो बरिश्वरूपस््े भोकुरमोग्पसखे योग्यस्य च पोतं स्यादियाप्व- 
पानं पोपपति-- 

भागादिस्तु सिन्धुषत्‌ ॥ ९॥ 

भागादिरिति । हुरापततिनिरासदः । भागो भोक्तत्वभोग्यत्वादिरपषगः, 
सिन्धुर्‌ । पथा कोके पिन्पोसगृकासमनोऽनन्यचेऽपि तद्विकाराणां केनचङ्ग- 
एुदवृददीनाभितरेतरतरिभागः परस्परसंश्धेपादिटक्तणञ्यवहासथोपलम्यते षद्‌ 
दित्यवः 1 एवं च ब्रिश्स्व बर्तुतो द्यारयकल्वाच्छूौ बह्याधिकररे प्रषु 
क्तस्य ाणाराादिमद्रस्पापि मरक्सषोषङत्रमविरुद्धम्‌ ॥ ९ ॥ 


६४ सिद्धान्तर्धन॑- [ सपण 


नतु भदषपामः पृस्णो पथ्य जस्मनि तिषटीयादिशत स 
तस्प कर्यं पर्मिणदुदद्च पयाषट-- 
मानाप्नायी दो युवत्‌ ॥ १० ॥ - 
मनिति । मानान्नायोष्टपरिमाणोपदेो ददो हूदपाचदतीषटलेत्पः । 
पुमन्‌ । यथा पेरादमष्यमाफाशपरतिमात्रवद्धाति तद्‌ । त्याच नएणाश्व 
शुत्पपिकाएचेपां टुनपनिना्ुएमात्रचपुक्तपित्याश्नषः ॥ १५॥ 
नद पस्य जगतकारणसे केव निरगुम्ाकता वन्यं चिन्पापरं सदिः 
सादिश्रतैः फा गतिरित्यतसत्य निपि्तां विदेपयति-- 
हेतुः पचोधनात्‌ ॥ ११ ॥ 
हेतुरिति परचोदनासते; रणाय य यथा भाद्तितरा्ममात्यादिभिः 
मिपोज्यैमिष्यधमानानःमेव कर्णां कता रामेति ददि वर्थः। 
अत दनं पच्रः-अपागिपादौ जवनो प्रदीता पदयत्यवष्ठः स श्रणोत्प" 
कर्ण! { इति ॥ ११॥ 
तस्य दण्डवकङ्खलादीनाभिि हेतुतां वार्यति-- 
अ 
नो स्वस्मादल्पत्वात्‌ ॥ १२ ॥ 
नो इति । खस्माच्छसर्पतो नो देहृरित्यन्वयः } शुतोश्टेपत्वातमियायसंप- 
कायेपस्य कारणलादुपयोयादिति मावः अन पुव श्रुतिः-न तस्य कर्य 
करणं च पिथते न तत्सपथाप्यधिकय दर्पते । पराऽस्य शक्तिभिविपेत श्रयते 
स्वाभाविकी क्षानवलक्रिया चेति॥ १२॥ 
नलु पुरपस्य निर्ेपत्मे कथमो प्तं ठयापारथैति तस्यै ततिकियतामिति 
मर्णाविरहादविलयाशद्मानं पुनरपि दन्तिन बोधमति-- 
[ब [न 
भ्रयुदृवाऽऽयु् 1 १३॥ 
ददति मदुद्ादुरागुक्तौ व्यापि व्पापरध गुणानां भियः सैपर सेनि" 
शाविभेषो घा। स च एविन्निमित्तस्य एबिदुपादानस्पापि धर्षः । तथाच यया 
सविता न स्वयं ििचित्करोतिन, वा कारि रितु तष्ुदयेन रोकानां 
व्यापृतौ सापस्यृषुद्धदति, परतेव्पापारे पुरुषःऽ तरदरदिति भावः । एतदुक्तं 
वति सैन हि देतु पुरुपः सबिदवससाकातकनी ्षमिलोफवकैतं च 
पुष्पस्य युय स्वतश्स्वाद्‌। मङपेः पुनग गे पुरपतन्नल दहरे तु पुरुषस्य च~ 
दयौ मह्ेषरूयं राजमेप्ययेत्‌ ! अरत एव मृतिः भानमिदयुच्यते । एषे च 


५ 


शश्रपाडः ] मिरन॑भाप्यसमेतम्‌ । ३५ 


ऋते पिबन्तौ युदरस्येलयादिष्तयोऽपि न विरुध्यन्ते । पुरपस्य भाक्तभोक्- 
स्वादिसेभवात्‌ ॥ १३॥ 
ननू पदषस्य तथाते गुणवोपकश्तीनां का गतिरित्यतसताः समन्व- 
यति- 
सगुणार्थां गुणश्रुतयः ॥ १४ ॥ 


सेति 1 गुणश्तय£सत्यकापः सतयसेकस्प इत्याद्यः सगुणा्थीः सगणत्रह्म- 
दिपयाः । तथाच द्व बह्मणी परापरे निगुंणगुणवती निरूपापिसोपाधिे 
निराकारसाकारे वा वेदितव्ये ॥ १४॥ 


चतुष्पात्‌ ॥ १५ ॥ 


चतुष्पादिति । चतुष्पाचतवारः पाद्‌ यस्येति विग्रहः । तस्य पादत्र जदं 
स्थूलस॒ष्मकारणरूप॑, भूभरेवःस्वरात्मकं चतुथं तु जहातीतं विद्यात्‌ । तथाच 
शतिः स्थूटयुरैश्वानरः प्रथमः पादः) भविविक्तपुक्तैनसो दवितीयः पादः, 
आनन्दयुकवेतोपुखः परज्तस्तृतीयः पादः, मपयोपध्मं शान्तं शिवपदत चतुरे 
मन्यन्त इति ॥ १२३ ॥ 
विश्वाराडप्यारात्‌ ॥ १६ ॥ 


वि्वाराडिति । बिन्ेषु बरह्मादितृणपर्यन्तेषु राजतीति विश्वाराद्‌ । ताद. 

श्ोऽप्याराष्रे सखर्शद्ध पिनाऽनुमाज्यत्वायोगादिति भावः ॥ १६ ॥ 
तकण सताऽऽप्यः ॥ १७ ॥ 

तेगेति । वर्फेणाऽऽप्त्या शाखायंपारोच्य खदरुव्या फरपनोषन्पातेनेति 
याषत्‌ 1 सता ल्यविरोधिना । आप्यः प्राप्यः । तथा च तकण विना वस्तुत 
बुद्धौ नाऽऽरोह्तीति तर्कोऽपक्षयेत फ त्वेसौ बरह्मणि श्चत्यविसोधेनैव काषे- 
इत्यभिप्रायः । सततलयनेन . श्चलनदक्चतर्ेण नाऽऽप्योऽयपिति सूचितम्‌ । 
एतैन तकी द्विविधः श्रौतो लौकिक त्दातारपिकोऽपि तथा। तत्र यः प्राधा- 
नयन श्तिमेव प्रतिपादयति स भतोऽन्यो खकिकः ॥ १७ ॥ 

नेकष्यं शापनूदनख्वत्‌ ॥ १८ ॥ 

नैकष्यमिति ! नैकष्यं एस्पे नसः सनधानं छेशापटुर्छेशानपिधादे- 
पश्वकानपनुदतीयरथः | किमिचानक्वचवाऽग्िनकष्यं स्वत एव प्रीतपपन. 
याति तद्र ॥ १८ 


१६ सिद्धान्तूरभनं- { शुर्मठे- 


तदन्यतमेन योगानाम्‌ ॥ १९॥ 
चेदिति । सश्रैकष्यं योगानां स्ानध्फनेषराितकमण्पिकमात्ावलम्ननाः 
पाद्कस्वद्ैपसपादकसादा योगास्तेपामन्यतपेन इनेन ष्यानेनेष्रापितक- 
मणा वा जापत्‌ शटयरथः ॥ १९॥ ~ 
मात्रा हि ्रयाणामितर॥ २०॥ 
माप्रा इति । प्रपाणां सथिवानन्दानां मात्रः अशा पएवेतरण तेषु व्ग्ति 
शलयः । तथा च भूतेषु पे सचिदरानन्दा वन्ते ते मविषिम्बर्वा एवेति 
सासु ॥ २०॥ । 
व्यनक्तयेकं मसे ॥ २१ ॥ 
स्थमक्तीठि 1 एकं सधिवानन्देषु सतछषूपं तामसे पर्वाहते पदादौ ध्यन- 
्ीप्पषः ॥ २१॥ 
11 क 
् वृत योः ॥ २२ ॥ 
है शि 1 दयो रनस्तपतेस्वत्र रजसो हतौ कामत्येधादी वपते वपी च 
शोकाखस्यादौ दवे सधिषटपे श्यङ् शत्प्ैः । 
यथपरि घटो माति पटो भातीति घटादावपि चिद्वभातते पवाऽप्यसौ 
जदस्वेनैव न सु चि्रपेणेति विशेपः॥ २२॥ 
जीण्यवदातंस्य ॥ २३॥ 
श्ीणीति 1 यव्रदादरस्य स्वस्य पृज्ौ विविक्मैराग्यादौ श्रीणि सथिदानन्द््‌- 
खूपयि ष्यञ्नन्तीरययः ॥ २२ ॥ 
सन्रपाणामिततरेतरभेद निराकरोति-- 
जितेतरश्षा्र ॥ २४ ॥ 
भितेति । भिता भरैपिध्यं सिदानन्दनां परखरपार्थक्यमितरेपायवहार 
षः । एतदुक्तं भवति-भेदकोपाधिविरदे अवाणामिक्यं दिद्रदतुभवसिद्धम्‌ । 
एतेन सचिदानन्दाः मतिविम्बरूपा एव सिघन्ते सोपाधित्वान तु विम्बपरता 
निदपापिखादिति सचितप्र्‌ ॥ २४॥ 
भक्तिरारम्पात््‌ ॥ २५॥ 
द्वति द्विती ग्पुरूपपठे पथमः भपाठः ॥ 


९ प्रपाटः) निरखनमाप्यसमेतम्‌ ६७ 


भक्तिरिति । भक्तिः पुरषातुरक्तिशरम्भाद्ारभ्यते यः स आरस्णः केम) 
यच स्ववणौश्रमविहितमिह जन्मनि जन्मान्तरे बाऽतुषठितं तस्मारिलर्थः। 
एतेन सवप धरमाचारानटुषामिनां या भगक्त्मीतिः मेमाभास एव स इत्यव 
गन्तव्यम्‌ ॥ २५ ॥ । 
इति द्विदीयपुरूपपाठे भथमः प्रपाटः; ॥ 





श अथ द्वितीयः प्रपाठ; 1 
यक््यमाणजीवत्रहमेक्पलक्षणविपयं मतिपादपितुपादौ तस्य सिदानन्दरूप- 
पुरूपस्याऽऽत्पतवं साधपति-- 
सर्वान्तरतादात्मा ॥ १ ॥ 
सर्ति । परुष एवाऽऽमा भवितुमदेति कर्मात्सवरानमरतवातसवपां भृति 
पथन्तानापन्तकरितवाद्‌ । यो नाऽश्त्मा नान्तो सर्वान्तरो भववि यथा पदादि. 
रिति केवरुस्पतिरेकी ॥ १॥ 
#रिच- 
प्रमेमास्पदत्वात्‌ ॥ २ ॥ 


परेति। परपरेपास्पदस्वात्परमसेहाश्चयत्वाच्‌ । अत एव श्रुतिः- मेयः एुत्रा- 
सेयो शि्तासमेयोऽन्पप्मात्सवंस्मादन्तरतरं यदपभास्मेपि ॥ २ ॥ 


फ्रिव-- 
स्वतोऽभिस्ेः ॥ २॥ 
स्त इति । खषोऽभिरुचेः सचिदानन्देपु स्वार्प्तकयहचिदश्चनादिति 
भाषः ॥१॥ 
किव~ 
स्वानुभवाच ॥ ४ ॥ 
श्वेति । स्वादुभवश्ष, अदमस्मि, सदा मापि, मवराम्पदं, स्वत सुसीति 
सपराधिकारीनो वा ॥४॥ 
तदासते स्पिरेकयुतेन(ण) द्रदपति-- 
न कोशो जडत्वात्‌ ॥ ५॥ 


नेति। कोशः स्यरपह्मकारण्पो देहो नाऽऽत्मा भवितुपर्ति, कस्माद 
त्वा्सतपकाशशनयत्वाद्विनाऽऽध्रपेण स्पन्दितुपप्यन्हतादिति भावः ॥५॥ 


३८ सिद्ठान्वदूर्शनं- [ रपुणडि-- 


रिव 

| तदकानिऽपि तद्धानात्‌ ॥ ६॥ 

तेद्विति। तदमानेऽवि स्वमम्यि्मापिपु कपात्कोशभ्रयपितीतषिपि तक्मा" 
नादुत्मभानारसमद्‌ स्टादिहमानविरदेऽपि तद्म सदानीं नादमास" 
परि्यपरतीतेपिति भवः ॥ ६॥ 

श्चि 

विचारवाधवल्या्नायोपपादानुप्रतिष्यश्च ॥ ७ ॥ 
विचारिणि । पिचरेण वाधालसयलागमासवख्युक्तेः मषठातुमबाच कोशी 
ना$ऽस्वेखन्ययः । तथा हि आत्मा वै जायते पुत्र हति श्तेः खघि- 
कित्र स्वपुतरऽपि ममदन पृषे ने पाऽ्मेव पुष्टो नधे वेलनुः 
भप्रा्च । पुत्र एवाऽऽसरेयतिपाषृताः । स वा एप पुरुपोऽन्नरप्रमय 
तिश्रोद्मानश्शदितः स्वुत्रं दित्वा निर्गमदरशनत्छलोऽषं कोऽषमि- 
स्यनुभवाश्च श्थूलगशरीरमेवाऽऽत्मेति वाकाः । ते ह पराणाः मनापरतिं 
सपेय च्रूएरितिष्तेरिन्दियाणापभावे शर्यीरचखनायोगा्ताणोऽदं षधिरेऽ- 
हमिलयनुमवाचचन्दरियाण्येवाऽऽलेति परे चार्वाकाः । अन्योऽन्तरात्मा प्राण 
मय इवि श्तेः मराणाभाव इद्धियचलनायोगाद्हं वुभक्षरहं पिपासरित्यतुमवाध 
भाण एवाऽऽलेलन्ये चार्वाकाः । अन्पोऽन्तरात्मा रिन्नानमय इतिश्चतेऽदधे 
रभि करणदाक्लयमावाद्हं वोद्धाऽहं भोक्तेयटभवाच यद्धिरेवाऽऽस्मेति 
यौद्धाः । अन्पोऽन्तरात्पाऽऽनन्द्मय इतिथतेः युपएौ युद्यादीनाम्ञाने छयद्‌- 
दवीनाद्हमष श्ट्यतुभवाचाक्नानमेवाऽऽसमा; तस्य च जाग्रति स्वादएटवशान्मनतरा 
योगे ज्ञानेच्छादयो जायन्ते, सृपपतौ तु तछयाद्धीयन्ते च। स पुनथित्तिमचाचे- 
तनो गणदसाद्रभ्यं धर्माधमैयोः कतौ सखदुभखयोरभोक्ता घ तस्य विभुत्वेऽपि 
कर्भवशा्टोकान्तरगमनादिन्पवहारं इति भाभाकरास्तार्किक्ा्च । पङ्गानवन 
एवाऽऽनन्दमय आसेतिशतेः सप्तो खथोतवत्मकाशामङाशसद्धावान्मामदं 
न जानापीलतुमवाचाहानोपदितचैवन्पमेवाऽऽ सेति भटाः । अप्तद्वदमद्र 
आ्तीदितिधुतेः सुपु सवी मागादहं तदा नाऽऽप्तमित्यनुभवाच शू्पमेवाऽऽ- 
स्पेति केचन पौदाः ॥ वस्तुतस्तु मत्यगस्यखोऽचक्षरमाणोऽपना अक्ता 
यैतन्यं चिन्पाजं सदित्यादिमवलश्तेः 
तजरैवं सति ¶तीरमासानं केवटे तु यः । 
पदयत्यङृतबुद्धित्वानन स परयति दुर्मतिः ॥ 
इरपादिमयलमस्मृतेथपूर्वपयोक्तशतिपुस्यडमवाभापानाएुतरोत्तरोक्तशुतिय- 

क्त्यनुमदामासर्पासपयापद्‌ शनदुत्रादिजदवसतूनां चैतन्पमास्यसेन रुणा- 


रे भ्रपादः], निरखनमभाष्यसमेतम्‌ । ३९ 


दिमखेन च पञमदितद्नित्यत्वावगणदहं `्रह्ेति विद्ररतुमवमावरयाच 
तततावत्पुत्रादिशून्यपरयैन्तपखिलमनास्मैव तु तत्तदनमास्के निलशुद्धभृक्त- 
स्वभावं मत्यक्चैतन्पमेदाऽऽतपृतच्मिति शुतिशचिरःसिद्ध(न्तः ॥ ७॥ 

ननु पएुतदेष्ादीनामनात्मस््रे कूतस्तानाससवेन ततिः सयं मतिषादय- 
तीत्यत आह-- 
गोणोकिर्मुस्याय ॥ ८ ॥ 

मौणोक्तिपिति ! गौणोक्तिः शुतिभिर्मगात्मप्रतिषादनं सख्याय भरधानमा. 
त्मानं मतिपादपितु स्थल्दर्नस्यारन्यतीप्तणन्यायेन सृकष्मदर्वीनोपायसरादिति 
भावः ॥८॥ 

इदानीमात्मानमेव्र प्रियपुपासीतेतिष्तिसिद्धालोपास्तनाय तदर्थे सर्मा 
भीतिरिति द्ैयति- 

भ्रीतयस्तत्छते ।। ९ ॥ 

भीतय इति । अस्िन्धनपुत्रकखनादौ या; पीत्तसोऽनरक्तयस्तास्तत्कृते 
साक्तासपरम्परया बाऽऽत्मारथा एवरेयर्थः । तथा हि श्रूपते--न वा अरे पत्युः 
कमाय पतिः प्रियो भवयात्पनस्तु कापाय सवे प्रियं भवतीति ॥ ९ ॥ 

नन्वात्मनः परमानन्दसवे कथं नास्त प्रतिभातीति वेचत्राऽऽ्ट-- 


कुतधिदभानवत्सहोक्तवत्‌ ॥ १० ॥ 
दिति । कुतयिरतिवन्धादविध्ाकायंरूपाद्भानवरत्मतीतावपि बिगे- 


पेणाप्रतीतिः । सदोक्तवद्यथा युगपययाहारे पतराष्वनिस्तददिलयभैः । सदोक्तौ 
पप्रिं युपदभिन्याहार एवे प्रतिबन्धके बोध्यः ॥ १० ॥ 
कदा स्यादि्यपेक्षायाप्राह-- 


देतविस्परतेरभिव्यक्तिः ॥ ११ ॥ 


द्वतोति । दरैतविष्पतेनिरोधसपापावज्ञानकार्यस्य समस्तस्य विस्रणादभि- 
ज्यक्तिभिजानन्दस्य भानं मव्रतीलयः । तथा च धत्तिः- यदा प्चावतिप्न्ते 
श्वानानि मनसा सह्‌ । बुद्धिय न विचेष्टति तामाहुः परमां गततििति। 
उक्त च- 

नैते भासते यत्न मायाकायं कर्थचन । 

‰ यत्फलं भाति तत्रैनं बह्मानन्दं मचन्षते ॥ इति ॥ 

सुप॒द्धिकालीनसुखस्य तु पमरनिविम्बरूपसेऽपि प्रिष्छनिव्ह्मानन्द्तैत । 
तद(तीमज्ञानतरङ्गविश्येन तस्य तेन सद भेदमानानरयात्‌ ) सच्छस्यानन- - 


४८ सिद्धान्तवर्दान-  [ शप 


म्द । हवा च प्तमापौ जीवस्य त्रह्मानन्दक्पता, सष द तत्रो) 
पितम्‌ ॥ ११॥ 

नन्यकमेवरादरिवीपं तेह मनाऽ क्िचनेलयादियतिपमेः पृषीकषोपमः 
स्पती पाभ्पुषगेनारपिल्याद-- 

सपकषत्वादूदितीयः ॥ १२॥ 

सापेपतताद्रैति 1 सरावेक्तलाद्पुरपस्य सशचिद्रानन्दस्पतरेन तदितरपिपत 
स्वात्‌ । सदपतोकनिग्घानयोः प्खदुःखपोशच परस्परसपेक्षवधिय भासमाना 
दिषेः । दितीषः पृष्पादन्पः कथित्यदार्थोऽसन्मापादिपदवास्योऽभ्युयेप 
शति देषः 1 अत एवाप्दैवेपग्र आसीदितिष्ती मापापरपर्यायमत्तदि" 
स्युतम्‌ ॥ १२॥ 

िव- 

ॐ क ९, 
साककाथश्च ॥ १३॥ 

सौरिति । लौकिकाः ममाणप्रमेय्यवहारार्योऽन्पया प्रटुदनां मय 
क्षपिद्धस्य घटोऽपं पटोऽयपिल्याद्रिव्यवदारस्यानिष्पततोरिति भविः । तथाच 
दतस्य पृथगस्तित्वयिरदेण याध्पत्मैन च ताच्विरत्वाभावाद्दैतत्वतिदधिरिति 
धोदधन्पम्‌ । 

अत एवाऽश्ट-- 

ुरुपसत्तवैवेदं सत्तावत्यकृतेरपि 1 
स्वतःसत्ताविदीनत्वादृदरैतत्वै न हि दङ्यताम्‌ ॥ इति ॥ १३॥ 
तस्पासदीपमानपोनामदूपपोव वत्रनिप्प्मानलमाद - 
गिव नामरूपे ॥ १४ ॥ 

भिसैति । भियेव षचस्येव नामरूपे विराजतो न तु दस्तृतो विते इत्यथेः। 
तथा च श्रतिः--वादारम्भणं विकारो नामधेर्यामति । एतेन ब्रह्म्ह्माण्डपो- 
हे्मददावो न ताश्िकः कि त्वौ पाधिङ एवेति सूचितम्‌ ॥ १४॥ 

ननु तष्पस्यद्ितत्वे कथमागमो सतभौविकादिमपञ्चं मतिपद्पतीलाह- 

दैतिश्यो ह्यागमद्त्तिः ॥ १५ ॥ 

दैतिभ्य शति दैतिभ्यो दैततव्ासनतिशिटम्यस्तनिक बोधपिहुमिल्येः। मागं 
महत्तिः शाद्पवरपैनम्‌ 1 अव एव काला भादेऽपि सदेव परौम्पेदममरं आपीदित्यप् 
यदग्रश्दाभिषाने तदपि कालका्तनावन्तं भ्येवेतिं षोध्यम्‌ । किच म्रतिनि- 
मीरनस्यापि काणसवाभ्ुपगमात्सरमीदौ भङेत्रघलानतिरेकेऽपि पर्थयन 


२ प्रषः] निरञ्जनमाप्यसमेतम्‌ 1 ४१ 


भेदषयेव्‌ तदुक्तिरियविसंवादः ! एवं वादेरवादे को गहः कः शिष्यः कि 
शाघ्मिलयादि वितक्ेविज॒म्मणं किचिञ्ज्ञानां मातिभातिकान्यपि व्पवहारद्‌“ 
शायां पारमािक्वद मन्तीति रहस्यमनानततामेव मो दफल्मिल्यवयेयम्‌ ॥१५॥ 
श्तेः कारणिकत्वमाद- 
जागयाय वचिरसुपराना शरातरम्बावत््‌ ॥ १६॥ 
जागर्याया इति । चिरसुक्ानां दीधकालमविचानिद्राभिभूतानां जागयीयै 
मोहभङ्काय श्चतिरम्बावलननीव वतेते । यया मरता दीवेनिद्राभिमूति 'स्तनष- 
यिनि श्रुप्ककण्ठताद्ुरुताश्ङ्या तस्य जागराय यतते श्रुतिरपि तद्रदिति भावः 
अत एवासौ कार्यासििकाऽपि । तथा च न्यायः-- वेदयित रदस्यार्थं याति 
काव्यारपहां शरतिरिति ॥ १६ ॥ 
इदानीपरैत्रह्यवोधकश्तिवाक्यस्याथन्तिरपरताशडां निराकरोति- 
[3 घार्थस्येतरार्था ९९ 
मेवेपाथरस्यतरधाद्पदार्पानात्‌ ॥ १७ ॥ 
नेति। देवपार्यस्यैकयपयों यस्व स तस्यैकमेवाद्वितीयं प्रहेतिशटतिाकयस्येत- 
र्था दैता्थो नेखन्वयः। कस्पात्रिपद्यार्यानात्‌। त्रयाणमिकेवाद्वितीयमिति- 
पदानां सपरादारद्धिपदी तदाख्यानात्‌ । अन्यथा पदद्रयोपन्पासवैयथ्यापतत- 
रिति मावः । तथा च ब्रह्मणि खगतसनातीयविजातीयभेद्रारणायैव निप. 
सुपन्यस्ता ॥ १७ ॥ 
किच 
प्रक्रमात्‌ ॥ १८ ॥ 
परकरमादिति । मक्रमादुरैतायेस्योपक्रमात्सदेव सौम्येदपग्र आपरीदिल्युपक. 
स्यद्वितशचतेरमिधानादिति भावः॥ १८॥ 
क्रिच- २ 
भयो म्याहारात्‌ ॥ १९ ॥ 
श्य्‌ इति । यया व्याहारात्सवरे चाखद्‌ व्रह्म च्रह्मवद्‌ सवं नह्‌ नानाअस्त 
क्रिचनेद्यादिमिरतार्यस्य पनःउनरमधानात्र्‌ । तया चारैता्थस्पादीव दषम 
त्वाच्छरतय्थसदेदे धुस्पन्तरततंवादस्याथनिणोयकत्वाच श्रयो व्याहार इति 
भावः॥ १९॥ 
श्चि- 
निरोधादिविप्रातिपेधात्‌ ॥ २० ॥ 
निसेपादीवि ) अत्र मिरोपो नष! आदिनोतपत्यादिपरिपरहुः } तपा दि 


४२ तिद्धान्तदुर्नि- [ 


षिः न निगेषो न चौत्पनिरन षदो न प साधकः । न पूपुयु्न श पक 
दरयेपा प्रमातेति ॥ २५ ॥ 


किच- 
स्मृतीपिदार्क्याच ^ 
स्मृतीतिहासक्याच ॥ २१ ॥ 
स्गृतीवि । स्प्रतीति्ातैकयात्स्पृतिपिन्वादिरितिशसो भारतादिस्ताभ्य 
यरैफयपरतारषस्य तस्माद्‌ । इत्यप्देदे शखन्तरस्येष ध्यतीतिदाप्रपोर्य 
श्तिपूखक्रलेनाथनिणायक्लादिति मावः । तदकपं वु धरः पदि 
विस्तरो द्रष्टव्यं च ॥२१॥ , 
कर्तभरपत्ताना न जाव्यम्‌ ॥ २२॥ 
हति पुरूपपठि द्वितीयः भरषाठः | 
शतमिति । ्तंभरमन्नानापूृतं सदयमेव बिभर्तीति क्त॑भरा सा पषा युद्धि 
येषांते तेषां नाद्यं जदत्वं योद्धपयोगपत्वं नास्तील्ः। तया च येष्‌। 


सस्योतकर्पादतंमरा भक्ता जापते तेषां तसते एव शाच्रार्ो दयारोहतीति 
मादा! ॥२२॥ 


इति द्वितीये पुरूपपटि द्वितीयः मपाठः । 
भय वतीयः प्रणटः । 


श्दानीं जह्यचेतन्यस्य साक्षित्वादिस्पं वणयन्नाद-- 
देवो वाव मौीिकः साक्षी ॥१॥ 

देव इति। द्यतीति देवः पुरुपः स एव्र मौलिकः मतििम्बद्रारेण मूखगरषतौ 
विराजमानः सन्साक्नी साप्नाद्र् संनिक्ं विर्नैव पदपति स्वयमविकारितिपाऽ 
पिष्ठानतया च सर्वं मासयतीलयेः। तया च श्रु्िः-तत्मतिषिभ्वितं यत्तरसाक्ति. 
धतन्पमासीव्‌ । अन्न खच्छत्रासश्तौ पुरुपः मत्तिफटति। सछिले सूर्व॑वदिलय 
वरेयम्‌ ॥ ११ 

तस्यैत्र पुनख्पाधिमेदंनश्वरत्वमाद~ 

ईशोऽव्यक्तस्थः ॥ २ ॥ 

ईश इति! अन्यक्तस्थः मागुक्तसस्रमधानपश्तिस्यो देष ईशौ भवतीलर्थः । 
तथा च श्ुत्तिः-तसतिषिम्वितं यत्तदीश्वरयैतन्यमासीदिति । स शचैक एव 
स्वोपाधिमूततन्मायायास्छथात्वातु । ननु कथमीश्वरं बरह्मणो षटमे ब्रहैव 
सर्ममिल्यादिश्र्या तसो जगद्भिन्नस्रपरतिपादनेन तस्य भयोजकमावायोगादिति 
मेनन 1 परमाये त्रह्मणोऽएयगपि जगद्जपवहर भिन्नमेव मृदो धरषदिमि 


६ प्रपादः ] निरथनमाप्यस्षमेतम्‌ । ४३ 


शुतिसिद्धान्ताच्‌ । तस्मादीश्वरजीवजगद्धावा ह्मणो मायावशार्न्पषदारे- 
सायमेव मतिभान्तीति सर्व दिवम्‌ ॥ २॥ 
महसस्थो हिरण्यगर्भः ॥ ३ ॥ 
मरस्य इति । पहत्स्यः मागुक्तरजःमथानप्तिस्यः । तथा च श्रुतिः- 
तत्मतिविभ्विवं यत्तद्धिरण्यगभचेतन्यमासीदिति । तदङ्क तु स्पषषपषटैस 
तदभिमानी सशसपषटवपुरिति तेः ॥ ३ ॥ 
रिराडहंकारस्थः ॥ ४ ॥ 
पिरारिति। अ्हंकारस्थः प्रागुक्ततमःप्धानमङृतिस्थः। तथा च श्चतिः-- 
तसतिविभ्विते यचष्टिरादचैतन्यमापीदिति । तदङ्गंतु स्पष्टं स तदभिमानीं 
स्पष्वपुः स्थूढपाटको विष्णुः मधानपुरुपो भवतीति श्तेः । एवं तदानीं 
करपराञजनानच्छाक्रियाभिर्मानिनच्रयो भवन्ति] तथा च श्ुतिः-प्राऽस्य शक्तिधि- 
विपरैव शपते स्वरामाविकी स्ञानवलक्रिया चेति । वमिच्छा। अत्रेदं बोध्यम्‌- 
िविधाऽदृतिः भोक्ता सात्विकी राजप्ती तथा । तामसी चेति तद्‌ चिभ्यः 
पात्‌ बिदेदमानिता। जीवे ज्ञानादिकं कायै शक्तिमयं स्मृतमिति । तत~ 
केव विदूविम्बमतिविम्बभेदेन वरह्मादिनाममेदेन च पधा भवाति । तथा 
चाऽऽ; -त्रह्म्ातीवरस्तावद्धिरण्यगरमेनामप्रत्‌ । विरादित्येवमारूपाता 
चिदेव हि पपेति ॥ ४॥ 
दविषोनौ ॥ ५॥ 
द्वििति 1 उभौ हिरण्यगर्भविरानौ द्विषा काथकारणरूपौ वते । कार्थच्छ 
च तथोः क्रमात्‌  समषटिपितस्छसयरदेराभिपानाम्यां बोध्यम्‌ ॥ ५ ॥ 
सत्र दिरण्यगमेस्य देदावयवत्रयपराद-- 
निरिङ्गो हिरण्यास्यः ॥ ६ ॥ 
त्रीति । निखिद्द्नीणि प्राणवाहयन्दियान्तरिन्धियरूपाणि लिङ्गानि यस्यासौ 
दिरण्यारूपो दिरण्यगर्मः बरपाणामवान्तरमेदेन हु पचमाणद्श्चेन्धिपमनोदुदि- 
सपपप्तदभालिङगकः ॥ ६ ॥ 
ईृषरस्य तटस्पलक्तणमाद-- 
ईढायन्मायः सर्वज्ञः पूैकतीौऽट्कुरो 
दयातिगत्वात्‌ ॥ ७ ॥ 
दिति 1 आयत्तम खापीनमापः सर्वदः स्थं सपान्येन पिेदेणं च 


४४ सिद्धान्तद्नं- {२ पष्पश 


शानाति एकस गृद्ितितिरयानापादिकता । उद्रो जगदुपादानं, वी 
हपापिगत्वात्‌ । रजस्तपोभपागनमिपतत्वारसस्योत्कपददिति यायत्‌ । तथान 
शतिः त स्वायत्तमायः सपद: एषटिस्यितिरपानामादिकतौ नगद द्कुरस्पे 
भवतीति । अ्राप्येवं वियदन्ते-सस्यकामः सलयपतकरप इति जोट" 
ण्याचःयो निलकानिच्छामयसनदादी पर पएरे ¶ति ताफिकाः। तथाते उदि 
सद्यः सर्यकारणतेन सदैव एषटिमिसङ्गपएतेः काठाच्छयोः स्कारिति च 
ताभ्पामिय सर्वोप्पत्तौ तदिच्छाया देतुल्ाभिषानानदधकयापचेसतस्य एनः 
भ्रीत्तििपादिपिर्देणोपासनायमहतेशच श्ररीरसमषटवमिमानी हिरण्यगर्भं एवे 
सास्पेद्रीतराह्मणे माहयत्म्यकीर्तनात्समषििततेन जीपयैलक्ष्पायेति हरण्य- 
गमीः। तस्यापि स्यलदारीरमन्तरेण मतीतिविरदात्सषवाक्षः सदसपादितिशरुतेष 
स्यलशरीराभिमानी विरदेेति भैराजाः । तयात्वे सदसपादादरिमकीयदिः 
रपी ्रत्वमस्तु तस्माघतुपलतर्ैषेति भाजापल्याः । तस्यापि विषप्णोनीभि- 
कप्रलजाततवादिप्णुसेति वैष्णवाः । तस्यापि धिवैषर्व परिच्छेज्नमशक्तता- 
च्ठि एवेति प्रैषाः । तस्यादि एरय सापापेतुं विप्रेशार्वनश्रवणादिनायक 
एवेति गाणपद्याः 1 तथाल भरुण्टीतसोरपीश्वरत्वं कयं न स्पात्‌ । क्रंत्वादि- 
सोदयमन्तरेण स्ैकमौनत्वादादिलयो बहयेतिशरुतेथाऽऽदिल एवेति 
सीराः । यद्यप्येवपन्तर्यामिणमारम्य स्थावरानतेष्वीश्वरसमभ्युपगच्छन्तः सन्ति 
निम्बाश्वत्यादीनापपि कुख्देवतात्वदेभनात्थाऽपि तच्वनिश्चयकमिन न्याया 
गमविचारिणां तज भतिपत्तिरेकैव । तेथा दि- मायां ठ प्रतिं विद्यान्रायिन 
तु महेश्वरम्‌ । तस्यावयवभूतेस्तु न्याप सर्वभिदं जगदित्यादिश्चतेवसुदेवः 
सर्बैपियादिस्मरय मृच्छखायातुदार्यादीनां सरदैपामेवेश्वरत्वाभ्युपगपादीन्वर्‌ 
युद्धा यस्य॒ कस्यचिचचिन्तनादपि फलत्तद्धः ! तथा च शतिः--तंयय 
यथोपासते तदेव भवति । स्मृतिश्र-ये यथा मां भप्यन्ते तांस्तथैव भजाम्य 
इमिति। तन हु एृज्यपूजनादत्कपौपककीस्पां फए़रस्पापि तयैवरेलवपेयप्र ॥७। 
ननु खषटररकपापकर्षत्वद नादीश्स्य वैपम्यादिदोपो दयते रोकबदिति 
चेत्तवाञऽद-- 
[> ड 
वपम्पनष्टु्ष न सापेश्षवात्‌ ॥< ॥ 
वैषस्येति। वैषम्य मेदुर निष्ठुरता ते न स्तः । कस्पात्तपपिसत्रासाः 

भिक्रमौपेक्षस्वाद्‌ । तथा हि श्रेपते-स्वस्मिनििलीनं सक्र जगदापिभीवयति 
माणिमङ््ादिति। तथा च माणिनां पूैकरमाुपसारेण परवप्ैनादीश्रस्य वैष 


३ प्रपाठः} निर्खनमाप्यसमेतम्‌ 1 ४९ 


प्यादिदोषो नास्तीति भावः । ननु तथाऽपि नियन्ुस्ठदो पो दर्नारएव भाक्तन. 
केमस्वाप तस्यव नियन्वृ्वादिति चत्‌ { उच्यते-तान्याप तत्पुव्राजताद्ण्वक्षाः 
देवेति कर्मादएटपवादयोरनादिस्वं सिद्धम्‌ \ एतेनेश्वरस्यापि सर्वासु प्रत्तिषु 
कर्णस च प्रयानकत्वमव्‌ राजपन्न तु सत्ना्कतरल प्रष्पकाद्ह्यायातप्र्‌ । त्य 
दिश्रतिर्भवति-एप चेष साधर कमे कारयति ते येभ्यो लोकेभ्य उनिनीपते। 
एप्‌ दयवासरापु क्प कारयात्त त यप्रधाो (ननापत । स्म्रातेश्च- अन्ना नन्तुरन।(* 
ष्ोऽयमासनः सुखदुःखयोः । ईशभरमेरितो गच्छेत्स वा श्वश्चमेव वेति। 


= 


तथा च प्रहृत्तिरीशस्य प्रकमेवश्चाजीवस्य तु स्वपरकमानुगेति स्थित्तम्‌॥। ८ ॥ 
ईश्वरस्य सपं निरूप्य जीवसरूपं निपेक्ति- 


जीवो व्य्टस्थः ॥ ९॥ 


जीव इति । उ्यषटिस्यः सावपिकाभ्रयस्यः परिच्छिनरेदाभिपानादीश्वर एव 
जीषरसंद्ितो भवतीः 1 तथा च पयेद्गटश्वतिः-सैत्ने्ो मापाठेशसमन्वितो 
ल्प्ठिवदं प्रयिदय तया मोदितो जीवरखपगमच्छरीरत्रपत्ादासम्याक्करैखभो 
कदृतमामनाग्रत्सरमपुपतनिषरछो परणयभ॑युक्तो पटीयत्रबदुद्धिभो जातो मृत 
श्व कुलाखयक्रन्पायिन परिश्रपतीति 1 एतेन जीवो प्रलिनपससप्तैन करिपि- 
तकतृत्वादिमानेव भममाततेति सूचितम्‌ । तथा वेश्वरजीवयो; ्रतिषिस्चैतन्य- 
स्पेणादिगेपेऽपि शुद्धाशद्धसन्योरपाध्योरिवे भेद द्रशेप्यमिति वोध्यम्‌ ॥९॥ 
तस्य नापमेदानाई- 
भराज्ञतेजसविश्वास्यः स्वत्पवि्वादेः ॥ १० ॥ 
प्राहेति} परा्गादय भार्या यस्य स तथा] कुतः सरपविचादेः। व्यषटिषत- 
त्रिविषदेदामिपानेन किचि ज्ञत्वादेःतिथा चेश्वर एव्र माह उच्यते च्पणटिभितका 
रणदे दामिपानेन $चि्छत्वाद्‌ 1 स॒ च सुपप्िस्यानीपः स्वर्पसुवभोक्ता 
उदद्न तु अनाद्यदियाङ्वमानन्द्‌ मयम्‌ 1 एव दिरण्यगभ षव तेनप्तं उच्यत्‌ 
व्याभतस्ह्मददाभमानन तनापयान्तःकरणाप्राषत्वाद्‌ । स च समस्या. 
नीषः सुखद्ःखायाभपरानहपरलक्गामा च्यावहार्का जपा भवति। तदङ्गं 
त॑ पराणप्रयादिकाशत्रयादस्मक पञ्चप्राणपनोबुद्धिद गेन्दिपरूपसप्दसलिद्गक- 
मपन्वीकत भोगतापनम्‌ । तत्य -दिददेद्तरस्थवितमतिषिम्बतद्धिष्ठान- 
करस्थत।ज्तयात्मका जवः । जयमद भागयानजातत््रानमानसप्जस्वेनाप्यप- 
चागतः । तथां विराडेव विष्व चच्यते सह्मदारयााभमानपपरिदलयल्य स्यख्- 
रीरभविष्ताव्‌ । स च जा्ररस्यानीयस्वद्गं तु अन्नमयं करमसंनितं प्ची- 


४६ सिद्धान्तदर्शनं- [ पुर्ण 


कूम भोगायननप्‌ । तया च वप्नण एय सोपापिक्रस्पापापिमेदद्रीश्रताः 
दविकभेण जीवसविति निचवर्षः । जन एवाऽऽप्नायते वसमस्यहं प्रघ्याखी- 
त्यदुयः 1 शुक्तं च~न मरपह्याणि यदुक्तं अ्न्यौरिभिः। व्रह्म 
सलं नगन्पिध्या जीषो वरिष नपर इति । स्वापाधिष्रतरेनीगो मरहीव 
भयतीदारयसिद्धान्तः ॥ २० ॥ 
तस्पोप्रधिपारतन्तयं पतु पाद- 
तरस्थस्रात्सितापकर्पात्‌ ॥ ११ ॥ 


पटति । तटस्थता चरस्य उपापिसनाद्धिनत्वे सति तत्परिचापक्तपिति वद्य- 

णात्तदापत्तः संपथते । फुनः पितापकर्पात्सतच्चस्य दुर्बलत्वाद्‌ ॥ ११ ॥ 
साष्टकः संसरव्यान्नानात्‌ ॥ १२ ॥ 

सेति। अ्टामिः पुरीभिः सद बते साए्कः पाणादिपशचकतु्मपतपश्चफक- 
पेनदरिपपशथकस्ानिन्दिपपयकान्तःकरणचहटयवियाकामकैस्पपूरयटफेन क्तः 
सन्संसरति कतीऽदं भोक्ताऽहमिल्यायभिमानेन व्यवहरति 1 आद्मा. 
नाज्जानोद्यपर्यन्तपिखर्ः । तथा च सतिः- 

ु््केन सिद्धेन माणाघेन स युज्यते । 
तेन वद्धस्प वै बन्धो मोतो युक्तस्य तेन च ॥ इति । 

एप च सति ्ञानोदयं विना नष्टेऽपि स्यटशरीरे जीवो न नश्यति रितु 
जीर्ण देहं विहाय देहान्तरं श्ह्णादि जीवापेतं वात्र क्रिठेदं च्रिषते न नीवी 
भ्रियत इति शते्वासांसि जीर्णानी ति स्पृतेय । एतेनैतदुक्तं भवति -द्िषिषं 
घ्रनियं फाठादिनादयं ज्ञाननाहपं च । तनाऽऽ्वं षटादिकरीरं द्वितीयं छिदिः 
शारीरमिति ॥ १२॥ 

नतु दृ्वरस्य जीवरूपष्वे जीवर क्यं स्ानैशर्वयोने स्फुरणं तदरदित्याद-- 

संपृकतेज्ञनिश्वर्याभिभवो भस्मनेवाभेः ॥ १३ ॥ 

समिति सैपृक्तरदेहादिभिः सेन्धिषाञ्छरनिनवर्याभिमनो ज्ञानैषर्मयोः सर्वत 
तागिमायोराभेमवस्तिरोभावः फथमिक भरमनेवाप्नेयेया भस्माच्छादनेन बह 
दिदीप्ोस्तद्रदि यर्थः ॥ १३ ॥ 

भाविपर्यसिधितश्वेतोगुणाह्यप्पेणेवार्यम्णः ॥ ३४ ॥ 

भति । चितो जीषचैतन्पस्य चेतोटुणाचेततसः स्वोपाधिषरतस्य 
सखगुणतारतम्याद्वादिपर्यासः मकाश्तारतम्पं वाप्येवार्मम्णो बाष्पेण सरि 
वेस्पथेः ॥ १४॥ 


९ प्रपाठः] निर्नमाप्यसमेतम्‌ । ४४ 


तनु लिङ्गः स्वरूपमानाष्याम्‌ ॥१५॥ 
मेति । लिड तदाख्यं जीवशरीरं स्वरूपमानाभ्यां सस्यतः परिपाण- 
तेश्च प्रतु सूत्रम्‌ । अत एव त्दुपाधित्वेन जीवस्पाप्पणुसमाई शत्तिः- 
वालाद्ववत्तमागस्य शतधाकृसितस्य च । भागो जीवः स विङ्तयस्तदानन्दयाप 
करुपते ॥ दति । तस्य च पसृह्पत्वाःप चरणं स्वच्खतवाद्परतिघातोऽप्युपप. 
अतं तस्मादेदानि्ैच्छत्पाश्रस्ये्नोपभ्यते दाद्यदिभिः स्थूलश सरस्पपम- 
दृ न तदुपमृच्यते चेति ॥ १५ ॥ 


अस्मिनेवोष्मा ॥ १६॥ 
अस्मिनिति । असन्नेव लिङ्गशरीर एषोष्मा तापो वैत इति रोषः। 
५ 


(3 


र 
नेध्ययू । अत एब श्रुतिः-उष्प एव जीविष्यञ्छीतो मरिष्यन्निति ॥ १६ ॥ 
तदङ्कः भति ॥ १७ ॥ 


मदिति । तदक छखि्देदयुक्तः सञ्जीवः प्रेति जोकान्तर गच्छतीं 
खैः 1 ९७॥ 
समृद्धः सस्वस्थः॥ १८ ॥ 
समिति। सस्थः सच्वपरधानान्तःकरणस्थः समृद्धः मोत्नतो मवति सस 
रजस्तमसाषटुषरमध्यापोवस्यानादिति माव; * ॥ १८ ॥ 
जीवस्यौपाधिकभेदं च्छन्देन द्यन्राह- 
खवा चत्यम्‌ ॥ १५॥ 
खमेदिति । सवधयैकरपैवाऽऽकाशस्य टम्दादपाधिभेद्‌वशादनेकस्वमभ. 
भापते तद्वद्‌, जरमेदेन सवदरैचित्यं॑देबतियकत्वादिना तद्धभभेदेन 
चानेकेविधत्यं गौणम; । तथाच शुतिः--यथा द्यं ऽगो्तिरासा 
विवस्वानपो भिना वहु ऽनुगच्छन्‌ । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः 
सनेष्वेवमजोऽपमास्मेति । तथा चाऽऽ्त्मनः स्वरूप॑रस्वेऽपि नाना्वमोपाषिः 
कामेति थुतिविदातिसद्धम्‌ ॥ १९ ॥ 

* अनायमुकतत्तदिवेक.--उ्मनमुतत्ति-1 ख च जीवस्य परमायेतो मद्मसनिभिरेव भ तु 
बाहयपरिपाद! 1 तथा वे जोयप्योध्यं सनिरपेविरदाद्‌ 1 तयाच तम यधानेस्य प्राणिन पू्णोऽवनति „ 
समेमुभोपसमैनेन रजता उ्याप्रियमाग्योननेरारम्मः, उठ सत्वोपचञनेन रजसा व्याश्रियमा- 
णल्यापमोघ्रति , तेद रजोगुणोषस मनेन घ्वेन व्याप्रियमाणष्य मध्यमोसदिः ! तवो निगुय, 
वस्यया बिरामभानस्य पूरणेपरदिस्तदाना इस्वप्रकरदणान्त रणस्य वदिर्थमपदायोध्वंगागिष्वा- 
दिति बाकम्‌ । 





४८ सिद्धान्तदर्शनं- { २ श्प 


न गुणैः स्वास्थ्यं वीचिमदत्‌ ॥ २० ॥ 
नेति। गुणैः प्रह्ठतिसंमरैः सस्थ्यं प्वस्पावस्यानपासन हृ्यन्वपः। 


अ १ अ, 


पीपिप्रतगरेणाम््पेसिये्ः ॥२०॥ 
जीवसस्पपनुग्सद्छन्तेन चिश्रदयदुपसतदरति-- 


व्योमविम्वाम्वूनीव बीणि ॥ २१ ॥ 


य्योमेति। प्रीणि ब्रह्मनीवतदद्रानि। तथा च प्रह्म व्यौमवजीषौ व्योम परति. 
पिम्पयचदङ् स्पलपृषमकारणद्यमम्युवदितयर्थः । प्रथा हि- पथा सटिलये- 
गेन लस्भपाणं व्पोपतिषिम्वं स्पोपवद्िकारपरिच्छेदादिरदितमपि सस्य 
भान्तादि सरिलपर्ममदिधानं तज्नीषनं यायजीकति स्िलापगमे पुनरव्पोम- 
सूपताक्ैति विध्मतियिस्यजीयोऽपि शदीरत्येपयोगेन तर्पति मरणिपेयम्‌ । 
पतेन चित्तसमतिविम्बदे दगपाणां सरूपं मियः संपरय सवतप्रदुत॑पेयः सुधी- 
भिरित्पपि सूचितम्‌ । इत्यमेव जीत्रानां मक्तिन्तसत्वाच्च्छदधये मेक्षावतां 
प्रयत्नः । तथा च यदत हृदि गुहायां चिदरम्परं सततपदुभूयते तदेव शनैः 
शातैदपाधिपलापगमादखण्डरूपतमितीति श्ुत्पवतंस्ः ॥ २१ ॥ 

जीवस्वदूपपरभिधाय तस्य जन्मान्तरं सापयत्ति- 


अत्त्यनुकोऽभिनिवेशात् ॥ २२ ॥ 


अस्तीति । अरूकः पर्वजन्मासिति कस्माद्‌ भिनिवेशाद्‌नाभिनिवेशो रणादिमयं 
सथादि प्राणिना दिमान मूं भूषासमेबेति नित्याश्चिष्पतं तिर्थाभपि नात- 
मात्राणामन्तरे मरणमीतिशदेति । यद्धि भयं तदनिषटेतुस्यमित्यनुभं विनाम 
जायते। तधा सत्ति पागननुपृतमरणपमेधेचं मरणं दुःसदेहुरित्यनुभवत्॑ार- 
निरदेण सदभ्य(सजस्वरसशहिभर्णनासाहुषतिरिति नन्ान्तरषिद्धिः । 
न चानलादीनापुप्णतादिवतस्वभावादेव जन्तूनां मरणमयोत्पत्तिरिति वाच्य 
कायौणां सदेतुकस्वनियमाद्धयसामान्यं मखनिष्देतुरयमितिक्नानस्यं कारण- 
तादश्वनाच्च । न हि केनापि घटः सेतुः इयभ्युपेय रृरस्वभावादेशान्तरीप- 
यरोरपचिसेति कर्ष्यते । नापि मरणधर्ैवलन्मान्तरीयमन्यदपि सर्मतापिति 
बाच्यै पुण्यविरेष विना मग्देादुतानां मरणस्यैवातीव दुःलपदस्य मिस्मू- 
तिदत्वात्‌ । सुपुतिवत्परनन्ाने प्देदामिमानविरदेण तदेदानुभूतानां 
सपस्मानुपयेगाच ॥ २२ ॥ 


३ प्रपाठः] निरजनभाप्यसमेतम्‌ । ४९ 
अपरिच-- 
जातिस्मरत्वाच्च ॥ २३ ॥ 
जातीति] जातिस्मरत्वं परजन्मतरातासिरणं यन पाक्तनानां भतपप्तन्पा 
पादीनागिवरिदामेतिनानामपि केपांविदपुण्यविशेपवलेन नायते तसमादषी- 
त्ययः ॥ २३॥ 
जन्मान्तरं मरप्ताध्याद्ं प्रपाणयति- 
[^ वेचिग्यादपूः छ, 
व्यादपूर्भम्‌ 1 २४ ॥ 
् 
वकितपाद्रिति। वेचिच्याल्ाणिनपूकपीपकर्पलादिना नाना्वदेबीनादपूर् 
तागुणपनिविशषषिशेपात्मकपंस्कारो येन जीवानां जम्मायुरभोगा जायन्त 
तेेस्तीति पेषः । 
तथा च जगत्पतिनाऽपेत्तैपम्पदोपठेरेन खज्पमानानां नन्तूनापुक्कपा. 
पफषधमाणां सुदुःखादिमतरं च चैपम्पादुपपत्तिरिदयदएसिद्धिरन प्यैश्वरम- 
मुकरम्य श्वतिः सकं जगदाविम वरयति माणिकरमेत्रशादिति ॥-२४ ॥ 
श्दि- 


[3 


सुस्वापभर्गाच ॥ २५ ॥ 
सुस्वापेति। सुस्वापमङ्गासगादमपततिविगमाद्‌। तथा च साप्तारकिचन कार. 
णमन्तरेणाप्यकस्मा्सुस्वापमद्गदुपीनात्का्स्य च सहेतुकस्यनियमाद रौ क्षिक. 
दैतुसिष्दिरति मादः । अत एव श्रगते-- 
स एव मायापरिमोहितस्मा शरीरमास्थाय करोनि सवम्‌ 1 
वस्रान्पानादिविविनमोगः स एव जाग्रत्परिवृपिमेति ॥ 
खमेऽपि जीवः सृखदुःखमोक्ता स्यमायया कसिपतनिश्वलेफे । 
सुपधिकारे सक्टे विछीने तमोमिभ्रतः सुखदूपमेति ॥ 
पनथ जन्पान्तरकर्मयोगास्स एव जीवः स्वपिति मनुद्ः । 
एुरभये ऋींडपि यश्च जीवस्ततस्तु जानं सकं विचित्रम्‌ ॥ दति ¦ 
सृस्ापेदयुपहक्षण समाधिमङ्गेऽपि तथा वोध्यम्‌ ॥ २९ ॥ 
स(जाङ्कुरबदवियावाक्न ॥ २६ ॥ 
ीजेति । अत्रविद्ा देदाध्पासवीनर्पा यासन! मिच्या्त्तारः । ते च 
माप्य वीजनादङ्कुरः एनरदूङुद्वीजमत्वयते तद्रदिलधैः ॥ २६ ॥ 
सपात्‌ ज्रह्मनव्रपारमद्‌ पारमायक्दूपपाद्‌यति-- 
दामनी 
वाक्यादप्येक्यमात्नोः ॥ २७ ॥ 


॥ सिद्धान्तद्र्शन- { २ पुरुप 


धावयति । वाक्यादपि न केवलं पिम्वानुविम्बरुपतवात्त्मस्यादिगा" 
कपादपि । आत्यनोः प्रपासनीवातमनोरवयपमेदो मेदसतु युखतदामाप्योधि 
प्पावष्टारिक पएरेति सर्धं निरयधम्‌ ॥ २७॥ 

समति महायाक्यस्या्न्तसरतादह्यं निरस्यति-- 

नान्यार्थः भाचुर्यात्‌ ॥ २८ ॥ 

नेति । अन्या्स्तखमस्वादेरयीन्तरं नेय्ैः। कुतः भाजर्याद्‌। प्रप्नासीक्यषो. 
धकवाकंषस्य षष्ुटयात्‌ । तथा दि-तखमसि प्रज्ञानघनं च्म । अहं ब्रह्मप्ति। 
अयमात्मा व्रह्म । स्वं वा अहमस्मि मगवः । अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्वे- 
यादय! । तथा च परनीवयोरेक्यस्य सोकगिरुद्धस्य जन्मजन्पोपविततन्पस्त- 
सस्कारस्य दटेन प्रतिपाद पितुमशक्यत्वासारुरयीक्तिरिति भावः ॥ २८ ॥ 

किच~ 


दोषात्‌ ॥ २९ ॥ 
दोपादिति ! दोषदं ब्रह्मासीलादौ श्वा्भररियाग्तकसनादिर. 
पात्‌ ॥ २९॥ 
किच-- 
विज्ञे तत्तोक्तेः ॥ ३० ॥ 


विृङ्ग इति । विथृज्े बह्म रसोक्तेर््हमत्ोक्तः। तया टि शतिः- पक्ष 
भिद्रसैन मवति ब्रह्मैष सन्त्रहमाप्पेतीति ॥ २० ॥ 
फिच-- 
भियवक्नातत्वात्‌ ॥ ३१ ॥ 
भिदीति । भिदि नह्मजीवपोभेदकर्वषवज्ञ)तत्वाचिरष्छतत्वाद्‌ ¡ तथा हि 
श्रुतिः -योऽन्यां देवताुषास्वेऽन्योऽप्ताजन्योऽदमस्पीति न स वेद्‌ यया पु. 


[2 


भयश्ुतेः ॥ ३२ ॥ 
भयेति । भयषतिथ- यदय पेष एतसिष्ुदसमन्तरं इषे, अथ प्य भयं 
भवतीति 1 ३२॥ 
किच- 
शेपाच ॥ ३३ ॥ 


४ प्रप़दः] निर्जनमाघ्यसमेतम्‌ । ५ 


शेपादिति । पेपाच्तरती सदेव सौम्येदमग्र आ परीदिसमुपक्रम्य तप्तं स 
आत्मा तस्छपपि मेतकेतो इत्युपसंहारात्‌ 1 ३३ 1 
श्रुतोपपच्योरप्यतथ्यधीरदेते तकेपक्षाभ्याम्‌ ॥ २३४ ॥ 
इति द्वितीये पुरुपपटि तृतीयः पाठः ॥ 


तेति । शरतोपपर्योः शाखयुक्लोि्यमानोरप्यदेते व्रकेवेदं सर्वमिति 
पतमनि वक्ेपिकाम्यां विदफौनाद्राभ्यामतथ्यधी सापाण्यज्ञानं गृहमेधिना. 
भिति शेपः । तन्न च कस्पवितक्ेण कस्यविदुेक्षया कस्यचि माभ्पापिति । 
बग निदानम्‌ । इह सङ यदि जनिगिपु केन "विदतं बुधुरन्ति 
पेदा तेषां लन्मजन्मान्तसेपचिततत्मतिपक्षवानाभिर्देहासवदनवरतद्तानीत. 
पिया एव स्पाया्णवमनवगाह्यऽऽ्वचनारो चरमेव साधीयसी तदमुगवस्ा- 
देरुपितेरिति प्थिवम्‌ ॥ २४ | 

ल न्व 
इति दिती पुरुषपाठे तृतीयः भपाठः ॥ 


अय द्वितीये पुरुपपाठ चतुर्थः मपाठः 1 


एूदानीमतीन्दरियस्य भावनासौकर्यं विग्रहविकर्पनपाह-- 
किह्िपिः भरतीकस्य पभावाथां ॥ १ ॥ 
विष्त्निरिति 1 परतीकस्याऽऽदि्यादि प्यं चतुर्मनादिरूपस्य वा विषति 
स्तत्ततमङृखतुकूढतया पिविधकरपनम्‌ । मावार्था मायो भावना स एनार्ीः 
भयोननपस्याः सा तया । देदासामिमानिनां वश्यपाणमिचारनं देहात्मनो- 
धिमेकमन्वरेण निरौणमाबनायामनयिकारादिति मावः! अत एवोक्तं भग- 
धत्ता-अव्यक्ता दि गदिदःखं देदवद्धिरवाप्यत इति । अनायमाश्नयः-- 
साबेपयस्याविवेकिनो निरवयवभावनायामवस्तीदति मनो महामान्तरपति- 
पस्येव रोचनागोचरपानवविर्यग्जनस्तम्भतसलतादेः ॥ २ ॥ 
नन््रादिदायादम्बनं यद्र विवतैरूपं ररक ब्रहमड्छ। चिन्तमितव्यपुत 
ब्रह्माऽऽदिल्यादिपिवेति शङ्मानं प्रयादइ-- 
1 तज हि बह्धीरत्कर्पात्‌ ॥ २ ॥ 
चरेति । तत्र मतीक्त आदिलायवयव एव बह्मपीः गाया नतु ब्रह्माभे 
मतीकथीः। कस्माडुतकरपा निके से बोरृष्टगो रवात्‌ । ौकिकन्पायोऽप्पेम्‌। 


> 


अते एवोपा्ना्ं इतिरप्यादिलो ब्रह्माद्‌ न तु बह्याऽऽदि इति ॥॥. 


५२ विद्धान्तदुर्भनं~- [२ पृ्षणट- 


ममु मती कयं व्परीभपितुप््ति चस्य जदलादिलाद-- 
संभाव्योपदेशावश्चागिवत्‌ ॥ ३ ॥ 
सपिति। समाठ्पापतीरे वद्रधीर्मवित योग्या! कसयादुपदे शाखयामिवयपा 
पञ्चाद्िविधायां योपितुषपा दागपिबुद्धिम्वद्रदिस्यरथः । तथा च परती ब्रहम 
युद्धः कदपनारपत्वादुपदेरेनास भवितुम्वीति भावः ॥ ३ ॥ 
नतु कदिपततस्य मिध्यासातचेन कथं फलिदिस्लित आद 
भावे वावाऽऽविदवस्य ॥ ४ ॥ 
भाद इवि । मावो मावनार्प्टयिविश्चपो यथ मानप्तरतत्पेन।प्यभि हितिः । 
तपर देवस्य सगुणस्य निगुणस्य या चद्यण आविधिकराश्नो वविलनेन पिना 
भूषोदयादुषास्यतिद्धिन भेवरीत्यपि सचितम्‌ ॥ ४ ॥ 
निस्क्तेष्छुमाद-- ५.९ 
तन्म हि फटं छोकवत्‌ ॥ ५ ॥ 
तद्रिति। हि यतप्तन्शृलं स एष भाषो एं कारणं यस्व तद्धावपूरपिलर्षः। 
छोकेषत्‌, यथा रोके पिथधपाभूतादपि रण्लनर्पादे मैयक्रस्पपला धना घुस्पदचते वया 
वैकस्य वस्मुनो वियोगे कथिच्न्दति कथिदानन्देति कथिचोपे्षते तद्र्फरपु" 
पाप्नादिजन्पमित्यर्थः। 
अवे एवाऽऽटुः-- माते हि मेयकानास्ति न प्राएयि न गनः 
न फं भावहीनानां तस्माद्धाषो हि कारणम्‌ ॥ इति । 
एनेनोपासनायां देशिकादेश्रपृखायां रिचिारापेश्ता नास्ति तदपेक्षा तु प्रान- 
य्म्पेमेति स्थितम्‌ 1 एतदुक्त भवति-करिप्तस्य मिथ्पात््ेऽपि तन स्य 
ब्रह्मणो भावनार्फरतिद्धिर्नायते । मतीकोपासनं तु न साक्षाद्रहक्रतुस्तत्र 
भतीकपरधानत्पेन ब्रह्मोपसर्जनत्वाद्‌ । नसु सवं पदं व्रह्ेयाप्रशचातभिः 
सुपामेच ब्रह्मस्मेक्तरादियादौ यद्रद्यचिन्तने तत्कथं न साक्षाद्रह्मोपासन- 
मिति चनम, तत्र बह्य भावयतामप्यज्ञानां तस्सवरूपभानविरदेण नटतमनैव 
भावनोदयाव्‌ ॥ ५ ॥ 
इदानीं जीवस्य व्यवहारि लिश्षलेऽपि सेखतस्तद्भावं साधपति-- 
नाऽऽरासीऽपि स्वतो टिप निर्टैपलाचितो जलार्कवत्‌ ॥ ६ ॥ 
मेति । जाभासयिसतिरिम्बरूपो यो नीवः सोऽपि स्वतः सरूपतोन 
छि! कृत इत्येश्षायापाद-निर्टपसरादिति। चितो विम्यप्रतचैत्न्पस्प निरटेप. 
स्ात्कर्ुतवादि सैपमेशूलपत्वात्‌ । तथा हि दुयते-मलगप्यूनोऽचक्षरमाणेाऽपना 
अकना चैतन्यं चिनमा्रं सदपद्ग वरभं एषः साक्षी चेता केवटे। निगुंगथेति + 


॥ 


8 रपट] . निस्खनमाप्यसमेतम्‌ 1 धद 


त्र चान्तो नलात्‌ । यथा नल्पूरयः सलिकचाश्चरेयादश्चरपत्मती- 
यपानोऽपि न सतखरशवरस्दद्रदि थः ॥ ६ ॥ 
उक्त हेत्वन्तरोपन्यासेन प्रदपति-- 
प्रत्यक्षानुमानटिन्गाब ॥ ७ ॥ 
भलेति। मलक्ं हि श्रुतिः पामा ्रयनपेत्लादुपानं सप्तिः शल क्ष- 
स्वात्तथा च शुनिलिद्(तसफृतिरिब्र चलथः 1 तन श्चतिः-किपिच्छन्कष्य कापराष 
शरीरमरुसंस्यरेद्‌। ध्यायतीव ठेायतीरेति । स्मृतिश्च भागवती-- 
अकारविगृहया्मा कर्ताऽहमिति मन्यते 1 
रुणा गुणेषु वरन्त इतिं मला न सज्ञे ॥ 
इच्छा देप सुष दुःख संघात्ेततना एति; 1 
एतसभ्े सपासेन सविकार दात्र ॥ इति । 
अत एव पुराणम्‌-नि़मोऽपि पये देषो ह्ह(नादूमुणवानिषेति । न 
च मरति व नवा यरमायमीयाश्रयः परिणापरिलाजदसाद्रा दरादिवदिः 
ह्यनुमानवलादाससन एव कतवायमभ्युयेषतामिति वाच्यम्‌] शास्तविरूदानुभितेः 
पमाणापासत्तस्प वक्ष्यमाणत्वाद्‌ । तथाल तनति एरपादरीषि, परिणामितव- 
जदत्यमसङ्गाच । तया दि-एप परिणा नटो वा मवितुमर्ईति गुणवसा- 
मशूदादितेदिति ॥ ७ ॥ 
अत एव जीव्यं कदलमोकतृत्वादिथ्पवदारस्याविचाप्रूलकसमितष" 
द्रति-- 


बृत्तान्पध्यासात्‌ ॥८॥ 
दृतानीति। हृतानि परमाणपमेयल्पाणि लौकिकानि वैदिकानि व व्यवहार 
लातान्पथ्यापादण्यासो नाप पर परावमासो यश्वानादिकालमारभ्य विरूप 
त्मादु्धवन्तीदषैः । अत एवाऽद्‌ श्रतिः ्रीर्यतादरम्पादैरवभो - 
पतृलमगमव्‌ 1 सयात मधुनी करोतीति । इत्यमेवाऽऽतनः करतवदिमी- 
पिकेऽपि त्वं कुदकीवि्रः स्वपे जानासि मकृएटसलस्वाद्‌ 1 जीप 
चत्र युदरति पद्धिरघसत्वादिति पयैवक्तितार्थः ॥ ८ ] 
तदीक्षा धै स्वांथौ ॥ ९1 
तदिति । चदीक्ता महृतिुरूपयोराटोचनं सोयी सष पदिक आयुष्मिक 
थापे; मपोजनपस्याः सा तथा । तद्वयवपरतवागतापिति भाषः । बेर 
ज्ानपोरीकनापन्तरे केनापि सवोयं्ायने भवि नाकतीखयं योतयति । 
सावं निष्कः दरविव पृद्रापौं पुस्यः तचिदानन्दासमकस्तदामासथ । कत 


५४ सि्धान्तदर्षनं- { ३ पृकिटि- 


सदामापो जटः} प्र च दिभिभः परहृतिविष्टतिषेदाद्‌ । विहतिः पुनर्रििण 
सशी त्रिस्द्शी च। तत्राऽऽधाऽग्यक्तपदददृ्छाररूपा। द्वितीया पनन्त" 
विलमपयात्मिक्रा । एवं चिद्राभासयतुधौ साक्तीश्नरहिरण्यगर्भविराहम 
दाद्‌ । वथाऽनन्दाभात पुक्‌ एव । यदि तदाभासः सदिदरलन्दपिरोधि 
नस्ता कमाद्रसदज्ञानाममखास्पा भवन्ति । 
अत्रानुक्ताथ ये बाह्या ग्राहा न्पायादिसंमताः। 
द्रन्पगृणादिवद्धमीः श्तीनापतरिरोधतः ॥ 
येतु भावा जगयत्र सन्ति थततिविरोधिनः। 
आभासा एवे ते माघे प्राप्याः परमार्थतः ॥ 
हित्वा चिन्तामणे्दा विश्वविधानिेः तेः 1 
दैवीमश्चमिकां वाती रमन्ते हन्त लौकि ॥ ९ ॥ 
हवा हयतराप्रत्या्यनः ॥१०॥ 1 
छवा इति । अन परति एुरुपवातीयां ये छवा विहानधिकलास् एवप्रय~ 
पिनो न बिश्वासभरवो मवेयुरिति रषः ॥ १० ॥ 
सन्न विचारष्ेनं काऽप्पनुपपत्तिरिति दर्शयन्नाद-- 
न वै विज्ञो देव्यलूकशायी कुतीक्षणाक्तुतीक्षणात्‌ ॥ ११ ॥ 
इति पुरुपपाठे चतुर्थः भरपाठः ॥ ४ ॥ 
षति वैयाप्निके सिद्धान्तदशैने पेदान्तविन्नाने प्राप्रतत्व" 
निरूपणे द्वितीयः पुरुषपाठः ॥ २ ॥ 





विज्ञो बिचारफुश्छो देन्यहश्रायी महामायाक्रोडवस्थायी नेद्यन्वयः। 
पमस्मादनेलयतुवतैनासतिषुरुपवातौयामित्ययेः। छतः, कुश्तीक्षणादैन्नासि- 
कमायादृशरनाद्‌ । अपपाशयः--यदि कुदकिनो मायाया लोके सिचिव्रकरा- 
रिसं स्वाच ि ब्रह्मणो मायायास्तन्न स्यादिति मनस्वितप्रम्‌ ॥ ११॥ 
इति पुरुपपठे चतुर्थः मपाठः 1 ५॥ 





~ 


इति वैश्वदेवे भाष्ये निरज्ञनाख्पे द्वितीयः परुपशडः ॥ > ॥ 


अप तृतीयो मुक्तिषटः। 


तक्र प्रथम्‌" प्रपाठः। 


१ प्रपठः) निर्खनमाप्यसमेतम्‌ । ५५ 


महति भमेगोपपाय जीवस्य परम्पौजन परतपादयितं कृतरीयपाड. 
पारमते- 


मुक्ति पुमर्थः ॥ १॥ 


यक्तिरिति। दिर तरिकोभ्यो युक्तेः परमर्म योदयति । नपर विरक्तः 
परमपपातेव नासौ कुतः पेदे शयन एति येद्‌। उरते - वैदिके भरवत॑मा- 
नोनामादूौ तनप्राुर्यावगपानर्वानर तिस्तदयतारः ॥ १॥ 

एक्ति्ररूपं निखूपपितुमिच्छभादौ वन्धं निरपयति-- 


संपररेपो बन्धः ॥ २॥ 


समिति। संमरेपो देहाभिमानः] तथा चावियारर्परीदेाधालानि संबन्धो 
पन्य; । यथा गुणमयी रूः स्वमाव्रचश्चरं तुरामक्तम्य स्तम्भे बध्राति न 
एसप्ौ तदारमा स्वभावेन मिचरितुपरहीति तस्य तदवन्धनेन स्वमाचास्फरणात. 
ददवियाऽपि तिगुणपयी निििमासानमाकृष्य दारीर्ये वधराति तदैव देह्य" 
भिमानर्पबन्धनेन्‌ सरूपास्फप्णादहिप्रोऽप्पास्मा संसरति तथा हि शविः 
तीरत्रपतादाम्पात्कर्त्वमोवनृरवपगमद्‌ । स्ृतिश्च--निषध्रापि प्रहावाहो 
दे देहिनव्ययमिति । सोऽपपाध्याधिक एवाऽऽलमनो निरपत्वादिति 
मेष्प्‌ ॥ २॥ 


पृ्तिलरूपमाई-- 
तदत्यन्तपरख्ये स्वरूपावस्थानं कैवल्यम्‌ ॥ ३ ॥ 


दिति तदयन्तमलये तद्धन्धनस्य नित्त भूतायां पुनः फष्िन्नष्युद्धपे। 
खरूपातस्यानं व्रहमस्पेभैकोमावः । तथा हि शपते -षटर्ादमिति शासा 
सवघन्धः मपुर्पते। जात्वा शिवं शान्तिपलन्तमेति । एषमेमेप संमतारीऽसा - 
च्छीरात्सपुत्याय प्रं ज्योनिरपरसपच स्वेन सूपेणाभिनिप्पयत इति । सूषएपरौ 
कारणदेदाभिमानाननिरोघमाधौ च तद्वन्धननिटचावमि व्युत्थाने एनस्‌. 
याजन पुक्तिर्वमस्ः। स्रा च जीवति विरहे च जागते। तत्राऽऽया जनीनन्ुक्ति- 
द्वितीया इ व्दिदमुक्िरित्ुच्यते 1 तथा च शतिः--टुःखेनालन्तावरपक्तशवरति 
अय संपर्स्य इति । तत्र च जीन्पक्तौ मातिभासिकत्वेन द्वैतमानपरस्ि विद 
दषते हु सद्पि नास्तीति विशेपः । तथा च बिम्वमृतस्य ब्रह्मयैतन्पस्य न 
चन्धोन वा मोक्षः । बृन्धोक्तौ तु रत्यतिविम्बपरतरप जीपसैतन्यस्यैव 


== 


तस्यापि ततौ व्पावहमरिकावेतेति निष्कषः ॥ ३ ॥ 


५६ गिद्धान्तवृर्नि- { १ पिष्टि 


सदुपायं पषवपिपमतोज्छरम्मपाणपाट- 
कर्मतदर्पणसापनविचारसाक्षात्कारापियपायाना- 
यृत्तरोतरापनननात्‌ ॥ ४ ॥ 


कति] अत्र फर्मीणि सवणीश्रमोक्ानि नित्पतैपिविकानि। वदूपणं तेषा 
वर्णां साद कता भ्रयववसोपीत्येववृद्यष्वर स्थापनम्‌ । साधनं विवकरादि 
सतुष निरपानिखवस्तुवियतरेदापुपरफटभोगविरागछपादिषदुनपनपषुसेव॑र 
परम्‌। पिचार भादसमप्तरत्ानापरयः शचरवरणपननानद्ध्यामनसूय। साक्नास्काये 
च्ह्मालिक्यस्यापरेप्मानपर्‌ । अगित्रापायो देदरघासतनगत्वललङ्ानाः 
परः । पतेषायुचुरर्रेपनननं कमेणाञरिरमावः । वस्मासैवस्पमिलय 
ग्धयः ॥ ४५॥ 

ततर प्रतिवनं दरयति 

देततन्ना चेन्न ॥ ५॥ 


संञा द्रैतस्य व्रह्मादिरिक्तस्य संप्रा सदयत्वेनायवारणं चेति न 
॥ ५ ॥ 
दितीयादधिं भयम्‌ ॥ ६ ॥ 

तत्र हैतुद्वितीयादविति । दि यस्माद्धितीयाद्रस्तुनो भ्यं सेसार्वन्धनं भवी 
स्पभः। तथाच श्रुनिः--द्वितीयाद्रं भयं भति पयः स मृत्युमामतिय दृ 
नानेव पदयपीति ॥ ६॥ 

मन्यासनो देहे सदैव तरिरानमानसार्सनो न स्वरूपभानभिदया६-- 
न॒तचोद्धाऽऽश्ठिषठेः ॥ ७ ॥ 


नेति । अश्ििन्नपयादिकीशेविपिध्णात्तसोद्धा स्वरूदाव्रिमावानभ- 
तीलर्थः। तथां च भरतिविम्बलमफो जीवर देदपष्टेपाद्धिम्यते पतससूपयतन्पं 
तन्न पयतीति भवः ॥७॥ 
संम्टेषो रात्र ॥ ८ ॥ 
समिति । संद्धेषौ देदैरासममंठेपे रसाद्विपगटुरागत्‌ ॥ < ¶ 


कुत्तस्वच्छेयिदयमितिनिन्नाप्रायामाह-- 
मन्थरः सचात्‌ ॥ ९ ॥ , 
मन्थर इत । पयान्कपदरपसलयार्दिपा्षमाषटढत्तिकात्‌ । मन्परः पिभिः 


१ प्राठः] निरखनमाप्यसमेतम्‌ । , ५७ 


सं्टेषो नायत इत्यथैः ! तथा च संपपपूलस्य बदिककपणः सर्वसैव 
ारतम्येन तस््परौ पिर्पजननपोग्यताऽस्येषेति वदिशापमो चरः ॥ ९ ॥ 
शुभजन्मनां ्रिषाधी्मतीदयाद- 
शयुीरध्यानततंस्पयोगाथी ॥ १० ॥ 
रमिवि।पयुधीः धुभवीभिनां बद्िष्यान सांसूपयोगाौ ध्यानादि्यगो- 
. षरा तत्र कस्पविद्धनि कस्यचिरसांसये कस्यवचिच योगे धीः मतिमातीत्पयेः 
भद एव भगवन्स्रति- 
ध्यानेनाऽऽस्मनि पयन्ति केचिदार्मानपासमना । 
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ इति 1 
अभ्र ध्यानं तैरपारादद्बिच्छिननमलययः सांल्यमिमे स्वस्जस्तपांसि 
पुणा एत तद्यापारा अदमेभ्योऽन्पः साक्षिधरेतो नित्य एवं चिन्नप्र 1 
योगो भगवद्पैणटु्ख।भनष्ठीपमानयटनद्ूपसम्‌ ॥ १० ॥ 


मिवेकोऽकोऽध्यासतमसि ॥ ११ ॥ 
„ विवक इति } विवेको देदादास्मनः पार्थक्यमानम्‌ । सध्यासतमस्यध्यासो 
सात्मानं प्र एव तमरस्तसिमन्नर्ो भासुरिव तदपसारकत्वादिति भाव। ११ 
संमति पिवेकात्सरूगविभावं द््वीयति- 
तद्वत्यत्यनिभोसोऽन्वयान्याग्याम्‌ ॥ १२ ॥ 
दाति तृतीये मुक्तेपाठे परथमः प्रपाठः ॥ ९ ॥ 


त्रत इति । तदतो षिवेकवतयैत्पानिर्मासः परत्यगभिन्नचित्सरपनिकाशः । 
फुतोऽन्दयान्ाभ्यामन्वयस्यतिरेकाम्याम्‌ । ती च ऋमादातमदेहयोधेथा-स्वमे 
स्पलदेदस्यामानेऽप्पारमनो भानपन्वयः। तज पृनरात्मनो भाने स्थले हस्याभानं 
पतिरेकः । तिङ्गं च स्वभ्ोप्थितस्य स्वम रथादिकमदमदरक्षमिति स्मरणम्‌ ! 
यरे सुप शिङ्गदेरस्याभनेऽप्यारपनो भानमन्वयः । तन पुनरारमनो भानि 
लिङ्गस्वाभानं व्यतिरेकः । विग च सुपरोत्थते्य सुखबरहमसाप्तं न फिविद- 
पेदि पमिति स्परणम्‌ 1 तथा समाधौ कारणे दस्यामानेऽप्यातमनो भानमन्वपः। 
तेतर पनरात्मनो भाने कारणस्याभानं व्यतिरेकः । तलिङ्ग च व्युतिथवस्वैता- 
पन्तं करारमहै समाधिपानस्रबपितति स्मरणम्‌ । तथा च जडदेहत्रितयादारमनः 
पाथेक्ये सतति पड्स्ववस्स्स्वस्पं मतिभातीति माषः । 


५८ सिद्धान्तदानि- { १ एषिपठि-- 


तपा षश्चविः- यथा पृज्ादि्पकयमात्पा युका सपुयत्रः 
शरीरक्रिनयाद्धीरः परं वप्रय नायते ॥ 
एतदुक्त भरनि--साक्षासा रातपं देदातममानं मरलक्षपं चापेयप्ानं 
सेवतुभिल्यारकं तैमिरिकस्य शदे पीतमिनसयीयद्‌ ॥ 
षति वृततीवे पुक्तिपठि मधः भपाठः॥ १॥ 


अ वृतये पकप दवितीयः मपाठः ॥ २ ॥ 
यन्धदहतुक्षापनार्यं विपपमदभाह-- 


दवियेफोऽपि क्ट्पेः ॥ १ ॥ 


द्िपेति । एकोऽप्य्थो द्विषा भवति। इनः दृतेर्वनःकरपनाघथा परो व 
अ्मपस्नपाऽन्तरे पनोमयस्न ताऽ; प्रमागेनावरभास्यो द्वितीयस्तु एस्यति 
िदेषः। तथां च योऽन पहिरैकं एव मतीयते सोऽप्यनतरे मिते यथा मांसमधी 
योपिरपतिशुनादीनामिति ॥ १॥ 

त्न मनोमयस्प बन्धदेतुतमाद-- 

विष्टम्पी मनोमयः ॥ २॥ 

पिष्म्भीति । पिष्टम्भी पिसैधी मनोमयो मनधकस्पितो यथा खम्रदौ 
वपाधादध्रसतरेऽपि तस्पाद्‌ मयादिर्ाति) यथा वा सत्यपि दुरे वान्ये एषि 
दरा श्राचात मृतेऽपि ास्मनेनानन श्रोचतीति ॥ २॥ 

परपपराप्ती वैराग्यस्यासाधारण्यमाई-- 

मलमतर्पः पराचः भतीच्यावर्वेकमासच्यीः ॥ २ ॥ 


म॒दपिति। एरा प्रातिरोम्पेनायत्ति गच्छतीति परागन्तःकरणं तस्य भरतीचि 
परमारमनि; आावरकमासस्पोः भरलयायदैनक्रमतंनिष्योपरकं॑ निदानमतरपो 

पैराग्यप्रिधः । तथा च चेतभो नि्तगतो वरदस्य निरोद्ररिण प्रस 
स्याभिमर्ये श्नैस्वत्संनिधो चातर्पो निदानपितति भावः 1 ३॥ 

कुत्तोऽपतौ जायत इलाद-- 

दापेक्षाग्यासात्‌ ॥ ४1 

दोवेति। दोषेक्ष(भ्यासादोपागा सततदर नाद्‌ १ यत एवात यदि दोषद्श. 
नमन्तसेण कर्सिधिदत्पौ दश्यते त तदाभास एव न तु पस्तुतो वैरा्यमि 
त्यवगन्तभ्यम्‌ ॥ ° 1 

मेते दौ इया -- 


१ भ्रपठः 1 निरखनमाप्यसमेतम्‌ । पपु 


= = (3 
ल्पवरस्यजन्मजरारागात्पयतापि दोषाः ॥ ५॥ 

रौर्पेति। सस्यं तरिपयाणां चाचरं नषवरत्यमिति पाष । रपं पिर" 
सता जन्परादितापा जम्मजरारगादयेषु दुःखानि ते तथा {अन नन्मनि तपो 
गभयाप्तपोनिनिःसरणन्ामेवं जरादिप गखितिपरितादिभिरूदयप्‌ 1 अत 
एवाऽऽद्‌ श्तिः--परीक्ष्य छोकान्करमविततान््राद्यणो निदप्रायात्‌ । अथ 
भोग्य नधरत्वादिदोषै पश्यत्यपि नरे न फथं दृष्यते वराग्पपिति चेस्लयं न 
दयते परतिचन्धकस्य भोगादस्य सद्धावाद्‌ ॥ ५1 

भङगयन्परेण दोषं दतयन्नाह-- 

परियं रोत्स्यति सखम्‌ ॥ ६॥ 

मिपापरेति 1 अत्र परिधं यद्धनपुत्रादिकं तत्छमातमानं रोरस्यति निवघ्नीया- 
रोदिष्यति वेखन्तर्धेतणिजयः । तया हि एति+--स यौल्पपालनः मिव 
त्राणं वरूपासिपं सवा रोर्स्यतीति ॥ ६॥ 

समति प्रमार्पपपतति दशैपति- 

शमादि संपदुवडाषितवात्‌ ॥ ७ ॥ 

शभादिरिति । शमादिः शमदमोपरतितितिन्नासमाघानभद्धेति परो गणः 
सप्त्सगृद्धिकरः । कुत; उत्पु(तित्यादुध्वेगतिशीखसाद्रसततनिपिमापक्ला- 
दिति मावः । अत्र बदिःसगृद्धिकरसतु कलकररमवनिवादिः सैपदिवाऽऽपाततः 


~ ~ 


रफुमन्नपि परपमाधतो न संपद्विपद्ाकरत्वादिति दिद्योतितायेः ॥ ७ ॥ 
बाद्यान्तर्िभासे शीतोप्णवत्‌ ॥ < ॥ 
विति । वाह्यान्तपिमापे बाह्यार्थान्तरास्मनोर्दपनेच्ठे शीवोष्णवन्पियः मकि 
दन्दिपौ तयोरेकस्यां शदिवायामन्या दसरीति भावः । एवं वाघ्यान्तरधिया- 
पीति चोष्यम्‌ ॥ < ॥ 
नाथ भियं ज्यायः सापेक्षवात्‌ ॥ २ ॥ 
नेति । अये बरिश्षिपये भिय सुखं ज्यायो नेखन्वयः । कस्मात्पिक्षत्ा- 
सवान्तरपिक्षसवाद्‌ । विषयकं युद्धानस्य मनः पुनविपयानारङिप्या 
धावमानत्वाद्िति भावः । भत एवोक्त- 
यच्च कामसुख रोके यच दिन्यं गहस्स॒खम्‌ 1 
नृष्णा्षयस॒सस्यैते नार्तः पोदज्ञी कराम ॥ इति 1 ९॥ 


६० चिद्धान्तदृदान- { \ पृदिषटि~ 


यपि च-- 
खोटं च यगिकलात्‌ ॥ १० ॥ 
गलित । लोटपनित्े प्णस्यापीलर्य) । कस्पाधोगिकत्वादिपपेद्धि 
यपतपकपाप्नस्पापित्ात्‌ ॥ १० ॥ 
विरसं वीर्यवन्मनः पूर्णवात्‌ । ११ ॥ 
विरश्िति । विरसं विषयतृष्णारदित वीयद््ीयः। कुतः एर्मचत्स्ना- 
ेपेतस्यादत एवोक्त -वैराग्पादू्णमिति मनोनादात्रश्ातुगपिति । एतेन 
तृपित्य मनप्तो विपयदृप्णपा संकोचितसिनासतचयोद्धावनानर्तवान वीर 
वतेति सूचितम्‌ । अनन विरसस्य मनः पूरणल्वौपन्पासा्तनमभस एव मराणिनस्त- 
यार्यं नान्पस्पेदयपि सिद्धम्‌ ॥ ११॥ 
प्रराक्वृप्णजो जडा पि ॥ १२॥ 


तस्प्रा्रानिति ] पराक्तृप्णजो वाह्मपौनुरागिणो जदा वाव पुग्बधिय 
एय न तु धीरा इत्यथः । तथा च शतिः पराचः काषामनुषानित वालास्ते 
मरलयोर्यन्ति वित्तस्य पाशम्‌ । अथ धीरा अषएटृतत्वं विदित्वा धवमद्त्रेप्विह न 
भा्थयन्ते ॥ अत एवोक्तम्‌- 
रागो छिद्गमपोधस्य चित्तव्यायापश्रमिषु 1 
कुतः शाद्वलता तस्य यस्यामिः कोटरे तयोः ॥ इति । 
यस्तु तत्वबिदामप्यनुरागो इश्यते स तदाभास एष तद्विषयस्य षाधित 
त्वात्‌ ॥ १२ ॥ 
धीराणां वा्राग्ये देतुमाह-- 
जाङ्गल हार्थो विवेकिनाम्‌ ॥ १३ ॥ 
जाद्ुेति । दि यस्मादर्थो वहिषिपयो विवेकिनां विचारदशं नाद्लो 
गरख्पद्धाती लयः ॥ १३ ॥ 
तेषार्मन्दियकं सुखं इःखमेदरेति सदतुक दशैपति-- 
भराख्यात्सुखं दुःखमेव सर्वम्‌ ॥ १४ ॥ 
भावर्णादिति। सर्वरं सात्रज्पयललितरूटनािद्ादत्यपपि स॒खं दुःखमेव 
किेकिनामिलजुवरैते । ऊुतः माखर्पात्तीवल्वात्‌ । तथा च सुखेऽपि वेपथिक 
रजोन्तरपिधणेन किमप्येकं प्रासर्व प्रातिकूसयेन भासमानमस्ति यन्पनलिभि- 
रेथाटुश्रयते ॥ १५४ ॥ 


, प्रगढः] निरश्ननमाण्यसमेतम्‌ । ६१ 


इदान सवीनधषस्य फापस्य मोगेनोपरतिनास्तीति द्धीयति- 
पिना नेतरि न्यासान्नोपशाम्यति रसः 
स्वदिैविेवानछः ॥ १५ ॥ 
विनेति । नेतरि 
सवैशता मृकषिरनादिवोषः स्वतध्ता निलमलुषशक्तिः । 
अनन्तशक्तिथ विभोविषिङ्ा पटादुरद्रामि महेषरस्य ॥ 
इत्युक्तसवतादिमतीर । न्पासात्तश्यैव कर्मणि श्रलवद करोमीलेषं 
द्या स्वकरदैतवफलापगादिना स्वादः समोगैः केरले रसो दिषाभिलापो 
नपवाम्बतति । तत्र ृणठान्दो हपिपेयेति । अत पएयोक्त स्यृततिषुराणादौ -- 
न नातु कापः कामानामुपभोगेन शास्यति । 
विपा इष्ण भूय एवाभिवधैते ॥ इति ॥ १५॥ 
नापुषैमदेतादगर्षाद्ा ॥ १६॥ 
नेति । अरतादधितीयवस्तरदितयो ाद्गरवत्सिवतृतवरदितमो यादप 
ममुं वा बन्पतु ससारखूपं न नायतं इयथः । वितु दरैतकखमानयो- 
रवियैव निदाने तत्काधैतवाद्‌ । अगवीदिसदैतवोषासमधसेति बापब्द 


स 


पातयति ॥ १६ ॥ 
िरहार्थातुष्याऽऽकरस्तापार्शसयोः ॥ १४७ ॥ 
चिरदेति । विरहार्थाुध्या मिरहोऽभागोऽपुकस्य यद्स्तिमम्‌ बु तमासती- 
सादिष्पोऽ्यो विषयस्तयोरबुष्या चिन्तनं तापाश्तयोटुःलाभिलापयोराकर 
इत्यन्वयः ॥ १७॥ 
(न (3 दि ~. 
धोव्येऽप्यादिष्टस्य दिष्टे मा स्मारो इसिानाम्‌ ॥ १८ ॥ 
[1 न कः 
„ भौव इति । आदिष्टस्य गुरुशाघोपदि्स्य प्रौ्पेऽपि धत्वा ममितस्क" 
से्यभबेतिनिशचितत्वेऽपि दिष्टे फकसाधनयेोग्य्मये मा स्मार स्फधिमं मवति। 
कैषा दुरितानां पापिनां सतसूतो दुरितमेव भतिकूलमिति भावः । तथा च 
यथनश्यकायताबधारणेऽपि दिष्टे न स्मयते तदा त्यप्तव्यं दुरितमतुमाय 
पदपतुत्तये यतितञ्यम्‌ 1 १८ ॥ 
स्थरसानापेरधतृप्यन्तो यन्त्रवत्‌ ॥ १९ ॥ 
स्येति । सरसानापतेः सररूपषठलानास्वादनादपरप्यस्तो मोगल; भक्थैण 
पृकषिमसमुमाना जन्तवो यन्पवद्वटिकाकण्टक्वत्परिभ्रमन्तीयथे; । एतेन 


६२ सिद्धान्तदर्घनं- [ ३ मृ्तिषट- 


सज्पमातिरोि विषैः परितृ्ठिपिरटदात्ममिरिन सप न वस्तुन भोगे. 
स्थपति सूषिःमू । तथाच सृषं हि द्वितिप योगं सण्यं वत्रा 
विप्य्ंनिकपीज्नाया द्वितीयं वु स्वासदुभवादभमाते । अतर यावत्छस्प- 
सुं नाऽधपुयन्ति ताथञजन्तवो घटि कण्टपव् निष्प एवि्ापो गच्छन्तो 
निरन्तरं श्रमन्तील्षः ॥ १९ ॥ 

देहाभिपानिनो जराजन्प रणसेगरदिरवदपेमावाप् तापत्रपादियुक्तिरिि 
द्दैपति- 

न साङ्गस्यापरियादिमोकः॥ २०1 


नेति । साङ्गस्य देदाभिमानिनोऽग्रियाहुःखत्रपाद्‌। तथा दि शयते-न ह ‡# 
श्ररीरस्य सतः पनियाप्रिपयोरपहतिरस्तीति ॥ २० ॥ 
न विविक्तः पृक्ते ॥ २१॥ 


नेति । षिविक्तं देहगयालृथदरतपासमाने पृक्ते र्शति नपियपिलरथः । 
सथा दि शूयते--अशरीरं भाव सन्तं भरिषाभिमे न स्पृशत इति ॥ २१ ॥ 
दगत्नाविज्ञयोः काकेलूकवत्‌ ॥ २२ ॥ 
इतिं तुतीये मुक्तिपाठे दितीयः भ्रपाठः ॥ 
इगिति । अन्तविक्षपोः पचिदानन्दस्रसूपानभिन्नाभिङ्गयोदृण्दटिः काको. 
सुकवदन काकस्य दृटिं तत्रेलुकघ्य यत्र पुनर्रस्थ न तन काकस्य तद्वद्‌ । 
तथा च प्रदो जगदिदं परयति मररिकी तु तन्न पयति मृषात्वेनावपारणाद्‌ । 
एवं विवे स्वस््ररूपं पटयति पूढस्तु तन्न पएदपति ज्ञानचष्ठुविदीनत्वादिति 
भावः ॥२९॥ १ 
इति तृतीये मृक्तिपठे द्वितीयः प्रपाठः ॥ 


अथ तृतीये पुक्तिपाठे तृतीयः मपाठः ! 





इदानीं नगते मिथ्यासं सयुक्तिकं मतिषादविष्यन्नादौ तस्य वासनोषक- 
सितत्वं षोपयति-- 
कदो हि सगस्तेमिरत्‌ ॥ १ ॥ 
कठ इति। हिः धतिप्ातिदधौ बिद्रससिदधौ चापः कटपनया करतः सर्गः मृष्ट 
भूपः किमिव तैमिरवनेवसोगसिश्ेषेण ददपमानद्विचन््रादिवद्‌। तमिसेण जम्भ 


९. प्रपाः] निस्खनमाप्यसमेतम्‌ । ६दे 


माणधूेतालादवद्रा। तया च जीते्ावाभर्तिन करोति पाया चादिथावपं 
सयम भवीतिपूतयुक्तपायाकृतजीतधाभ्या नर्स लगत्स्पितं मनति । 
तत्र देषर इषणादिप्ेशानते नवस्तु जाग्रदादविषिप्रो्ा्ते करयति । तथा 
दि शयमे-तदसत दषु स्यां मनप, अनेन जीपेनाऽऽत्मनाऽहुपविदय 
नापे ष्प्रवाणि एं सन्तं वहुपा करपयन्तीद्याद्‌ यः। करना चाऽऽ्विः 
यि मातुषी च तदुक्तम्‌- 
अतस्तु तदाकारटकतिः सा करपनेरिता । 
सदधधिययापते भाति तदैषा हप्यतापिका ॥ 
या प्रातिमासिकी सृष्टिरपाऽपि करपना सता } 
कायिदयिथया सा च मनोमत्रेण काचन ॥ इति ॥ ॥ 
सतमपवस्य जन्मादि युक्या निरूपपति-- 
जन्मादिमंदेशिषयात्‌ ॥ २॥ 
भतमेति। भ्र जन्मादि साध्यम्‌ । आदिना नाशादि पदिः कुदो वैरिष्टवादि- 
पिवादणवात्कियावच्वाससन्तावचद्विखथैः ] अन्न यद्ूणादि विशिष्ट च. 
म्पादिमद्ययादिवयन्न जन्मादि पततहुणादिमन्न भवति यथा सत्तेति व्याप्ति; 1 
ते्कषणं तुरीपपादृषटूहयम्‌ । नम्धाकाभं निलयं निरययपत्वार्सत्तावदिल्यटुमानं 
भमाणपिति चेच बन्दी रपमिनाराद्‌ ! नापि विभतवाचिजनित्यं प्रमार्मवदिति 
वासयं तस्प वरममदसे मानाभावात्‌ । वदनेकले मिषःस्यानानरैलाञ्जया" 
ानन्तरीक्षाद्विस्यादिशतेश्च ॥ २1 
तदनुमानं मबरुदैतूपन्पततिन द्रबयति-- 
सारमितेश्व ॥ ३॥ 
सरति । सारमितरातवायात्‌। तथा च ुदिः-अतेऽन्पद्म्‌। परस्मा ला- 
यते माणो पनः सवद्द्ियाणि च। स वायुस्यौतिरापः पृथिवी विश्वस्य चारिणी. 
स्पादिका । नन्वाकाश्वस्सवैगतघर निलय इतिष्पा गगने निस्यताच्रभ्तित्ि 
वेश्च । आकाशस्य तथास्रे सत्युपमेयैव तत्ाष्टया तन समैगतनिल्यपदयोर्- 
यथतत । तेन स्तो निलश्वाऽऽमाऽऽकाश्चवक्निरवयवा निप वेवि 
तदधः । लोक्या वा तद्पमाख्यानम्‌ । तनिस्यहादिव्यवदारसतु सवन्वापि 
रवेन्पौदिस्वष्ठन्ति पेताः सदेतिषु्नन्यपेक्षया उयापितैन देवादीनाममर- 


सोक्तिब्परपकाटपमैन्तस्यापितवेन च बोध्यो न त्वाकाशस्य परमायनि- 


६४ सिद्धान्तवर्शनं- [ ९ पृष्ट 


स्यताद्रस्ि 1 तथाते वायोधान्तसीक्षं चैतदेमृतमितियुल्या वायोरप्यनश्वप्ठ 
भपक्रासाणुक्तथुतिजातविगोधदुर्यारसाच्च । अत एवाऽञामः--आपृतत्नं 
द्थानपपृतस्यं हि भाष्यत शति एवंच जीवितं षावि किदं व्रिषतन 
जीयो श्यत इतिशुलया नीवस्प यद्मरसकीतनं तदपि स्ानोदयपयन्तस्या 
यिसन समाययू । तस्य नश्वरान्तःकरणदरपणकतमतिविम्बस्पतात्‌। 
भहानवन पएपरैतेभ्यो शतेभ्यः समुत्थाय तान्पेवातुविनद्रयति `न मेद संग्रा" 
स्तीतिशतेथं । तप्माज्ीवानामनादित्वेऽपि विनाशः समवत्ति प्रागभावव्‌ । 
एचित्त॒ तनिरुपायिस्वसूपाभिमयिण पारमार्पिकमपि तनिलतादिकपमिदितः 
परि्यगिरोषः॥ १॥ 
इदानीमस्य जगतो पिध्पास्वपपि साधयति- 
मृषा चेन्दियकल्वाव्यतिरेकायन्तवसेष्यः 1 ४ ॥ 
मपा बेति। जगन्या स्वापिष्ठानपतच्तया सत्ताबन्कस्मादिव्यपक्षापां हेतुरयम 
पर्यस्यति-ेन्द्िपकतवेति । देन्दियक्रखं साप्तादिन्धियग्रामस्वपू । अत्र यदद 
न्धरिपके तत्तन्ृपैव स्वापम्पपयशुक्तिसप्यनमोनीदिमविवस्तिपानर्दिन्दुमण्डला- 
न्धमेनगरादिवत्‌ । यन्नैवं तन्नैवं सत्ताव्परमात्मवदेति व्याप्तिः। अन्यतिरेक 
उपादानानतिरेकः । आदयन्तवस्ं जन्पविनाशश्चाछितम्‌ । अत्रापि पूर्वदेव 
उ्पा्तिरुनेया ॥ ४ 1 २ 1 
व्रह्मतिरिक्तस्य मिध्यादवपुपपाच त्त्पुनवेखवद्धेतुमदशेनेन ददयितुमाह-- 
श्रुतान्नापाच॥ ५1 


शुतति। शुताम्ना पराद्‌, थुर्युपदेश्षात्‌। तथा दि-परायां तु मृति विचात्‌ानेद 
तानाऽस्ति किचन 1 इन्द्रो मायाभिः एुरख्प ईयते। एङ सन बहुषा करप- 
यमति । वाचारम्भणं विकारो नामयेयमिति । अत्‌ एव रिमिच्छन्कस्य फभा. 
साति ध्तावाप्‌ लगनमिध्पात्वविदष्तपव किपच्छानेत्युक्तः। यद च सद्यप्य. 
मकरके ्रतिषचकति ननरुक्तव्यातरप्रहं व्याभचारत्ड्य केपांबिद्ुतपद्ते ताद्‌ 
सानचेतनाश्रेतपितु फः दाकेनात्ताति त्ष्णामाव एव समीचीनः ॥ ५॥ 

नरु जगतो परिथ्यातरे क्यं तमतीतिभेवतीति चेन्पृपाऽपि प्रतिभातीति 
लौकिकच्ष्न्तेन मरतिपाद्पति-- 

धान्पयेनदिति मरीचीवन्‌ ॥ ६॥ 


धान्भयेत्ि। धान्या इष्टिभ्रमेण चिति तरल्लाणे परापरे। एनदवद्विषदादि" 


३ प्रपररः1 निर्रनमाप्यसगेतम्‌ । ६५ 


जगत्‌ ] परीचीवदरभिरदपौ भासमानं यजरु तदत । नानिद्राध्पाच्तः पमलक्त एव 
पिप्ये रवये नापलक्षे कयम वरस्मणीति चेन्ैनं मलक्षागोचरेऽपि ष्योच्चि 
तरदनीदिमादिदरषोनाद्‌ । वस्य पर्सान्नादपेशाद्रप्तेतिश्चला सैव मलक्तसप- 
साच 1 नञ तपाऽपि प्रागबरिच्मानस्याऽञयेश्े न सुभवति शुक्तिकादौ मपि 
द्यवर र्जतादेसरोषद्‌वीनादितिचदुच्पते --भ्रमोसततेःमामपि वद्स्येव खि. 
मराहस्यानादिच्वान्मायायाः सपैथीजमयल्राद्षटनघटनपटीयस्तरायेतुपनिष" 
तसिद्धान्तः । अय यदि सांरूपता्फिकादिनपे भाणिनामदं देरी स्थूलो गौरे 
गतिमानिल्यासनि देदादिपचामानमनाद्धिना केनापि दोपेणाध्यितु 
शनो तेन ब्रह्मणि लगदूनद्धि्भविपु ना्ईतीत्युभपोपिद्रा न राजति 
मनसि पनखिनापरिति ॥ ६॥ 
चन्मृदास्वपज्ञानदशायां न स्फुरतीति दैपनाद- 


तथ्यमावियकानां स्वपत्साभवत्‌ ॥ ७ ॥ 


तथ्यमिति 1 त्यं सलं भाते नादिः 1 केपामावियङानापविव्रावर 
भताना पिपिव स्वपर्स्वासवत्‌ । स्वपतां तत्हालीनमरपवद्‌ । तथा च 
पथा मृषाऽ्पि वस्तु स्वपतां स्परे तथ्यमेव मत्तिमाति त्दरदविचानिद्रक्राना- 
गाद जगदिति भागः । तथा दि भुपते--यत् द्रैतमिव भवति तदितः इतर- 
से्पति य तवस्य ुैमासवामूचक्तेन कै पदयेदिति । 
उरू घ- 
देदारमपलपो यद्रसपाणल्तरन कर्िपतः । 
सौषवं त्ेवेदं ममाणे स्रासनिश्वयात्‌ ॥ इति ॥ 
नहु जगदरीत्वे छो तेन कथं भोगो निप्पद्ते । न दि एृगतृष्णोदकेन 
पानावगाहनादि मैवितुमरति । नागि रन्छुपपेण दष्टो नरिपते कथिदिति दु 
स्पते --भोग्यपतल्यलनिखय एव भोगे देतु खलु भोगो नस्तुमन्तापपेकषते । 
सखपरादब्तखपिं विपये सुखदुःलादिजम्मेदनात्‌ । शगतृष्णदौ त॒ साना 
दकारे श्रान्धिपिगमान्न तया भयितुमरईैतीति । तथा च सति मात्तिभासिन- 
सपि जगद्पिष्ठमिविङ्धानविरदेण पारमार्थिफामिवे ज्पपदियते ख(तैरिति 
सष्च।पहारिफिपुच्यते ॥ ७ ॥ 
जञानोद्येऽपि प्रारव्धक्तयपर्यन्तं वक्ष्यपाणसोपायिभ्रा्तेन॑निष्त्िरिषि 


दशेपतति-- 


६६ सिद्धान्तदशेनै- [ १ पृष्ठे 


विदां तवाप्रारव्पाभिमिरित्‌ ॥ ट ॥ 


विदापिति। तुदः पूर्ववैरपतण्पयोतकः विदि छनतलप्ताप्नाककाएरणाप 
आपारन्पा्ेन कर्म॑णा धररीरमूरप्यते ततमारम्पं तघावत्‌ । तिमिसििथ 
दङ्कादिरयं धुादिमानिति पिजानहापपि तिमिररोगाणामन्पधाप्रतीतिस्दरा 
भातीलर्धः। तथा न द्वानिनां स्वर्पद्वानसद्विऽपि व्यवहारददायां वत 
पारकाररहमदिपेपवक्तिः भमदति कितु तर्छक्लया तद्ानीमाभात्त 
दैतमामेऽपि स्वस्पन्तस्मरणाप्न क्षति; । तदित्पमध्वास्वादस्प श्त्युपपतिरि 
ददुमसिदस्पापि फविशिन्दाविषानं चेत्तदपि नासत नगन्मिध्यातो 
देशस्य क्षानापिकारहानानां परा्ठतानां परविषएूखलाव्‌ । पादीं घा 
शादिवद्विल्यवपेयम्‌ ॥ ८ ॥ 
संमति षिः तमपा 
सेयमपथ्यसद्रतिशीखान्यायुष्याप्यन्मेपित्वादर्चिपाम्‌ ॥ ९ ॥ | 
सेपेति। संयमः प्रणेद्धियपोधिपिवननग्रह! । पथ्ये निदानोक्तमादार्थम्‌ 
सद्धसतिः सापुजीविका। शीकँ सत्समाकः) एतान्पापुन्याण्यायुतानि । कस्मा 
दुन्येपिखादुद्धासित्वाद्‌ । केषापिपां तेजोविदपरूपाणां यान्त्िकशक्तीनाम्‌ | 
हप च देदसंधारगीनां गृणश्क्तीनां यथावरपामज्जस्यापादकत्वादायुष्पाणे 
सेपमादीनि पुभपूरव्कर्षक्रमेण भवन्तीति भायः । अत एवोक्तम्‌-- 
पथ्याद्िनां शरीरखवतां नराणां सदुत्तिमाजां विभजितेद्धियाणाम्‌ 1 
एवेविधानापिदमायुरत्र चिन्यं सदा द्धपुनिपादः ॥ 
सत्ैवं योञतामू-पयाऽैवेरुन्ीलितं कलिनापिरेणैव धुष्येदेव 
वपुः पराणिन्दिपर्यापारेण । तदेव पुनर्िमीसितं चिरेण धुषपेदेवं संयमेन । 
पवासश्च्छाध्ययनवतादीनापपि तदन्तर्मावः ॥ ९॥ 
;+ 1, वर्िषपोच्कानिर्नियतेर्दीपिवत्‌ ॥ १०॥  . 
३ तरिमृननिति । तस्मिश्वाविपि सत्यपि । उत्क्रान्तिः भ्राणस्य देहत्यागः । 
संभवतीति येप । फुतो नियतेरयुमकर्मविरेपाद्‌ ! दीप्वयथा दीपस्य सत्छमि 
वर््यीधारखेदेदु जीवनोपायेषु मषण्डबातादिना नागस्वदरदियरयैः। तदुक्तम्‌-~ 
पव्यापारसेदयोग्ायया दीपस्य सरंसियत्तिः } 
तरि्रिषाऽपि च छौवद्ारे माणसंक्षयः ॥ इति । 
तथा च देहिनां नियतेरेवासंयमाप्यपादतरेपि म्रबुतिरभायते 1 एवच 
शराणिनः माटुयितपर्माधमीभ्यामजपानां विशिष्टसेरूपाएुपाद् यिव नापे । 


वमिह 
५ 
वधो- 


६ प्रपठ, ] निरथनमाप्यसमेतम्‌ ६४ 


ह सेपपादिमतापूवतोतोवृततिहानां दीर्कामेनेदं वश्नपपाह्िः स्याद्‌ { 
अन्या त उपीयता कालेनेति न दिधातरि विक्बद्‌; ॥ १० ॥ 
यायुप्यषु प्राणायामस्य मवरत्वप्रह-- 
परः भराणयोगो विपिकदधानविष्म्ी ॥ ११॥ 
पष्ट एति 1 दिषिवरघयाणादम्‌ । माणयोषः माणस्येदापिडपोः पपर 
योग सुषुता स्थापनम्‌ । यच पूरङरवकापे्षपा तदनेप्पा पाऽ 
यम्‌ । ्िपूतो हनदषटम्भी देदयारकाणां पपावरोषी शठः मयृक्तप्यमे- 
पृततमा॥ ११॥ 
एत एयाद- 
तद्धार दि जीवनं मृतिसत्मः ॥ १२ ॥ 
सदिति । हि पपाचद्ारस्वस्य पाणस पारी पारणं देहे सियित्प- 
मषरन्पापारः । उत्कपो देहटपाग! । माणस्यो्तमे स्परिस्पाप्ृत्कम 
एतदपीनतवात्स्प सरयापिपस्येव सर्वानाम्‌ । तथा च श्रुति+--प्राणसो- 
लता शुक्त! भषाऽऽत्मनां यथासकरितं ओोकं नयति ! पाणनकारुसतु 
माणमाहुमददिदितभ्यो यथा भाणोऽषःसोतस्य दस्यो मदम्‌ चिरायते । 
दरया वदमान बिरेण स्पातुमरैतीति ॥ १९ ॥ 
तएव नैरीगकगतिपरकारपराह-- 
स्वतः सकि्वुगंतिः ॥ १३ ॥ 
. सतृष एति । पक्िष्ठनापाविवरमादाय द्ादशद्कुलिपरिषिता गतिः पराण 
सद्य! । अत्र स्वत इति ्ुरेष्यापारमेदेन तष्पूनाधिक्तवे च बोध्ये ॥ १३1 
भाणगतेिस्तारपभिपाय ततरैप्ाणिकपातरासंस्पामोद-- 
विस्या ष्टृछलः ॥ १ # 
पिधव्यामिति । रिषच्य पले । तथा च-दियरीं व्याप्य पदरतंख्यगल- 
मिषानादिवानिशं षटतापिकरवितिसहतवारं माणो नापताभ्यां वहतीति 
मावः । पेगुक्तं च-- 
प्ति दिवा रात्रौ सषसाणयक्िशतिभू्‌। 
अनपनामगायत्रा जीयो जपति स्वेदा ॥ एति॥ १४॥ 
सिषेदी हासथेच्युष्यसादटादया ॥ १५ ॥ 
सिद्धिर इति) दामः परणगतेपिसतारस्य बारसंर्वायाध प्ीणता। तिष्धिद्‌ः 


६८ सिन्दान्तदर्शन- { \ पृडे 


श्तिपफसानमिमयनेरज्यायिर्मा {पस चद्रपन्यासाः दाननकश्चवणम- 
नना(नदध्यामनावतनात्‌ । टाद्रदयाग्रात्पतञ्नाटयरण्टाद्रक्तानायत 1 
श्रयः 1 पतदक्छ मवत्ति -पाणनिरपनाऽन्पनो गुचशपन्य॒न्मीयनादिविनफः 
छापिभायो भवति । पाश्प्दो सजयोगानरदसयद्टयोगःति बोधयति ॥१५॥ 


मे तदमुस्राणि पानामर्‌ ॥१६॥ 
भेति। पवानां पृटकतिप्तपिकषिप्तकागरानिस्दवानां चित्तावस्याकिोषाणां 
मध्ने त्रीनि पूदक्षिप्विकषिप्तानि तद्धूः मारुक्तमाणनिसोषस्पानं नेलन्वयः। 
ततर पृषरपुद्रित्तने तमसा देपदिमाचूयान्निखभिपररपीटादिरूपषिषद्वश्न्पष 
दुःसखप्ताधनपिपयेषु च ॒नियतय्रू । यचच सदम एृदयषृस्याकििक्रिनां ए 
पिशावादीनां तसष्ृतिकरानां पदिवादीनां केषाचिन्मनुष्रणां च । स्षिष्ठः 
मुद्रक्तेन स्ना कामादिमादर्यास्सुखदुःखस्याधनेषु भरितम्‌ । यथ सदैव 
देत्यानां तसमट्तिकानां चान्येपाम्‌ । विक्षिपषदरिक्तेन सचसटुभेन श्रान्तिमाच" 
य्छिशपताधनविरतिएकानन्दस्ताधनेपु वाचय स्पश रूपरसगन्धादिप्येवे निपतप्‌। 
यद्य सदन देवानां तत्महृतिकानां चान्येषाम्‌ । भेप्योस्तु साख्िकपरि- 
णामभेदयोरेकाग्रमुपिकायां यो योगः स संमङ्गातो यः पुना्िण्द्धभपिन 
कायां सोऽसप्भ्ातः समाधिर्भवतीति वोध्यम्‌ ॥ १६॥ 
संभरति सर्या्थसाधनं समाधि निषक्ति- 
ध्येयेकनिभपतिः समाधिः ॥ १७ ॥ 
ध्येयैकनिभौसो ध्येयैकस्य ध्यानतरिपयमायस्य निभीतो नियमेन भातन- 
प्माद्धावन।र्ययित्तटत्तिषिशेषारत समाधिरिययेः । तथा च श्रुतिः--यदा 
पथावतिषटन्ते ज्ञानानि मनसा सह । वद्धि न विकते तामाहुः परमां 
गर्तम्‌ । ता स{गिममात्त भन्यन्ते स्थिराविद्दिषधारणामिति । उक्तं च योगः 
शासे तदेषार्थमाननिरमा्ं स्वस्पशन्यपिव समाधिरिति। एवं च सुप॒प्तावन्तः- 
करणस्य ध्येयाङरटच्चिविरदाद्रकयमाणनिरिष्यासने च श्वानक्ेयक्षादरूपनि- 
पदी मानसद्पात्तार्पामयपन्पः) स च द्विविधो वाधसमाधिसेषतमापिष्व) 
तत्राऽऽ्ो नेति नेस्पुक्तरीत्या जायतते । द्विवीयस्तु-यच्छेद्राय्यनधघी मान्न 
इत्यु क्तरीखाऽऽविर्मवतति । तथा च-पायप्तपाधौ ज्ञानपोगिना निपेपस्तमाधी 
भ्यानपोगिनापधिकारः 1 तन चान्तःकरणस्य ध्पयाकारणात्रस्यानान्न दष, 
सपतिवस्पतति ! अथमेतर जीवस्य तुरी याउस्येत्यच्यते । मनघ्तो चरद्मण्यतस्था- 
नमां तु ब्रह्मपतमापिगयः स च सुकरो पृरूयत्षमापिपपिफो महानपोग्पड- 
कय वौदधन्यः ॥ १७॥ 


२ डः} निरखममाप्यसमेतम्‌ । ६९ 


कुतोऽ जापत इत्याकार्मायामाद-- 
ध्याने ॥ १८॥ 

` ध्यानादि ।ध्यानासलमैकतानता ध्यानं तप्पाद्‌विर्भदतीलर्थः ॥१८॥ 

तद्यानं फुतो भवरीत्पाद-- 

तद्धारणरदिः ४१०॥ 

तदिति । तद्ध्यानं पारणा पारणानाप चिच रस्पि्ाठम्वने स्थाप 
नेप! ततो जायत टैः ॥ १९॥ 

तज्नपस्प फारणमाद-- 

तप्ःस्वाध्ययेश्वसणिधाननासरयो योगाः ॥ २०॥ 

तेपृ इृति। प्रयो पारणाध्पानसपाधयः । युज्यत एभिरिति योगा! 1 योगदा 
दोऽयं सपधा मुरुपो प्यानधारणयोसतु गौणः 1 तपरसाध्यायेश्वरपणिषा- 
गनासपःमृतिभ्पो जायन्त्‌ इत्यै । तव तपः एृच्छरचा्रायणादिभिः 
शरीरपोषणं तपः संतपायकतयाद्‌। यौ नः केशः स नस्तप इति स्तैः! परो 
नानश्नासर्मिति धे । स्वाध्यायः भरणयजपादिः । ्स्परणिपानं पिदिता- 
पिदितानां कणां सवेषां पश्वे परमगुरौ फलानोप्षया समर्णम्‌ । 
पटुक्तमू- ह 
फापतोऽकामतो बाऽपि प्तप युभाश्भमप्‌ । 
तस त्वयि पिन्पसं तल्मपुक्तः फसोम्यप्‌ ॥ इति । 

अत्र परगदत्मणिधानं हि संसारिणः समीचीनः पन्याः स्वकद्त्वाभिमान- 
फलाभिपेपानपौः सवीनथौकरत्वाद्‌ । युको दि सप्तरज्छाम्यतीति वक्यमाण- 
स्वाद्‌ । शरति्तिपुरपणादिपिखतानिन तद्भिद्ितस्वाच ॥ २० ॥ 

समाः काषमाइ-- 

तत्समापत्तिरेकायययान्माणिवचित्तस्य ॥ २१ ॥ 

सदिति । चित्तस्य त्त्छमापततिरष्येपाकारता । देकारनपदधेषानाचटम्ब- 
नाद्धगतीतति रेपः । किमिव परणिवतत 1 यया स्फटिको पस्तुयोगेन तदाफारं 
भृच तद्रदित्य्ैः ॥ २१॥ 


समापेच्यौपारमाद-- , „ 
व्यापरतिगणघ्रत्कपः ॥ २२॥ 
व्पापृषिरिति। सुणमूत्करपो गुणस्य तत्य सूत्वरमों रजस्तमोहेशेनाप्यन्‌- 


= 


७० सिद्धान्तदर्शनं- [३ पृ 


मिभद्धरमोच्छयं एति याद्‌ । व्पापृतिः सर्त्ताया। साप्नाक्तारणप्‌। 
तथाघयदा समापिख्ठदैव सूतकर्षः स्थता घ । अन एव युक्तस सर्वदा 
सवार्पिमानप्‌ । युजानस्प दु स्मापिकाडीनमिति स्थिप्रू ॥ २२ ॥ 
समापिगोचरस्प देविध्यपाद-- 
दी षाव भाव्पी ॥ २३॥ 


दाविति । दौ वाव द्वावेव नदाजटौ भाव्य भावनारिषयी । तेत्र नदः 
स्युरमूमकारणरूपः । अजदथैतन्पस्वरपः ॥ २१ ॥ 
तस्मादटुषासीतैकाम्यं यत्ाविशेषात्‌ ॥ २४ ॥ 
हप्पादिति । अविशेपच्छरती किकिपाथवणाव्‌ । यत्र दिधि देषो करिव, 
पेकाम्न्पे मनस्तः सौकरेण ध्येयमाश्रावटम्बन नायते तस्माचस्िटपिदपो- 
-पासीततेव्यषः । अत एपरोक्तमापः--मनोनुूल इति । तथा चोदियतर्थ 
मनसो देदमारये व्फाएूतत्मेन सुतपवस्वुनिरीक्षणाक्षमतवाच्छयानस्य चाङसा~ 
देव निद्रामिरमाबिद्रासीनरपैरोपासना संमदतीति वोध्यम्‌ ॥.२४ ॥ 
उपाप्ननालसूपमाह्-- 
युक्तिः संततोपास्तिः ॥ २५ ॥ 
युक्तिरिति । युक्तिर्मनसः सबन्धः सतता तैकधारावदरिच्छेदरदिता। उपास्ति. 
रुपासना नामेत्यथंः। सा च द्विविधा शद्धा पिभ्रा च। तवाऽऽवा चतुरधुनादिगूपि- 
भायनासूपा । द्वितीया पुनदिविधा कमेमिश्ना ज्ञानमिश्रा च। तत्र कमेमित्रा 
भगवदरपणदुद्धाऽलुष्ठीपमानेन कर्मणा तत्समीपवर्तनरूपा 1 डानमिश्रा महा- 
घाक्पावोधोस्पचौ सोऽहमित्पनेन चिन्तनरूपा 1 स्ैब तरह्मभावनासरूपा 
चरा ॥>५॥ 
ध्यानेन द्वितीपजगलनवती्णस्याङ्तां दशैयति-- 
भाज्ञोऽप्यज्ञो यावन्न भुवोविदट्‌ ॥ २६ ॥ 
भाह्न इति । यतरो विशतीति भब्रोविदर्‌ सृषष्मनगद्यवरतीर्णो यावन्न भवतति 
सावसाक्नोऽपि पण्डितोऽप्यत्तः सृष््मा्यादगमानरदादिति मावः ॥ २६ ] 
समापेः फलान्तरमाई-- 
स्थैयादाभिमायम्‌ ॥ २७ ॥ 
ह 1 स्यैयीवितैकाऽ्पादणिमाचग्टेष्य मतिमातीद्भः । अ 
शवरवपाहुः-- € 


४ प्पठः] निर्खनमाप्यसमेतम्‌ । ५ 


अगिप्रा छिपा प्रानः प्राकाम्यं महिमा तपा। 
षि च द्वित्वं च कामावत्तापिता परा ॥ इति। 
पनाभिपाऽ्ुस्वं येन मूहमीभूय स्च विचरितुपर्दति । कषिषाः 
सयु रूलावपवादरप्यसपीमाद) । मातिः भरकर्येग व्यापनं येन चन्दरमसतपप्य. 
ति श्पृशति । माक्राम्पमिच्छानमिधातो वेन भूमावप्युदुकवुनभलदि। 
भिमल्ति च । प्रहिमा पष्य पेन चतुर शभुनान्पुदरे वतेम 1 रित्यं भथा 
भन स्यावरादिपवभूतान्यादाङारीणि भवन्ति । येन वा एषटिस्यितिमरया- 
गाप | रितं स््ातन्पे पेनेन्धियग्पातमपाच्छृत्वा विचरति 1 कामा. 
पापिता कामान्सेच्छयाअसायिषं एीलमस्य घ तस्य भावः सद्यसंकरपो}- 
ति पावद्‌ ॥ २७॥ 
त्रिच-- 
क क 
दीपवदावेशः र्फुरत्यङ्कोधे योगेश्वरात्‌ ॥ २८ ॥ 
दीपवदिति । पोौधरपयोगलभ्यमभावाद्‌ । स्फुरयुरपयमाने । जक्गौपि 


पषुकपि । दीप्वयथा दीपस्ेकस्यानेकयतिषु अवेशस्तदव्‌ [ अविशो लिङग 
देएयरपः। तथा च भुतिः--स पया भवति द्विपा भवति पपा सप्पा 


नवेति ॥ २८ ॥ 
सपाधिफरपरपसंहरपि- 
निष्ते स्ैमच्छवत्‌ ॥ २९ ॥ 


इति सृतीये मुक्तिपठे तृतीयः प्रपाठः ॥ 


निष्ल इति । निप्ल शृद्ियन्यापारथूनये निरोधसमापिस्ये सै संनिष्ए 
विगर च रुभागुभमच्छ्वद्या दपेगादौ मुघादिसदूमतिभातीलर्थ । 
तथा चान्ताकरणं तैजसपपीन्द्ियातुगतसयाचस्संनिकषैमन्तरेण श्येयाकारितं 
नारि भिद्‌ । समाधौ तु निरतौ तत्पारतर्न्यविरदेण भतिषन्धकाभा- 
बाच्छक्तोति तद्‌कारमाषातुमिस्याशयः ॥ २९ ॥ 
इति तृतीये एक्तिपटे दतीयः मपाः । 


भय चतुपेः पाडः । 





श्दानीं प्रं सदेतुनामाने वणयन्नाह-- 


४७२ सिद्धान्नं [ १ पृच्छटिः 
प्रचोदितो दि धर्मः ्रतिष्ठानत्वात्‌ ॥ १ ॥ 


मरघोद्वितत इति । प्रचोदितः दास्रमयोनितो योऽर्थः स एव्र परतिषानता 
स्मवितिष्ठन्ति जगन्ति येन यत्र वा तत्न तस्प भावः मरतिष्ठानलं तखा, 
ष उच्यते| व्याच युतिः-पो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा रोक परि 
-मजा उपतर्षन्ति परमेण पापप्पतुदेति धर्मेण मप प्रतिष्टित तस्माद्ध पपं 
वदन्तीति । यदपि धमेशब्दो देदाचवस्यानदेतुतवा्ैये निषिद्धे च वतो 
सथाऽप्यतव भचोदितपदेन निषिद्धव्युदासः ॥ १ ॥ 
शाननिष्ठादेतुमतं धर्माद 
निव्ृचिश्व ॥२॥ 
निषटततिरिति । निवत सैसारोऽनयेति निषत्तिः 1 धर्म इदयतुपञ्यते । त 
भहर्यारुपः साक्तादम्युदयकरो नगतः स्थितिदेतु्ासणादिभिराधपिभिरष्री 
यप्रानो यङ्जदानादिः। निदर्याख्यः सक्षा्निःयेपपकरः पंपारालनतो पएरमतु- 
सनिवेरगपादिः 1 तत्राऽयं पुराऽतुतुरीविषसिषठाद पः । द्वितीयं ठु सनकएन- 
न्दनादयः॥ २॥ 
देवसरालप्य संपरायः भयत्या केवल्यहे- 
तुश्वाऽऽयः ॥ ३॥ 
देमतादिति । देवसारसंपय भगवदापतो भूत्वा वन्नियुक्तीऽहं तदर्थमेव 
करोमाटेवं बुद्धयेति यावत्‌ । संपायोऽनुषेयः । भरपला चिचदुद्धिद्रारेण 
आद्यः मत्तियैः । तथा च अटचिलक्षणो यो ष्मः स देव्रादिस्थानपा्ति- 
दतुरीश्वरापणदुद्धवाऽनुष्ठीयमानः फकाभिसंपिव्जितः सखशुद्धियुेन सानो" 
त्पत्तिरैतुत्वा्केवर्पहेतुरपि भवतीति भावः ॥ ३ ॥ 
धर्मस्प वेद्‌ादिपूरकत्वपाद-- 
शुतिस्मृतिसदाचारस्वप्रियाणे तन्मूलं पुर्ष- 
पर्वाविरोधश्रेत्‌ ॥ ४ ॥ 
भुवीति। श्रुतिक्रगादिः । स्मृतिमन्वादिः। सदाचारः साधुचरितपू। स्वमियं 
स्वस्पाऽऽत्पनो हयम्‌ । तम्र परमस्य कारणम । यदि पू्प्योविरोषः पवपव 
णापरिरोधः परपरस्येयः । तथा च श्रयविरोपे स्मृहिः स्मृखविरोपे सदा- 
चारः सदाचारायिरोधे खमन धपरूरपिति मात्रः । अव एद स्मृतिः 
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च पिपमारमनः-- 
एनघतुिधं माहुः साक्षादर्मस्य फारणम्‌ ॥ इति 1 ४॥ 


श] निरखनमाप्यसमेतम्‌ 1 ५३ 
व्य बतरिङारपद- 


गतिजतेबेदोवत्‌ ॥ ५ ॥ 
णादेदोवदमरिवोध्यमवािनी ययः ॥ ५ ॥ 
वामा<न्यस्य ॥६॥ 
षेति 1 अनप्याधरमस्य | वापा गिरपःमवादिनीतयर्ः । मत॒ पएो- 
कषयेण गप गमनपधस्ताद्धपलपपरेगेपि ॥ ६॥ 
संप्रति वर्णीचपपर्पीणामाचारपूलकसमाह-~ 
मृदमाचारश्तुर्काणाम्‌ ॥ ७ ॥ 
रेवि ।ूरमादिकारणम्‌ । आचारा नानाचमनशौचादि।। 
धष््काणां चहुराशरपर्पीणापू । अत एवं भारते-आवाग््भयो पः । 
सूतिथ-आचारदवनं न एननिि वेदा इवि । एवै च भणीधरमाचारबदिुसे 
पमे भक्तिरपि स्मरणदुीतैनादिरक्नणा न मगवतमीकिकिरी तथा। नोक्तप्रू- 
बरणौश्रमा दाप पुरषेण परः पमान्‌ । 
विष्टपराध्यते पन्था नान्परचततोपकारणष्र ॥ 
यः स्वकपैप्रिरेपागी भक्तिपप्रिण जीकति ] 
नतस्य तूप्यते बिप्णराघारासूञपते यतः ॥ इति । 
मगबदेनुरक्तिसषु प्रागजिताचारफषटम्‌ । सा चेह सर्षानेष पपितुमरति 
निच 1 तदुक्तं भगनता- 
अषि चेत्सुदुराराे भजते मामनन्पभार्‌ | 
सषठरेवर स मन्तव्यः सम्पर्पदत्तितो हि स; ॥ इति । 
पषट्तणान्पाह भाप्ते-- 
नफोधोन च मा्छर्यनखोमो नाष्रमा पत्तिः ॥ 
भवन्ति छृतपुण्यानां भक्तानां पुरुपोत्तमे ॥ इति ॥ ७ ॥ 
पर्स डस्छङृच्छ्ाभ्यां फलवारतम्यमादई-- 
न ह परै साम्यं छृच्छान्पोत्थयोः ॥ < ॥ 
एृच्छाभ्पोच्थयोः कृन्छराद्च्नयोः साम्यं समस्य नैवोपयुञ्यते । तथाते 
चे दृच्द्ररैनि दरस्यतुदयेन तदुष्ठानरिधरैफय्यं स्यादिति भाविः । तत्र 
च यदष्नछरे यसं तत्पुनटिननिचार्यं मिविधनरोदनयाऽमिदितम्‌ । तत्रव 
पद्धिकारादिनि दटस्यम्‌ ।। ८ ॥ ~ 
१४ 


छ । सिद्धान्तदुर्दानं- “ [ १ मृष्टे 


शदानीं गृहमेधिनः श्रान्ता टमं दर्पति- * 
युक्तो हि संसरज्छाम्यत्यनभिसपेः ॥ ९ ॥ 
युक्त इति । युक्तो नाहं कर्ती हु भगवनियोपाकरोमीलेषै समादिता। 
संपरुप्यदरन्‌ । श्राम्यति शान्तिमेति । छुतेऽनभिसंयेः कती ऽद मेदं फल 
मिलयभिसंधिविरदात्‌ । अयुक्तस्य संसरतः शान्िनिवास्तीति हितत! । 
तदुक्तं भगवता-- = 
युक्तः पर्मफलं लक्त्वा शान्तिमामोति वैषठिकीम्‌ । 
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवप्ते ॥ इति ॥ ९ ॥ 
देवाभ्भियुकते तद्वाव योगक्षेमम्‌ ॥ १० ॥ 
देवेति । देवाभिथुक्ते भगवति सततसंयुते 1 तद्वाव तस्मादेव परमे्ररायो- 
गततेममरुव्यलाभो छब्धरत्षणै च भयत्ननिसेक्षतमैव भवतीः । 
तदुक्तं तेनेव--अनन्याधिन्तयन्तो मा ये जनाः पदुपासते। 
तेषां निद्याभियुक्तानां योगक्षेम बदाम्यदम्‌ ॥ इति ॥ १०॥ 
अय शासे छो च भतिद्धेऽपीश्ररे यदि कस्यपित्कय॑विदिविकित्छौदयः 
स्यात्त तद्धीनकर्माचरये तदभिपोगे च टचि स्यादिति निराकरणाय 
पुनराई-- र 
अस्त्यतिरेकी दिव्यानुन्यास्रात्‌ ॥ ११ ॥ 
अस्तीति। अत्तििकी सर्ेभ्यो महानकोऽस्ति । कस्मादिन्पादुन्यासाद्‌। दिवि 
भवा दिव्या ग्रहनक्षाद्यः) तेपामनुन्यापतो निमौय संनिवेशविरेपो येनैतेपाम 
तीतर चृदतामपरिसख्ययानां व्योन्नि महन्तरान्तरे स्थितिः भरतिनियतगतिध 
येन वेकसदेथ माण्डाल्कुतविलषिदिण्डेन छनविरसवत्सरेण इुतविय 
मासेन दिवारान्युत्पचिस्वस्मादिलयर्षः । तया च प्रहनक्षतपृथिष्यादिनिमाण- 
पुरःसरमचकविन्पासा्यलौकिकयिचित्रकार्वदीनादतिरेरी रथिदरस्तीतीश्वर- 
सिद्धिः ! एतदुक्तं भवति -ताद्शविचिगसजैनस्य पथाविधक्गौशलोद्धावनस्प 
च जीवाना कथंचिदपि संभ।वनापा विरदादिचितशक्तिपानिरोऽस्तीयव- 
दयाभ्पुपेयम्‌ ॥ १९१ ॥ 
िचि- ि 
हृदप्रयुकररन्तरक्चाणामर्‌ ॥ ३२॥ ५ 
हठेन । अन्तरज्ञागामन्वरिद्दिपाणां हवमयुक्तेरकस्मानिोगाद्‌ । तथा च 
युद्धयादीनपिरून निुज्यमानानामन्यूतन ममन्च गतिदषैनाचसयोक्ता कथि 


४ प्रपठः ] निर्शममाव्यसमेतेम्‌ । ४ 


पतीदन्र्यमिपेशवरधिद्धिः 1 न खरु तस्योक्ता जीनो भषितुपहति 
तसयान्तःररणोपाभिचेन तदषीनलाद्‌ । सदनिच्छयाऽ्प्यन्तरक्नाणां इम. 
कतिद्॑नाच । अत एष शुक्तिः-फेनेपित एतति भरेपितं मनः फेन ग्राणः 
भपमा मति युक्तः ‡ केनेषितां बाचिमां वदन्ति चश्च भरो क उ देषो 
यमक्ति। श्रूसय भरोत्र मनसो मनो परस्वनदियरणाभासं सर्वेनदिययिव- 
पितम्‌ । सर्प्य भपुरीणानं सरस्य शरणं वृष्‌ । एषोऽन्त्यामीतवि ॥ १२॥ 

चु तच्छक्तिमान्स्वपावः कालो वाऽस्तु क्िमी्रोरीकरणेनेति च॑रा 


निस्गेकारयोरप्यस्ातनत्यनाढचा्यागू ॥ १३॥ 


निपतति । तथा दिको नाप निषधः सोऽनि्ैचमीयो वप्तुगवः कथि. 
दिति चे साध्रयादपमपिनो भिन्नो वा। नाऽऽ्यस्तथाले तकरपनानर्ै- 
क्यपसहयात्‌ । द्वितीययेत्तस्याऽऽधितसेनाऽॐधपतन्नतायपंमावाद्‌ ॥ 
श्या शालस्यापि मू्ादिस्फरणातिरिक्ततवे मानाभावाद्‌ । सद्न्यत्वेऽपि 
प्प जडव्वाक्ता्ैस्प च काप चेवनपरतन््ं कापैत्वाद्षयादिमदिलटुपानेन 

तममयोऽपलनिपमा्िदन्यो नियन्वाऽस्तीपीचरतिद्धिः । अत्त एव 
धतिः स्वभावमेके करयो वदुन्ति काठं तथाञ््ये परिपृषमाना 1 देव- 
स्थप पदिपा घु छोके येनेदं श्रस्यते विश्रचक्रमितति। अय यदि नास्तिकाना- 
गमितः समावादिरेष बिनित्रकार्यकारी तदि सेमा ततः स्वमाबदिरप्माकमी- 


शरस्य च कुम्भरुखशषषते सामपरत्रूते वस्तुतो भेदः कथने किमस्तीति 


हषामिपिये्व्यम्‌ ॥ १३ ॥ 

8 ‰. 3 ५ रि [१ 

हैषवर्‌ निरूप्य वेदराधाण्य निरूप्यति-- 

मानमाभ्नायास्तदान्नातत्वात्‌ ॥ १४॥ 

मानमिति । आप्न।या वेदा मानं प्रमितिकरणे) छतः) तदान्नातखादी- 
प्रितस्वात्‌ 1 तथा च--रश्वरस्य श्रमममादविभरप्ादिदोपानाघ्रात- 
पवन तद्‌।्नातस्यापि तथात्वासामरष्यम्‌ 1 २४ ॥ ५ ध 
„ ने्वान्नापानामीन्नरान्नाततवे किं पानम्‌-यो ब्याणं विद्धाति प्रयो) 
यदथ प्रिणोतनि चस्ते, इति धृतिरिति देत 1 स्वपमित्ये स्नेप्योपन्यास्रानौ- 


प्वखादिश्यतः पुनराह -- वि 
सवेत्वादर्थस्य ॥ १५ ॥ 


सिति । अर्यस्याऽऽक्नाप्रतिपायस्य ॥ संवेद्यत्वात्पुरुपेण सम्यग. 
रुभषिङ् एकरसवाद्‌ । मथा दि तत्ाऽ्युदोक्तसगानिद्नादिः येनेनाः 


६ सिद्धान्तदर्धान- { १ एषि 


मिवरन्पनेनत्यक्तामिचारादिथ । तया च यथांऽिनमिकाशदर्धनदप्ः 
पराशरो ऽनूभूपते तद्रदान्नायानां सवयि एव प्रमाणम्‌ । शुद्धत्सतेन तु सरमा 
एवविस्षितुमधापि शक्यते ॥ १५ ॥ 

नत तथाऽपि पड्िशचेतततापरतीन्धिफटे विचिकिर्सोदयक्ेदियत जए 


शिषटोषनुषटदि्टवाव् ॥ १६ 


षडिति । गिष्टषजुषएदितान्महाजनमाकपरिगृहीतपशवादुपदिष्ताद्‌ । 
तथा च~-पेदाः ममाणं पन्त्रादिभिः प्रपेतैः परिष्दीतत्वातपरेभ्यः एनः 
संदभांदिभिरुषदिषत्याच । न दि पर्यतःरणायेवत्यानयवादपितुं प्रक्षाः 
तां मततिः । नषा परेषां इतन्दान्ते भाविनापव्तिसाद्यिषा नु 
वपति ॥ १६॥ 
पदान्नायानापदुएतां साधयति-- 
निरया हि श्वासवननिःसतेः ॥ १७ ॥ 
निस्वधेति । निखधा श्रमममादादिदोपरदिताः । कुतः श्वासवननिःनेः। 
निःश्वापसवदममत्ननिष्पन्नत्वात्‌ । तथा च॒ युतिः अस्य महतो भूतस्य 
निश्वस्तितमेतयदृग्बेदो यजुरवेदः सामवेद इति । एतेन मयत्नवतां रनः 
परेण दोंपग्रस्तत्वात्तन्कृतस्य नास्त्यदौपतेति सूचितम्‌ ॥ १७॥ 
वेदपूरत्वास्समृलयादीनामगि मापाण्पमाह- 
स्मतीविहासरास्तन्मृटत्वात्र ॥ १८ ॥ 
स्मृतीति। निरवया इत्यरथः वहुवचनात्पञरात्रादिपरिग्रहः। यदपि स्यृतीति- 
हासाद्‌। प्रलयक्नापपर्पाव्रिस्वादाऽपि शूपानासत व्थाऽप्यसौ नद्‌पाय यस्मा 
दाचा्यीणामिवरे शेटी यां कांचिर्सत्यताटुपादाय स्ुतिनिन्दा्थवदिन शान्त 
कारुण्याद्रसन कप्कात्मक्षायख्करारण च वणयन्त ॥ १८ ॥ 
इदानीमागमार्थानापितरेतर्वैलकषण्यं सकारणमाह-- 
भावंपेतचिन्यदिचिच्यं तत्तदर्थानाम्‌ ॥ १९ ॥ 
भावेति। साबरैचित्पादुणभिदिन म्ेर्नानाकारतवाद्‌ । परैचितयं पैर्तण्यम्‌ । 
केषां तच्चद्थानां भागुक्तवेदादिशाचागां तदथा च । तथा च यस्य यादी 
भङ्ृतिस्तत्तदनुमारदेवाऽऽप्नान मिनि भावः । अत पएवोक्तम्‌-सच्वापिक्र 
शुति्ैर्पा रजोधिकते स्तिरा । पुराणं सतमोरजोदक्ते तपर मु तापम्नम्‌ । 
अर्त समापीयतापर-- स्पृतिषुरणाद सचिदुपनिषदि च खषएयुत्पर्यादिकं 


१ प्रः] निर्ञखनमाप्यसमेतम्‌ 1 ४७ 


श्रकराए्न्तरण सूपकराघ्याखूपानेन च यदुपत्रांणते तन्मीलनसखभावानां स्यप्र 
इृलयनुर्लतया सद््रव्रेमानि मरवेतनायेव पाटलाचुवत्तनषतु । एवं च नप्तानका- 
नुभदानुपनेन भपञ्नरादीनां गदादिवणनपपि प्गच्म्ते । तथा द्रतपिशिषए्- 
दद्रादो च कम्युपासकयेरिवातुषूरमयोपन्पस्तौ 1 अत एव तदर्प कर्मोपाप- 
गमतेरर्मीपिभिः एविस्फरोरपा्थामिधानमपि नादतगतम्‌ ॥ १९ ॥ 
करप ५ 
तप्ये चितस्य ॥ २० ॥ 


हाये चेति । शतस्य तरिपरिधमेदशूुन्यस्य ब्रह्मणो शपते ज्ञापनाय ॥ 
र्था ष साप्तातपरम्पस्या माड्तव्रह्मावमोधनायेव फालाणां वाहुरपमिति 
भाय! |॥ २० ॥ 
तसमविपादनभकारमाह-- ध 
सोपानपादारुन्धतीक्षणवदनं क्रमः ॥ २१ ॥ 


भोपानेति 1 अवद्य पनी | तथाहि--पथा प्रागधः सोपाने पाद 
न्यस्य शरैस्तदपरि तद्पयी यो हइति ! पया वाऽठन्धपीं दिदकीषिपः पुरी 
तेते्तरस्यतारकावक्तीं ततो धुतरोपरिस्थितपपरपिमण्डरं ` ततस्तनं भागव्‌- 
स्थिपारकानपं ततस्वन्पध्यस्यं बशिष्ठास्यं च तारकं परदपिर्वा तसपा 
स्यामसन्यतीं दृशीपति वदद्रह्मणः भतिपादने क्रमः ॥ २१॥ 

नमु चथास्वे कथमत्र मेक्षावतां भिन्नमारगानुतरणमिदयाई- 

भिन्नप्रस्थानं राद्धान्ताप ॥ २२ ॥ 

भिमेति। पिमषर्थाने नासिकाययास्तिदर्शनानतेषु पुरपतयैकाटुयतैनम्‌ । 
साद्धान्ताय सिद्धान्ताय । परतसावपारमापाति यायत्‌ । सधादि-~पयन्र स्वप 
परक्षिणौ वादिमकिवादिनौ तदनु च साक्ष्यलेखूपे न वियते तदि कः 
भादरूविबाकः को विचारः को वा निणैय एतेषां त्दवे्तयव प्रवृतेः । चद्च्छा 
घार्थऽप्यनुप्तरणीयम्‌ 1 तत्य मतपेद्स्तद्ुद्‌ सथ शुतरवाामेमतः 1 आता 
पै जायते पुत्रः 1 एप तरै पुरुपोऽश्नरस्मयः । इत्यादिना रुज्ानमयादिकोरेषु 
पाद्रौणात्मल्वाभिषानेन सर्वगे प्रयगस्यूरोऽचक्षुसखाणोऽमना अक्तां 
चैतन्पं चिन्पाजं सत्तखपषील्याद्विना मतीच्पेव दुख्यात्मस्धमतिपादयात्‌ । युक्तः 
धां भिन्नप्रतार्थानां परिचारपन्तरेण तस्फुर्णावोगाद्धिना च तननिरघने 
परतखस्य मदिपानवृगपादिति मनखिना दयम्‌ { एव ध्वननिरषनमेन्यायेन 
स्वदधनामुत्यादपि्ममि शराद्रै नास्तिक्यतनिरसनायवतार्‌ः ॥ २२ ॥ 


४८ तिद्धान्तदर्नं- [३ पृदिषि- 
. तेण मथनासादुरुभयेनिषिवत्‌ ॥ २३ ॥ 
तकेणेति । तेण न्यायेन प्रतिदराहिनूदाहरणोपन्यापासकेन भथनाच्छ- 
घाथानापालोढनाधुभयो; सदृप्त्फल्योः मादुर्विकासः । निधिवनिपीपने 
रत्नान्पिन्निति निषिः सपुद्रसतदरद्‌ । तया च यथा सयुदरमन्यनादरवानाप- 
पतं देयानां काहे तद्रचछरयदुकूटेन तर्केण सुफटं व्यस्तेन धप" 
मिति भावः॥ २३॥ छ | 
{>> ध्वगास्निसरित्सङ्गादिव 4 
चिवेण्या वापेकाध्वगास्ति्तरित्सङ्गादिव पीताः ॥ २४ ॥ 


प्रीति। च्रिवेण्या घाव; इदापिद्रखासुपन्नमिरटनस्थानदिव । एकाध्यगा 
भिजवररमीनि न विचरन्तीखयैः । चरिसरित्सङ्गादिव गङ्गायपुनासरस्वतीप्त- 
ङमादिव । पौता नागरिकाः । तथा दि--यथा परौतास्िपरितय तरणीः परि- 
चाखयन्तस्तासाकितरेवरमेदं पश्यन्ति । तत्सङ्गमगतास्तु तिटणापैक्यमेव तथा 
यावज्नन्तवस्तिगुणापिकारेष्विदापिद्गनारुपुश्नामर्गेु संचरन्ति तावत्तेषां 
परस्परभेदादेव द्ैतजगल्यवचिषनते। भूये य्निवभीस्थानं तदुतीरणासतु त 
न परहयन्तीति भावरः। एतदुक्तं भव्रति-यद्‌ा पुंसां श्रवरणपनननिदिध्यवासन- 
रतानापैतमावाविर्भास्तदाऽन्तःकरणं मागः सह शवो विराजति । 
दततभावि पुनरिन्दरियपरतन्तरतामाष्ुवत्तदधो विराजतीति ॥ २४॥ 


जिहोपस्थयमो द्वारं स्वर्गापवर्गान्नायाधिगमानाम्‌ ॥ २५ ॥ 
जिष्टिति । निहोपस्थयमो रसनाशिङनेन्धिययोः संयमः स्वरमापवर्गान्नाया- 
भिगभानां हारं मागः । तत्र स्वगो दुःखानवच्छेदुकी मूतदरीरावच्छिन्नसुखू। 
अप्वगैः कैवरयम्‌ । आन्नायाधिणपो वेदतात्पयौदवोधः ॥ २९ ॥ 
द्िदिधविचाया एव वेधत्वषद- 
दे विये पेये परापरे ॥ २६ ॥ 


द्रे एति।.तत्र परा परव्रह्मलक्षणा । अपरा, ऋगादिख्षणा 1 पत्र च 
शान्दरब्ह्मपूिका दि परब्रह्मावगति; । तथा हि धुत्तिः-नविदविन्पसुते तं 
बृहन्तम्‌ । दन्द्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्मापिगच्छतीति । अन विदुषो 
विद्यया जीवतः प्रयशो दतो वा सापराविकफलं नास्ति । तथा च विष्णः 
यथ रियापाक्ताय तया जीवेन्न च सा तस्य परटोकफलपदा मवति यश्च 
दिद्पा परषां यशो नीति ।॥ २६ ॥ 


४ प्रपाः † निर्खनमाप्यसमेतेम्‌ 1 ५९ 


वाद्यामवित्नामे मिधेकर्चयोः ॥ २७ ॥ 


बहति 1 मिगरेकस्योपि्रप्तखहद्धसखयोः । तथा हि-दिविधं दि 
वानं वाह्यासममेदात्‌ । तत्राऽञ्ये रनःसंपिधसखघमीणां द्वितीये तु शुद्धः 
भिचानागधिकार्‌ इति भावः । मिग्रकस्रवपरमानाहुः--सारमातुभूतितद्धद" 
बोपपमकान्तयः । चिशुद्धसन्वना भक्तिश्द्धाया पिभ्रससजा इहि ॥ २७॥ 


करपणी मणिवचिरानुध्यायाः ॥ २८ ॥ 


४.५ [व नु 5 
कपणीति । विरानुन्पाया दीयंकालीनभावनाया; । कर्षणी कृष्यतेऽन. 
येतिपसतुपापिका धक्तिराविमवतीति दोपः 1 पणिबद्यया विन्ता! शक्तिर. 
भीएेमदापिनी 1 यदाऽयस्कान्वस्प लोहाकर्षणी तद्रि दर्थः ॥ २८ ॥ 


सा कुत्र प्रतिभावीस्पत्ाऽऽइ-- 
दुष्यते ध्यायिन्यनिर्वि्ये ॥ २९ ॥ 


स्दयत इति । ध्यायिनि ष्यानक्चीडि । अनिर्विण्ण कदा सिद्धिर्भनिष्यती- 
सयु्ण्ठन्पे ! पतेन दिद्िमोपाख्यानि स्मारितम्‌ । तदुणख्यानं च करसिम- 

म्पे केचन पकषिणः कुलायं निमय ॒तसिमन्नण्टानि जनयामासुः । 
फदाचिरर्खभङेन सपुद्रस्तानि सपर निपरलयापास 1 ततस्ते विरहगमाः 
सवदिम्मानम्बुनि मु्रानयेकष्य सपुदरमिमे पनोपयाम इति दढाध्यवप्तायाचज्चुम्पां 
पेत्तीये रटे सिपि; । तत परेषां तदवलोकमानानापुपदासं देवादीनामप्य- 
साध्ये सिषाधयिषा यष्णाकं क्षीणवपुपां प्म तरेवेति जुयुप्तनं च न प्षणमप्या- 
फेणदचिकर; 1 अथ तेन दैवादागतो यनिनोरद! परक्षिणस्तानषृच्छरिकमिद- 
मिति] पक्षिणः भरस्यखा-सियापः सिन्धुमिममस्माकं दिम्भानपदतवन्तमिति । 
मुनिः सदास्यः पुनसूवाच-- काले कियति सिभ्येतेपि । ते पुनः भव्यः -इद्‌ 
न्पनि जन्मान्तरे यति । ततस्तेषां तदभ्यवसायं॑संस्मरन्निरगरुदयुषेल सर्व 
कथयामाप्त। चैनतेयश्च खस्नातीनां दुःखं पर्सिनदीर्ः सिन्कूरमेख तयैव 
ददे । अय विहेगमांस्तानाश्यस्तञजञम्पयित्वा सागरे निपत्य पकषदरयास्फारनेन 
तर्िखान्यत्तोखयापास 1 समुद्र भयात्तदा तेभ्यस्तदृण्डान्पपयामा- 
सेति ठोके मचरति ॥ २९ ॥ 

जनसी च तिरथि क च ॥३० ५ 
जननीति । कच सस्मिश्चिद्‌ 1 तिरि तेखपाद। चमरप्यापिनि । जननी 

जापतेऽनयेत्य्डस्पादिका गक्तिधिराडभ्यापा दव्यत इत्पथः ॥ ३० ॥ 


८० सिन्यानादर्शनं- [\ वृहि 


तचे पितर्कोन्मिपः कल्मपात ॥ ३१ ॥ 
पयेतत । एसे परतुसद्ये । पितकोेपौ दिव्दतकधिावः । शृ 
प्ररापाप्त्सपोपगतिव्रन्परदुरितात्‌ ॥ ३१ ॥ 
वीजमूद्धचनृद्धयोरन्यस्मादटाद्रा जातु छापि 
क 
फटरपरवणम्‌ ॥ २२ ॥ 
पीजप्रिति। भन्यस्पालषुपाततदुदश्ादिना दगद्फस्पादा, क्रद्धधतप्यो. 
रप्तत्य्नतपो) छौकिकारौकिकपो; । पजं साम्यं नातु समपवि्ेषे। 
पाति पुरुपविदषे | फलोरप्रणे फलमतपभिपुखम्‌ । भववरीलर्थः ॥ १२॥ 
विस्फरवेदवाध्यम्‌ ॥ ३३ ॥ 
चिरफरदिति । तीन विर्फुटुविरपेण दम्भमाणं चेदवाध्पे केनपि 
वाधितं न शक्यम्‌ । तद्ानीपृद्धिवीनिनस्तसतिकूखपनृदिवीजिनथ ऋद्धयनुः 
फूरपर्यं च एृषन्तीति मावः ॥ ३३ ॥ 
सिद्धयध्वनायि ॥ ३४ ॥ 
सिद्धीति । सिद्धचध्वनापि सिद्धेः फठनिष्प्तेः। अध्वानपुएयम्‌ । ने 
भ्प्रयितु श्रीटमस्येति तदित्य्थ । तथा च~ स्एुरद्ीनं निसरगदे सिदे. 
रथ्यां भापयत्तीति मावः। 
हैं + पिदरं [> 3 
त्वभिसंपिददारं धीवेशयसिष्योः ॥ ३५ ॥ 
दतिविति । देस्वभिसंधिः कार्यस्य कारणादुंथानं धीवै्यसिद्धयेषुद्धिनै- 
कैरपफलनिप्परयोः । दरारपुपाय इद्य्थः ॥ ३९ ॥ 
नाप्युपेक्ष्यमुपक्षयं चेत्सैपणा ॥ २६ ॥ 
नेति । यदि पुंसां तखचुभुत्सा वर्तते तहि जगति यदुपेकष्यं तदपि नैपेष्यं 
तिवस्तुन्येव तस्वोद्धावकतामप्री्तसादिति भावः ॥ ३६ ॥ 
यर्तुतसाधेगमे दैतुपाह~ 
तच्वाभिष्यक्तरहत्वधिगमपितर्कापायाणयाम्‌ ॥ ३४७ ॥ 
सेति । त्ाभिग्यक्तिवसतुस्वरूपाविभावः ।! देखधिगपवितरकापायाम्यां 
हैतवधिगमो दतु; कारणषटुपादानाख्पं निमित्ताख्पं च तस्याधिगमः स्वापी. 
मत्तया मानं वितेक्ीपयः सश्चयापगप्ताभ्पामिद्पैः । पिततकपाय इत्यनेन 
सेदेहा्दये तत्वाभिच्यक्तिनं स्यादित्यपि सूचितम्‌ ॥ ३७ ॥ 


४ प्रषः] निर्नमाप्यसमेतम्‌ । ््‌ 


तन्नीर्धीः कमोत्ुरा ॥ ३८ ॥ 


तदिति । कमसु करमोध्यगापिनी । पीरन्तःकरणप्‌ । त्री स्तछपापिकना । 
तेथा घ-बुद्धेः कपोर्ुवतादशनं वेत्ताह तसर्सनिकरपोऽुपी यताम्‌ ॥ ३८॥ 


युजानः कौरववाताऽथांत्‌ ॥ ३९ ॥ 


मे इति । ग्रौशचदद्याता जौ इव ध्येयनिएुणः । अवत्फिसतः । 
॥ 


गरज्ञानो योम भवति । तदानीं बाेन्दियव्यापारविगमादिति भावः॥ ३९ ॥ 


येपां यत्र यत्न तरीवराुरतिररयते कारे तक्तिद्धिरन्यं भवीति दरश 
„यत्ता 
रतिरेकान्ताऽ्थं मणिवत्‌ ॥ ४० ॥ 
रतिरिति । एफान्वा भरणाहा । अर्ये स्वव्रिप्ये । भणिवध्रयाऽयस्कान्तो 
मणिर्य आकषैति ` तथा मितासताजुरतिरपि स्वविपयमाक्रपेति । तथाच 
पीत्राुरक्तस्य सखतः परतो वा तरिसदधिप्वदयं मपीति भावः 1 एतेन श 
भेपुपाषपानमपर सूचितम्‌ । 
हुपाल्यान च कथिकः शद्रचन्युद्दामः क्िपधित्ततौ नीदं निमीप 
पेसििन्नण्डार यजीजमत्‌ । दैवात्तत्र यद्च्छ्ा विचरनकः कुञ्ञमो गात्रयपणेन 
तेषणा सद्‌ तानि मुप पातयापा्त। अथासौ विरयो भध्ान्यण्डयनि निरीश्य 
पकपेतपना हुषा भिलपच्चिभं दुरास्माने दृन्तिमरद व्वापादुविप्यामति 
घाहं संफरप्य परनरवितरितवान्‌ । बुदततदर्यपद तु क्षीणवपुस्तत्कथमेनं निषा" 
तवप्यापरीति । तततस्तदुपायं स्वयपरनाक्षपाणः स्य्वन्धु मूद्गुपल्य यथ्राप्तकि- 
रिते धि्घापयामात 1 शश्च व्याजहार - वन्धो भवतोऽपि छदरवुरहं भग 
यपा तः । तत्कथं दुर्यापारमिमे साधयितुं शक्नोषीति भवाज्छीरः परिहाय 
ए मर्यागल पुनस्तनय।तुत्पादयहु । तदाक्ण्यं क्षीणचन्दुएव्ीदरुवाच- 
पित्र यदि स्यामहं प्रभ्ष्टंकस्पस्ताह दूनापदु वषुः प्तिय्पाभ्ुक्ता 
दविरेफोऽपि तन्मार्मपसमीषय चञ्चुता साय ्खपस्तदवन्धु भकरजदुपत्प्या । 
तमो प्रण्कः सद्‌ च॑श्रमेण शरिगेमागतोऽसीति कृतमश्चात्तर्‌ बन्धुवद्न- 
परिनिर्मतं तद्षन्धुद्रनतमादण्यं कोपेन कस्पितवपुरारक्तखेचनः स्फरितिषषः 
भोवाच-- 
रेरे दुरारन्वनजातन॑न्ता निय पतरान्पप यन्धदन्धाः 
अहये तदवाप वहुषरापां स्थने मीरे पपि जीवि सप्‌ ॥ 
९ 


९ सिद्धान्तद्र्धनं- [ ६गृक्तिप्ठ- 


अङं पिटम्बेन समीकषपनं से स यग्रासि वदे दूषा 
न्प दियुद्ल पदेन फुम्मं चूर्णं विवर्णं च करोमि सथः ॥ 
हयेन वीररतष्टुवदईरस्तयोरग्रमासाच गजामिपूौ छम्फेन टम्पन 
चाद्ाजीत्‌ । ततः क्रियं गच्छलवद्‌त्‌- वन्धो भ्षयातुरागेण ध कि 
न सिध्यति । कि वष्टुनाः-सस्ममविगेन्दुमपि करे विधाठुं दकरोमीषि, तच्छ 
फरिव्यापादनम्‌ । इदानी फिल तर्को दरपिदपमिधीयते--पते मधुत्रत तव 
वन्धुना पृषरषद्रीपोद्धीय चज्चुभ्यां करिणो नेत्रगोक्ते मालयिततन्ये । भवता च 
तत्कशपमेदय निरन्तर गुल्ितय्यम्‌ । तदुत्तरं यत्तन्ममव त्रम्‌ । ततस्तद्‌" 
शपएषजीयतां चञ्चुपता कृतचञ्युधतिनान्पीभूनं गुञ्लनवता च भ्रमरेण मदकलं 
मातङ्गं काननानि वम्थ्रमित्वा पितं तमवलोक्य चातुयचिन्तामभिमण्टूकर 
जस्तदग्रतः सशब्द धावितवान्‌ । वारणद्च तन्निनादेन जलादयपटूमाय 
तपतपसार । ततः कियद्दूरे मेकः पर्ायदेपं दुष्क सरः समरापस्ताय 
तदुपरि तिषठघथै रुव 1 तततवङ्करमणेन वृप्णया च कण्डागतमाणो द्विरदः 
स्िग्धां एृदमालममानः सलिखोशवे निश्चि मेकाभिषुलस्ती्रनेन गच्छ 
यादापद्फे निमग्रः पवत्वं गतय । मेफथ सपदि तन्म षिपुत्प्टुल एनः एनः 
पद्ाधातं कुर्यज्ञगजं । ततस्ने सिद्धमनोरथाः मीणन्वः भियभाषणेन परस्परा 
प्य स्वस्वस्यान भरतस्थिर्‌ इति । अग प्रापि इणाड्कुरःयायेन यस्य यत्र 
का-्तरतिश्पते तस्य तन्कार्य॑तिद्धिवीजपस्तीलनुमेयम्‌ ॥ ४० ॥ 
बरतायतिर्ज्यायसी क्रमद्धरवदातस्प ॥ ४१॥ 
्रतेति ! रतै धाल्चविदितस्तद विरा ५१ वा यः कथिनियमः। तस्पाऽऽपत्ति- 
रलगामित्वमाग्रदो वा 1 ज्यायसी मदती 1 कुतः क्मरद्धैः क्रमोपवृह्णत्वाद्‌ 1 
कस्यावदातस्य । अव्रदायाते [वप्रा मत्रा ज।[ऋऽननाति अवदत; सन्वुः 
णस्तस्येद्यथः । तथाच व्रतायत्तः श्भरक््युनभपिदात्तत यपतितथ्यम्‌ ४१ ॥ 
त्र बह्यययस्य पपान्पमाह-~ 
दह यर्थमुदयमदव्तत्वात्‌ ॥ ४२॥ 
चलयति । ब्रह्मचर्षमाणिपादिवर्मनसदिताषटङ्गमेयुनवर्जनम्‌ । उदग्रं मतेषु 
भधानम्‌ । छत उदुत्तिन्यास्मतिलोपपरिणामर्पत्वात्‌ । तस्य॒ च षटुला- 
नथनिवतकत्ादायुराध्पवरदणत्वद्रह्यतचाद्धावरत्वाच्चा द्रएच्यम्‌ । अत पएव 
श्रतिः-यं चह्मचरयेगादुविन्दते । ग्दमेधिनां तु स्वभा्यायापतावपूर्वणि रेतः 
सेङ्ेऽपि न रह्मचरयच्यवनम्‌ । सतोत्पर्यनन्तरं सवेथा पोपिद्रननं तु पहा 
तमिति । ४२॥ 


४ प्षठः † मिरञनभाप्यसमेतम्‌ । ३ 


ग ग्ववापर्हिसाऽऽमिपसुरायहादो चोदनानिरुन्याऽऽेः॥ ४३॥ 
नति । पषायादौ चोदना दारणा नास्तीलसः । व्य्रायो पेन । 
$णभमिक्व्याऽऽपे रागतः म्तः । वटुक्तप्‌-- 
रिधिरयन्तमभाप्तौ नियमः पाक्ष सति । 
तन चान्यत्र चे पराप्तौ परिसंरूपेरि. गीषे £ 
यं दि कारिकार्थः शाच्तो रातो न्पायतथाभापत विधिरपविभिः; 
मा सकामो यजेतेति स्वमर्धियागस्य मपाणान्तरेणाभ्तस्यानेन विधानात्‌। 
पतः पत परहस्य राणाभावि एनरपर्सयमापको मिमिपियमः। यया रही. 
गवहन्तीति वैवुष्पस्य नानोपायसाध्यः - एवघात्तपपदाय यद्‌ नखदरानकर- 
दनादिभिस्वञर मयते तदाऽयध्ातस्यानेन विधानात्‌ युगपदुभयमााविवर्‌, 
म्पादतिपरमिधि; परिसंसयार्यः । यथा प पचनता मह्या इति ! 
एदि बाप न प्नघभक्नणपरं तस्य रागतः भप्त्वात्‌ 1 नापि नियपपरं 
पत्रनसापथनखमक्षणस्य युगपरपराप्स्य पके एुनरपाप्निविरहात्‌ । तस्पादिदम- 
पवनतमकषणनि्तिपरमिति मति परितणावरिधिरिति । चया च--कती 
भायामेयदियेति रागेण एव तत्काटीनविरपो नियो न तु निसगरिपिक्- 
णद्रात्त्र निरस्तएगस्यासमभ्ात्‌ । अतत एन व्रस्मचपरं समाप्य शटी भवै 
हिवि गादैरथयोपदेशे सपि ब्रह्मचारिणो भैषिसपपयते । पएवम- 
परपभीयं पशुमाङमेतेति शासोक्तस्यग्रीपेमीपयागाद्गपश्वालम्भनस्य राग- 
माह्यापि पगे विरायतेमवान्नियपर एव । ननु यमत्र नियमो युस्ते । 
भा स्यार मूतानीतिद्रुखा रि्तामात्रस्यानिष्टसाथनताविगगादिति चेन्न । 
सापान्यराच्चसय वरिरोषकासेनरपरखनियमाद्‌ ] निपिद्धस्यानिएागुवन्ित्तेऽपि 
दिभेयस्य चछवादिएपाधनलवाद्रा लोकव । वयः सौतामण्यां सुरां यदी 
ति धुय्तपय्इ्यपि चस्या ारपरवाद परविद्यां सौनाप्या 
मेष निपमः 1 सं -शञऽप्ेगिङ्गस्यशुङगुणस्य तस्यैव तदभिस्ये; । अत एव 
फुः स्मरति-- 

* कवदिि \ यथा गारोदन्व देदषमरदनर्गनिष्ेदसेऽप्यर्पातिस्पय यवदिएाध. 
गतम वोदुः दृतिरिव, यत्रस्थ वयोऽ शुध वदान्त 
चैव वोप गुगमरायस्ये दरोपस्य मच्छकयाऽवष्यनातरादसदीना परदाय दिव । तणा द 
३ पषुरकवाद्ेन चरा वस्य मूकाय लेन सतिम से 


‰ 


शया पुण्याभिकयाच्च त्र एजघान प्रवृत्तिरष्युपपनेतत वातिकम्‌ 1 





८ चिद्धान्तदर्नं- [ दपि 


यश्षसछःपिथाचात्रं सथं मातं सुराय । 
तद्रा्मभन नात्तव्यं देवानामश्नता दविः ॥ इति । 
[, काका ^ १ 6. [= 9 । 
दिसदिषमरतु बाप्नगेष्यवि जातमात्रस्य परायः प्रयटतमोर्नसस्य कषतर. 
यादिनातीयस्मैव रनस्तमोभ्पारेव तत्मवृतेः ! या पुनरालदृं शुगारी" 
तानां कस्यविक्तस्ययिचदभिर्निरसौ लोकसंग्रह वखवद्ारव्हुपफाः 
दवितिने शरास्रविदरदिपतवादः॥ ४२॥ 
सो यल्ट्दषाति तप्रैव तदधिकारमाद- 
तदीष यच्छद्धाता ॥ ४४ ॥ 
तदिति। शतिस्तिषुराणवामेपु यत्र यः भरदथानस्तस्यैव तसिन्ुल्या- 
धिकार इति मावः 1 अव एवाऽऽ्टुः-- 
साखिके साचिकं पुख्यं राजते राजसं तथा 1 
तापसे वापस कर्म तद्धि तेषां निसर्गमाष्‌ ॥ इति ॥ ४४ ॥ 
दृग्भ्यां दयपरानाभ्यामन्पाऽपि ज्ञानोद्धाविका काविदस्वीति द्धयति-~ 
छना<न्या दक्‌ ॥ ४५॥ 
छन्नेति! अत्र गासमा निहितशक्तिवितनेपौ येन निमीदितक्षस्यापि विरिषट- 
क्ानुसधते। अन्या याष्नयनाभ्यां भिन्ना । छन्ना चेतति भिगूढा । अस्तीति 
प्रपः। यथौ विधते ता मालेचनादिनेव मतिभातीति वोध्यम्‌ ॥ ४६ ॥ 
तदेयमृतं चलेन्दुवत्‌ ॥ ४६ ॥ 
तदिति । तदेवं सा तृतीयया दृशा नेयम्‌ । यत्तहतं तथ्य भवतीलर्थः। तन 
दौिकच्छान्तमाह-चषेति। यया घनगल्यादविवशाढदिरचनाभ्या भरतीयमान- 
स्यापि गतिमचन्द्रस्याचा्चद्यं भतीयते तदवदिखयः। तथा च--यथा दर्षने- 
न्द्ियं नेत्म्रेविदसदवदादिजगान जनयति तयाऽऽत्मने दवशक्तिरप्यन्तरेव 
विजञम्भमाणा बस्हुनखणद्धावयतीति भावः ॥ ४६ ॥ 
न सूरमपु सर्वस्मिन्नियतेः ॥ ४७ ॥ 
नेति । सषु मलुजेषु सर्धं म भाति सा टगित्य्थः । कुतो नियतेः 
मूगभितकपैविगेपापीनत्वाव्‌ 1 अत एवोक्तं उद्धिः कमौदुसारिणीति | ४७॥ 
टुपराक्चोऽन्यः ॥*४८ ॥ 
ट लक्ष इति । अन्पस्वदिदीनः [दुपरा्षशनश्प्तानप्य चः | तसगारगधा 
स्वादिति भव्रेः॥ ४८ ॥ 


9 प्रष्ठः] मिस्छममाप्य्तमैतप्‌ 1 व 


व्यादि सं शनेः करगपत्‌ ॥ ४९ ॥ 
„ इरुतमुा दति । सर्वं जदपरनडं च जगद्‌ 1 दनैः करमशः । बुधुसुाततख- 
भनातोरायत्तं मति । पारतन्त्पे इषठान्येन मिशेपयति-करावादरति । इर- 
फरितिामलक्बदि र्थः । दििदरदनुभवघ्रोहकः ॥ ४९ ॥ 
पशुरविभेकषोऽन्वर्थक्यात्‌ ॥ ५० ॥ 
पिति । अविभेत्ो विशिए्डदिरद्तिः पषुरेततान्नाऽभिषीकि । कला- 
दन्वधरयाु 1 परषसविरपेगतिव्धतपततिप्राम्याद्‌ । वदाह्ुः--पवयतेः इ 
पृरादेे पनरितिपदं स्मृतमिति । एतेन पदाथानां स्वे पृथक्मतीतिद्रारव 
विषदापयमानस्वरपत्वायत यस्याविविक्तवोधस्वभातौ न भङृएपारिति साम 
तमू 1 तथा च--पथा कीयपतप्विरेगपञ्चमातुषागात्तरोत्तरेषु श्ञानपकपांदि- 
रत्कपत्ताऽवरभासते तथा परसुष्येप्वपि केषरेपु वियेकमकपादेवे पृज्यताऽऽभि" 
शृपसतुसपेयमू ॥ ५० ॥ 
9 ४ 
विदोऽप्यन्न्ो निसर्गस्य ॥ ५१ ॥ 
बिरोऽपीति ! विद्स्वसक्गासेऽपि निसर्मस्य निखगे नाम मतिः माक्तन- 
पमायधेयोः सैसकारो वरपानजन्माभिन्यक्तसतस्यान्वचः प्रतनराः । विनाऽपि 
भृयत्नन जुम्भमाणत्वा्तस्येत्ति मावः ॥ ५१ ॥ 
विमृश्यान्येभयो व्युखयेरन्नसरखदव्रर्या ॥ ५२ ॥ 
तमदूविमृदयेति । अन्येभ्यो सुर्वागमेभ्यः । विहय वस्ुखरूपं ज्ञाता । 
अश्दाटृत्या पनः पनरावर्मनेन। ग्युसपयेरन्विशिष्टसंस्कारणुत्पदयेयुतिलर्थः । 
चथा च-निजाध्यवस्तायेन वस्तुतसाभिङ्गानाममभ्पासपाटवाज्वनवसस्कारे 
जायते । सेन चाऽऽत्मनः परेषां च प्रेयः परपुदेतीति कुशयतितन्यम्‌॥५२॥ 
यप्तिनघातुविध्यषाह-~ 
कुटीचकबहोदर्दसपरदसा यतयः 1 ५३ ॥ 
ुटीचकेति । ये च चह्मणि यततनशीखास्ते यतय; कुटी चकादिनापानः 
तेत्र कुटीचकः स्प्ाश्रपयषपरपानः 1 वहोदेः कमापसजनाकृट ज्ञानाभ्याप्तम. 
पानिः दसो त्रानाभ्पासनिष्ठः 1 परदसा निच्किः ॥ ५३ ॥ 
नानध्यासृदगि शिवं शिवम्‌ ॥ ५४ ॥ 
इत्नि वैयापिके सिद्ध(न्वदशने वेदान्तविज्ञाने परापरत्चनिष्हः 
पणे द्वीये बुक्तिपाठे चतुथः रपः 





८६ तिद्धान्तदनिं- { १ त्न 


नेति । अनध्यात्पदति) यथ्यातमदिविरदमिधिटे नति सिरं ष्मो 
नास्तीरयपेः | तथा हि-ये चि कोऽहमिति बुत्तया सस्यव कं न 
विदृसले ताददनु्ातरनाद्धिना कर्थं परेपापरभ्युदयमानवेयुः | अत एव रतिः 
अविद्ायापन्तरे कपनाः स्वयं पीराः पणितं मन्यमानाः । दद्रस्पमानाः 
परियन्ति पुट। अन्धेनेव नीयपाना यथालयाः । तस्यादिहानात्मदर्धिम्यो यः 
युग! स चाऽऽपतिष्ृष्टया रमणीयोऽप्यामापर एवेति पिद्रतिपिद्धान्तः। 

हृति तृतीये पृक्तिपाठे चतुः मपाठः ॥ ४॥ 
एति षदे भाप्ये निरञ्जनास्ये दृ्तीयो पुक्तिषाटः 1 


जय चतुर्थो त्तानपाटः। 


तत्र प्रचमः भ्रपाठः} 





शुक्ति निरूप्य तत्कारणं बिरिष्य निरूपयितुं चतु्वपादमारभते ~ 


चेतन्यं हि धीस्थं वृत्या स्फुरज्ज्ानं गवाक्षाकवत्‌ ॥ १ ॥ 

भैतन्यपिति । चैतन्ये भूतमौतिकमपच्वाधिष्ानम्‌ । धीस्यं बुदधिदर्पणे 
मतिफदितं एत्या हेपाकारया स्फुरदवभासमानं क्विपि गवाकनार्कवद्‌ । चट 
स्करेण गवराप्षातपवद्‌ । ज्ञानं नित्यैः 1 स्फुरणरूपस्यापि एनः स्फुरणं 
धीटटसैयो पच्यते । पृततेर्था कारिते तदुपदितचैतन्पस्यापि तदाकारित्वावद॑- 
भायात्‌ । अत्र यथा गवाज्ञातपः खस्यमातैण्टभरमयैकोऽपि करनतनेनैष 
पृथकरमतीयते तथा धीष धीस्थचिदपीति घोध्यम्‌ । यदाकारिण चिदाभा- 
सस्फरणं स एव तदिपपः {स च दविषो वाद्य भन्तरथ । ततर वक्षः शन्द्‌- 
स्पा भरमाणेन शरोघ्ादिना भकादयः । आन्तरः सुखट्ुःतादिवुदिरथ- 
कटस्येनैद मास्य; 1 एतेन स्फुरणात्मके विषयिणि ज्ञानि विपपता न संभ 
वदी्यययेयग्‌ 1 दिरतर ज्ञानस्य चेतन्पानतिरेकं गमयति । अत एव शतिः- 
सपं ज्ञानमनन्तं बरहनेति । धीपदं धीन्दरियान्तःकरणवतकारणो परक्तणम्‌ । 
तेन वाद्ये निधिकरषाख्ये सुप्प चाज्ञानग्रिषयके ज्ञानतमन्याहतम्‌ ॥ १ ॥ 

वृतिश्च भेदाप्रानात्‌ ॥ २॥ 

त्तिरिति 1 इततिषृदधस्तदाकारपरिणामः । साऽपि ज्ञानं व्यपदिहपते । 
कसमद्ेदामानात्‌ । व्यवहाखरलायां वृत्तिङ्ानयोरभेदमतीतिषिरहात्‌ । तया 
पोक्तमू- 
# नैवास्पयुद्धथा शक्योऽयं विरेको वुक्तिवोधपोः । 
तार्किका यत्र भंगः सांख्यामां भरषठता यतः ॥ 


१ पष्ठः मिरेखनमाप्यसमेतम्‌ । ८७ 


विज्ञानवादिनो कदा वृदिङ्ञानािेकतः 1 
वानासलश्तौ एदा मेनिरे ्षणिकां चितिम्‌ ॥ इति ॥ 
एतदभिप्रायेण भुतिःप्याह- हीाभरिततस मन पवेत ॥ २॥ 
बानं विभजति 
[> 4 
दिषाऽनुूतिः स्मृति ॥ ३॥ 
द्वति । द्विभ हुम आवियक रेन्धिपनथ 1 तायः सषि. 
शालीनः । दविरीयप्तु नागरत्छभकाटीनः | ३ ॥ 
त्र पुरन्दरे बिमनति-- 
नेप्याया परत्यक्षानुमानशाब्दसंेदात्‌ ॥ ४ ॥ 
भरयीति । आद्ाऽतुमूति; 1 ४ ॥ 
तेच प्रस्तं रक्तपतति- 
संप्रमोगनं भतयक्षम्‌ ॥ ५ ॥ 
सथिति । संमपोगने सनिकजम्‌ । संमयोगश्च पिदाभापतस्य स चानारे 
पदा एनरिन्ियदवरेण जायते । सर्म लौरिकमरयते तततद्िपयसंनि- 
केपापप्रपाऽन्तकरणस्प तदाकारं पसे त तदनपेकषतयैषेति बोध्यम्‌ । 
अगा ऽहुः-- 
धत्ते च्ुप्तदाकारं विखष्याधं खनेनसा 1! 
अन्यत्तदाष्ृति धत्ते यधर्थो यद्नगस्तद्‌ा ॥ इति ॥ 
अत एवेदं वस्तुतच्पिलयायातम्‌ ॥ ५. ॥ 
सस्य पुनच्िभिरुतपद्यमानव्वेन भैविध्यमाद-- 
खमनोधीप्यः ॥ ६॥ 
सेति ! तसलक्षं खमनोधीम्य इन्िपान्मनतो वुदेश्च जायते । तत्र 
पां भागिन्दियाचतेो परनसस्ततो बुद्धे संमति 1 तपा दि--यया 
पफटिकविम्बं स्वच्छतेनमा सथ्यदीहुपादाय तदाकारमादत्ते तथेन्द्रियाण्यपि 
सकीषयन्रहारेण दपयाय वदाकारं परिणमन्ति । स एव प्रिणापो 
छविरितयुच्यते । तथैव रस्या पू ज्ञानं निविकस्पाल्यमुत्पयते । तवः पुनः 
मद्याृस्या भरूपध्ये मनप तथैव परिणते फिमिदमिति संदयारपे भवतति 1 
नेतः भागे ततदर्तुकटपनं श्ट त॒ तस्छरणं त्यभिकतारयक्ते । जयते । ततौ 
शरि वुद्धौ सद्त्परेणवायां चडादिरेदायमिति निश्वयाख्यं भवति । तत्नाऽऽ- 
यन्दियकगल्यस्छ्रं दिीयं मानसं रिनितसषटं कनीय चदं सुष्वं नायते 


८ सिद्धान्तदर्धनं- [ ४ त्रान 


दु समपस्प परकमतया तत्पार्यक्यानुमपपिरषाचत्रविध्यं सदा नावमापी । 
तत्सनमेवोत्यदपाप्तमत्तीय स्वरितं विद्प्य विष्टप्य क्रधादद्कारिणानपरि। 
तेनादं सज्छयनवानिस्पभिमानः स्फुरति । तथान्नाननिवृसय॑व जायते | दर्पा 
हि-साप्तादारे परादा एततिफलयतन्ययोदमयोस व्यादिः । ततर तावदु" 

ति्पाप्ला तद्रणानाप््तरः । फलन्याप्त्पा च धटाद्विस्फुरणम्‌ । तदुक्त ब-- 

दुद्धिवत्प्ययिदरामासौ द्वावपि व्पाप्तुतो पयम्‌ । 
तग्रान्ननं धिया नश्येदामातेन घटः स्फुरेत्‌ ॥ इति ॥ 

ताश्च श्तयो विषयद्रारेण एवचिस्सेच्छया चेद्धियोत्ेजनानायन्ते। प 
त! एव धीद्धिपमनोषुद्वयः सेच्छय। कायिद्धिपयानव्ष्टम्य पुनः नस्त 
व्यापियन्ते तट प्नैसचद्विपयाणामद्रमलत्राठन्मीखनेन तत्तद्रसतुविज्खानं मि 
न्मारोदतीति युयत्युट्यष्‌ । एतदुक्तं मधति- तानं वादययादिगतपू । चिदा 
भापविपयोभगैकपकादाख्पं जायते ! आतलपतमवेतं तु नरत्तरस्यगवाप्नातष्‌ 
वदामासस्फुरणमात्रम्‌। तत्र चोभयोः मकाशरयोरेकतसे मुख्यथेदन्यतरौ गौणत. 
याऽवमाप्ते । यथाऽयं घटः, घटमहं पदथामीति । एवे जतिनौतिमद्भिन्र- 
सार्किपदिस्प्युत्पत्तिमात्रेण तदरद्धिरेवेकताप्र्त्वादध्यक्षता । अन्त त्तिविशेप- 
पाणां तु सुरादीनां ष्ट्टस्यभास्यानापन्नानविष्देेद्धिपसंनिकपानपक्षणा- 
स्लन्मनैवाऽऽमासस्य तदराकास्तिति वोध्यम्‌ । अत्र तु पनतिपिरस्ये पटादौ 
पानवादीनां नं चाक्षुपता। तेत्र तदेन्द्रियस्य तत्तमाभदकदाक्तावरदण सनक 
पृविरदाद्‌ । यजु एक्तिस्तरीकरे बिधुराणां स्यायरसिकानां तप्राऽऽरोकसद- 
फारिताकल्पनं तदुरदरन्या न राचत्त । मातपण्टले माजाराद्‌( च 1तानरभद्‌- 
छ्रक्तिमचषपि व्यभिचास्द्शैनाद्‌ ॥ ६ ॥ 

दुत्ाखाकिकसानकरष।ऽप्यस्त(लयाद-- 
योगजश्च प्रत्यासादः ॥ ७ ॥ 


यौगजो सोगाभ्यास्ननितो परमः) सच परकृष्टससस्पः 1 प्रल्यासादः 
भ्रयासततिः । तथा च ॒भङषएटतसछं स्वच्छतया सर्वे संनिषृषटं विग्रहं चार्थं 
ठ्यामोतीति भत्यास्ताद उच्यते! स॒ च वाद्यन्दरिययत्रानपेक्षतय॑व नायते 1 
भ्यक्षादन्यस्परोकषम्‌ । तच द्िधाऽऽ्हुयथा-- 
कररैतन्नोऽन्यतन्रश्च परोक्षटमवो दविधा । 
आद्यौ विचारजः पेषः केवलाप्तवचो मवः ॥ ७ ॥ 
पं निरूप्यात्रूपानं निरूपयनि-- 


ग प्रः] । निस्छनमाप्यसमेर्तम्‌ । ८९ 


व्या्तिवोधजमनुमानम्‌ ॥ ८ ॥ 

तिथि पूैवन्छेपवस्सापान्पतो ष्टं च । ततर पूषवरकारणसिष्रकय्‌ ! 
एया भोन्रला ृषटपतुानम्‌ । ग्रेपवक्ार्यरिष्गकप्‌ ) यथा - धूमेन दैरतुण. 
भम्‌ । ताम्यामन्पत्सापान्यतो द्एम्‌ । तत्पु! स्वार्थपरायमेदाद्धितिधम्‌ । 
पन स्वाय स्वमातरप्रयोजनके तखमसीदादौ द्रएग्यम्‌ 1 परार्थं परमात्र 
पनन नास्तिकादिसंशपनिराकरणार्यं जगदिदं सकर कार्त्वादिया- 
परुरपेमम्‌ ॥ ८ ॥ 

अनुमितिदैतरपा ग्पादनिस्तामाहई-- 

साध्याव्यभिचारितिा हेतौ व्याप्तिः ॥ ९1 
प्यति । साध्याव्यृभिचारिता स्ताध्पवदरवृत्धिशे सल्यनायृत्तिता } पथा 
चरतोः पाध्यवनचित्यै सत्यन्यारततिर्वपिति तक्षणम्‌ 1 तथा दि-बहिमानये 
भृपरादिखन देतोधूपरस्प साध्यवति वहिमति महानसादौ हत्तितरे सति साध्यम- 
कवभ नरुहदादावषत्तिसवं र्पाछिः । अव च यत्र यत्र धुमस्तन पत्र षहिर्मपा 
महनसपिलन्बयः } त्र न बहिस्तन्र न धूमो यथा नखदहुद्‌ एति व्यतिरेकथ। 
पया च पू मदानसादौ पमे बहिव्पा्िनि धरिता । तदनन्तरं कदाचिद्षस्य पर्वते 
देभनेपर 1 तदनन्तरं यत्र यत्र पूमस्तत्र तन्न बहिरिति व्याश्चिष्मरणप्‌ 1 तद्न- 
न्र्‌ र सोऽयं वहिमाजिल्यलुमितिजीयोे । धूमवानपं बहिरिलिन बु देगें 
भदः साध्यवति महानसादौ दतितेऽपि तदन्पयस्िनयःपिण्डाकौ वृत्तितवानन 
ध्याप्रिरिति । च चेदं दरीच्छागोचरो जन्पत्वादित्यादर। साध्ययदन्याप्रसिदध 
र्चयापतेरेति वाच्यम्‌ । तत्न सध्यवेद्न्यासिद्धावापि तदन्पावृक्तित्रसिद्धेना- 
नरपतेऽपिभेत्व्य इतिषत्‌ । एवरमन्यदनुसपैन्यमू ॥ ९ ॥ 
चद्‌ निरूपयति- 


प्दधाजं शाब्दम्‌ ॥ १० ॥ 
पदेति । पदथीरज पदजञानजम्‌ । यथा राजएरपः स्वगैकाभो यनेन । त्था 


च विङ्गातकन्दादर्यामिधानेन यद्राक्याथविज्ञानं तच्छान्दरभिति फरतिपर्‌ । 
तेत्र षाक्यं हि दिषिधं रौकिराोकिकत्यभेदात्‌ । चाऽऽ लोङ्पातव्यन्‌- 
हां तीयं वैदिकामिति बोध्यम्‌ ॥ १० ॥ 
शेम निरूपयति- 
भरातिभातिकवभासोऽध्यासः ॥ ११ ॥ 
मातिभासिकेति । अरत्तिभास्न दन्पतीनि भातिभापिकः ॥ स्वराश्रयस्रतच्तया 
सचायरानिव यथा मरीयिक्ादविः । मातिमासिक्वस्तुतरिपयको सौभोऽधयाष 


९० तिद्धानदर्यनं- [४ ज्ञाने 


॥ 


शर्मः । पतिभाणकिऽपं दिविधा-पूलप्राननो रगिकाद्ठाननष- 
सप्राऽऽचो ध्योमादितपद्यः । द्वितीषः दुक्तिरननादिः। एवं च दृक्तिनः 
तपमिलप्र भातिपासिकरनस्य छीमिङतादसिकरनतस्वामावावमरानिविग) 
शक्तिम रजतीति वरैद्ालिकनियियल्यावि नामिः । नप श्रानििस्ये 
धुका मसिद्धरनतदिनमेव केवरं अतिभा न तपराऽश््याक्कर 
भानु किचनास्तीति पीयलपतं युक्तप्िति पास्पपू | मलक्षप्तामान्पं परति 
ततद्टिपयसंनिकर्पस्य नियमाद्‌! न हि पटतनिपर्येण परत्नान नागते । न चत्र 
कानछक्षणारक्तषगपं निकप॑क्रसने सापीयः । धुक्तिरजते रजतं पष्प 
परषपापीति छौकिकमलक्षपिपयत्ताद्‌ । तत्र रजतादिषत्कांखदिरपि तर्न" 
फपापरया मानापततेः 1 तदभ्यु्यमे च परानामाव्रह्‌ । अन्पया वदिणान्ूषा 
द्वियादौ सथान वषये प्रलक्षापएत्पाऽनुवरिलम्य॒पगमस्य मरपत्तगीततापए 
त्थ । पिच, पदि पुक्तिरजतस्य रजतं न स्यच रनतपिलेषं ९९य. 
सैयमस्याद्‌ । यत्रासि तदिदरतया न नात्वपि ष्यम्‌ । पथा सपुष्पमिति 
निषमाद्‌ । रिच) मणिम्प्ादिशववरपा पिठपरननगरादिदणादिस्थस्छ्मा. 
ण्डमतिविस्यस्य च दर्धनादरपि तदरीकार्थम्‌ । तया दि-परातिमािकं नाम 
पदार्थमन्तरेण फुदक्िनि मायया नुम्भमाणे गन्धर्मनगरादिकं पूपमष्ं दयते 
कर्थं चा दुकुरादियोगेन ततन षदे च भाक्तपानो मार्तण्डः मतघुमरहति । न चापौ 
खस्थ पतेति वत्तु युञ्यते । चाधट्यादिम्तराद्‌ । भिम्वभूतस्य तस्य दुगे 
एहाद्यभ्यन्तरे वा मवरेशायोगाच 1 किंच मतिफितस्य तुष्टस्य श्रीषास- 
युसत्वाक्रीकारे चश कथषुपपयते स्वचक्षपा स्ववभुरीक्तणस्य यगते 
णाप्यशक्पर्वात्‌ । तस्पासतिविम्बषिदपिति मृगद्पष्णा श्रपयतीति च 
साधु सगच्छति । रिच श्रानििकाखोसपन्नाध्यातिक्पदायीनभ्युपगमे से 
योपि्सङ्गो नोपपचते ! न खल्वत्र केवछं तन्जरानमेवो पजायते न तत्सङगोत- 
त्तिरिति वक शक्यते तव कथ॑चिदेदरनातङ्गं पिना, पिना च कयेचन कर. 
द्दियव्यापारं केवलेन रेन्छानेनै रेतःपतनाठुपयोगाद्‌ । तदानीं स्वमि- 
न्दरियादीनां स्वक्रीययन्त्रङ्गविरदेण त्रद्गसदगज्ञानानुपपतेशच । अत एव 
स यत्न स्वपितीद्युपकम्य शुतिरह्-न वत्र रथा रथयोगाः पन्थानो भवन्त्यथ 
रथान्नथयोगान्पयः एजत इति । इत्थंभूते दे खौिकिता्िकथीरतीये क्षीण. 
तापेति । नन्नेवं सति भगगति सर्वेऽपि भन्तिरस्तीति चसत्पणीस्त माया. 
विनीत वक्ष्पपाणा सोपाधिनं ठु दोपननिका निर्पाभिरिलैषर्यमकषतम्‌॥११॥ 


१ षठ) निरजनमाध्वसमेतम्‌ । ९१ 
धमं परिभनन्नाह-- 
चुष्कः ॥ १२॥ 


स शति ॥ चतुप्कथहुरयवच्ुःसंख्यो पा । कौविकोऽलौ- 
५ 1 सवाद्‌ दिंबादी चेरेययेः 1 तन लौकिकः ुकिरनतादिष्न- 
(० (2८५५५ । सेवादी स्रपाद्पि पसमद. 

५५ मागमरभाि मणिरयपरिति । तदन्यो भिद्वादी यथा ुक्तौ 
रनहपिद्मिति ॥ १२॥ ५१ 

मते विषवादिनोऽपि दरषिभ्पमा-~ 

विवादी ष्टिः ॥ १३ ॥ 
सीति । दिकः स्ोपाभिनिर्पापिधेल्ः } तत्र क्ायमानेऽप्यपिषठन- 
त चमः स सोपापिः। यथा र्ठोऽयं पीत इति । ततर चापततायर्‌- 
¶ प्रलत्तभानाबरणतखादूिक्ेपशक्िराविर्भवति । तदः " 
प्र ॥ हो बूविकषे ति 1 तदन्यौ नि 
परप निङ्प्य मरमां निरूपति-~ 
भमा<न्या ॥ ३४॥ 

पुमेति 1 अन्या श्नमाद्धिनना । तथा च सासिकार्पावभातः मने; । 
शान द्विषा छता ररप्या घ । तताऽऽधा चह्मविपयाऽछौङिरी द्विवीष 
पदादिभिष्वा लौकिकी । करणानि षीन्धिपव्याियोपाप्तवाकयानि ममा. 
गानि । यरि 

भ्र्यक्षपरुमानं च शब्दो ऽ पत्तिरेव च 1 

उपपरानातुपदन्प्री पूभाप्योदिनानि पद्‌ ॥ 

तवैतिष्यादिक पानमितिहासादिसंमतम्‌ । 

वास्प्पथापस्यादीनामलुपानायन्त्मापानन मभाणान्तरता 1 स्त्रार्थापृततिः 

कथमप्योपपतिपिप्यापततिः । तसपेयं दु पीरोऽयं पटादिवा न युद्ध इत्युक्तौ 
रानिमोननमू } पपात साद्पडुदधिः 1 यया गोप्दशौ गवय इति ! 
अनुपछष्थिषंदिं स्याुपरुम्येतेदयापएततिः । कत्ममेयस्ु शरदे याभाव । पेतित्यं 
एरम्यरगतोपदेाः । पथे वदे यक्षः भरतिव्ततीति ! भवे एवोक्तं पलुना-- 

मखप्रमनमनं च श्चा च विविधागप्‌ । 

ति न [- १ [१ 
धं घुदिदितै काप पषेशुद्धिममीन्ता ॥ इति । १४ ॥ 


५२ विद्धा्तदर्दानं- [४ स्नान 


मरपौगेधु कतयन्यष्ठीप इति निश्ययन्राह-- 
मानं गुव्नायो दोपा्तपकतेः ॥ १५ ॥ 


पानप्रिति । आश्लयो पेद? । मानं प्रमाणम्‌) युर प्रधानम्‌ । कुतः । दाष. 
संपू्तेः । धमपरपादपिपरदित्तादिदोपतंपकपिरहाद्‌ ॥ १५ ॥ 


स्यिपाटुग्राहफपप्पनूपानं शास्निरपसं चेन्न पठीयो पानमिति दर 
यन्नाद- 
नानपेक्षमनुमानं इ्टजन्माप्रतिष्ठानाभ्याम्‌ ॥१६॥ 


नेपि। अनुपीयतेऽनेनेत्यनुमानं न्यायापरपर्यायभ्‌ । अनपेत गाप्तानहगतम्‌ । 
न गृ मानपिदयस्तयः। फुत आह दुटेति । श्रमममादादिदोपयुक्तात्पुरुपाजनम 
दटनन्म । पुखपदुद्धिचिन्पेणानियतावस्पानममतिष्ठानं ताभ्पामिलरमः । हषा 
हि--यो यदिह स्यप्तंविदा निरूपयति ततः सृत्पथीयेत्तद्न्ययपति। ततोऽपि 
सृषमधीः पुनस्त न्ययपितुमहैतीति केवरो न्पायो पानपर्गदानिरपिति 
भावः 1 तदुक्तं च-- 
यल्ेनादुवितोऽष्यषैः फुश्ैरनुपादभिः 
अभिषक्तमरेरन्यैरन्यधैनोपपाधपे ॥ 


अत एड स्पापभाष्यट्ृताऽपि मदक्षागमाभितपतरुपानम्‌ । यल्टुनरतुमानं 
भयक्तागमातश्दधं न्यायाभास; स शत्क्तम्‌ । एनं च नरकषालं एमि माण्य- 
कुत्वाद्छङ्कशुक्तिवदिलयतुमानं न ममाणमर्‌ । 
मक्पुतरपुरीपास्थिनिर्मतं द्रधुचि स्छतम्‌ । 
नारं सए इ ससं सपेरो नलमागिदेत्‌ ॥ 
इद्यागपविशोषाद्‌ । गत एव कौभे- 
धुतिपतद्मयरहितपनुपानं न नाच । 
निश्चयास्साधयेद््ं ममाणान्तरमेय च ॥ 


शतिरपृति्तदययं ससममाणान्तरमुत्तमम्‌ । 
भरपाणपदवीं गच्छेन्नात्र फार्या विचारणा ] इति । 


केवलं शघ्रपाभ्रिद न कर्वन्पो विनिर्णयः 1 
युक्तिदीनपिचरे तु पदानि; मजायते ॥ 


{ प्रषठः1 निस्थनमाप्यसमेतप्‌ ! ॥ १ 


“पति बृदसतिस्मरणं तरदिग्ध एवाये योध्यमू । तत्रैव न्यापावहारश्य 
सवनिषन्ृकषिद्धसात्षाकादप्षत्वाद विसंबादाच । अत पव स्पृतिः-- 
स्पस्योधिरोषे न्यायस्तु वद्छबान्नपहमतः 1 
तुरपममाणसच्े तु न्याय पएव पर्वकः ॥ इति ॥ १६ ॥ 
मा भूदुपानं बखीयः प्रक्षस्य तथासमस्त्विति चेदाह-- 
प्र्क्षमप्यथनाधनात्‌ ॥ १७ ॥ 


मदक्षमिति । भरत्यक्तपिन्धियसंनिकपनम्‌ । तदपि न गुरमानमित्पः } 
कपादयैवाधनाद्‌ । मत्यकषितस्य शक्तिरजवनभोनीलिपवितस्तिममाणार्गेनु- 
मषदरुग्प्मनगरादेिथ्पास्वावगमात्‌ । तस्मादेक एवाऽऽगमो मानं पुर्पिति 
पेदानतराद्धन्त; । एतेन पपैनिरणये वेदस्य भवलत्वं पद्पदार्थनिणये वु ोक- 
वेदपेोस्तुसयत्वमिति यत्ताक्रकामिधानं तद्यौषिकपिपैव न तु परमा्ादित्पी- 
पनिपदरनारेयम्‌ ।॥ १७ ॥ 

भगुभूतिं निरूप्य स्मरति निरूपयति-- 


संस्कारजं स्मृतिः ॥ १८ ॥ 


संस्कारनमिति । से्करारने सनिकर्पादिना मरादुभूय पश्ाचतुतामापना या 
हतनिस्तस्या जायमानं शानं स्प्ृतिरिलर्थः । अस्प विषया मनोमया! ) तेपा 
एवानुभूतयजतरयदपाऽदभापणे तत्समरणामति य्यवदारः। नन्यम विषया मृन- 
यादिषटपाः फयं न स्युारात चेन्न । दृण टादौ नेऽपि स्मरणोत्पतेः । न दि 
विषपरिर्हेण विषयी सेभवेतति । यदि एनरसलयपि मृन्मयादापर्थे स्परणवरा- 
देव विपयताकरपनं स्पात्ताईं साम्राज्येच्छायां िदम्ममाणायां तद्वरादपि 
हैतुषादिनां स्धकरपना स्पादिति र्थीभिः स्मारय । स्वामरहानंतुन 
स्थरणं स्स्ने भागगसुभूतानां भरतेतालादीनां गन्धर्वनगरादीनां च भतीयमा- 
नत्वातु । रयम परयामीद्यादिद्पतत्कालीनमतीतिदिरोधापचेश्च । रिद 
अतुभूतिरेव । स्वभरोतिथतस्य स्वम रथमहमद्रासषमिलादिसरणावु । पदा क 
कराम्पेषु खय पश्यतीति स्वमाधिकार्ुतेख 1 नन्वुमचोऽपि तद्र कथं युश्पते 
तत्र रथाच न्तेन संनिकषैविरहादिति चे । स्वम ना्रदसतुषिररेऽपि तकता. 
खोपन्मापिमासिकनिपयेन्धिययश्देकादीनां सखाद्‌। तया हि-यथा दूरत्वा- 
दिदोपोद्धबा शक्तिकादिविपव्िण्पदिधा रजतादीनि रचयति तया स्वनेऽपि 
तमोरत्या भोषादिषु तत्तदिन्दरियसङ्गमिगमादिदोषना वासनावरभ्पिन्पविचा 
स्वासनपच्मुद्धवयतति । तया च श्ृतिः-जय स्यातच्चययोगान्पयः नते इति 


९४ सिद्धान्तदनं- [४ श्रानप्रटे-~- 


ना्रपृश्चसत वुस्योऽपि मापिकरठे घाफप्रसतिदिनं न बाध्यते सितालः 
दशपरयन्तं तिष्टतीति वियेषः ॥ १८ ॥ 
सैति प्तानस्यैकरसं निलत्वं च साधयति-- 
विचिवमपीवाऽऽतपः ॥ १९ ॥ 
विचिेमिति। पिचिघ्रापि विषयाणां संनिकर्पादनां च वैरक्षण्पेने मिरपर 
णवि श्ानूमातप १व। ययाऽऽतपो मास्यानें घटपटादरीनापक्रारमादुषानि्तदर- 
दैकमेषेलरथ!। प्रे जाग्रत्छमसुु्तिपु विषयाणां स्यृमृषमकारणस्पाणामेव 
परर्परं पैदिष्यं न शानस्य 1 तेया दिनमासतान्दयुगकखेष्वपि गतागम्पेणे- 
कमे हारम नोदेति न चाऽस्तं याति रिस्वेकरूपेण सदय विराजते ॥ १९॥ 
नूत्नमिव इृत्तेः ॥ २० ॥ 
नूनमिति । नूह्नपरिव भावीति पेषः । कुतो दत्तेधित्तस्य घटाधाकारप. 
रणामात्‌ । तथा चे शत्तीनां नवल्वादरचिश्याद्ा पशुपदितस्प शानस्पापि 
पथारवं व्यपदिश्यत इति भुतिपुषुटम्‌ ॥ २०॥ 
नानृतमनृतस्यापि स्वाप्वत्‌ ॥ २१॥ 
इति चतुर्थे ज्ञानपाठे प्रथमः प्रपाठः ॥ 





नेति । अत्ृ्यापि मिथ्पाभूतस्पापि पस्तुनौ श्नानं नानृतमिलन्वेपः 
किमिव स्वाभयत्‌। पथा पृपाभूतेऽपि सामवस्तृनि तद्बगतिरम गपा मतिवुद्धेऽपि 
सेदबमाप्तमानतात्‌ । न दि स्वत्मे तत्ानुभूतस्य स्याश्वादेरमाध्यमानखेऽपि 
सजनं वाध्पते वद्‌ । प्रं हु विषयस्य एृपालेन क्ानस्पापि तथात्वं कोकः 
श्पचपैते ॥ २१॥ ४ 
इति बहे ़ानपराठे भथमः मपाठः ॥  ॥ 
अथ चतुर्थ क्ञानपठे द्वितीयः मरषटः। 
इदान क्ैवरयहेुभूतात्महानं मकटयितुादौ तद्विभजति -- 
चतुषीश्ध्यातं श्रवणायाभ्नायात्‌ ॥ १ ॥ 
मति 1 भष्यासमात्मानममिषल पिरसश्हानं वदुखन्दयः । एतः 


गेपः} निर्थनमाप्यसमेतम्‌ 1 पष्‌ 


ऋणायान्नायात्‌ । भरोतव्यों मन्तव्यो निदिध्यासितन्पः साक्षाततग्रन्पथेति 
शरुला भव्रणमनननिदिध्यासनपप्नाकारोपदेश्चात्‌ । भषणं शुतर््यापासे 
प्रतं मनसो निदिभ्यासनं साप्नातकार युदधरषेति दरषनपम्‌ ॥ २ ॥ 

तदव क्रमेण वणेयन्नाइ - 

श्रवणं नाम महावाक्याधिगमः ॥ २॥ 

वणमिति ! सदावाक्यापिगमो महावाक्येन तसरपप्यादिनाऽधिगभोऽहं 
ब्ह्मासीयथैभानं श्रवणं निस्य; । तथा च त््खमस्यादिवाकपेना् 
्रह्म(रमीति सानं श्रवणमिति भावः । अथ त्स्वमसीत्पस्य तारगर्थः कथं 
सेषटते तस्वमोविरुद्धाधकत्वात्‌ ) यैवपु 1 तच्छरपारथयोभित्रत्वेऽपि र्या 
पाह । तया हि--त्त्र तत्पदवाच्यं कारणदेहोपहितमीः्वरयैतन्यम्‌ + 
तेये तु बह्मसैतन्यपू्‌ । स्व॑पदाच्यं लिष्गदेदोपाहितं जीवचैतन्यं तल्यं 
र षूटदस्पयैतन्पमर्‌ । तथा च सति सोऽयं वडुरिस्त्र तरकाङैतत्फालपो; परि- 
स्ागेने पिष्रैक्ययत्तलपोगौच्ययोः कारणलिद्रगदेहयोस्त्यागेन सैतन्यैकयं 
भाप्ते । व्रह्मएूटस्थपोरभिदस्तु वाखातनेगैत ्काश्रयटाकाश्षदिति पहरा. 
पपाथ; ॥२॥ 


कपपर मननपाई-- 
मननं चेदुपपवते ॥ ३॥ 
परननेपिति । यदि श्तारथो शक्तियुक्तो भवति तदा तद्धिगमो भननं नापि. 
सपः ! यदचप्यहमस्पीरयरपतमत्ययगोचरे तिर्यगन्तानामपि सदैवापरोक्षूपे 
स्वसिन्नात्मनि बिचिङिरपादुदयेन विचारो नाप्यते तथाऽप्यालनो देदैभ्पो 
भिन्रलैन बद्मणा सा्ैपमिन्नसेन च पतीतिविरेदात्तदुमाससवपं निवा- 
रणीयम्‌ । तत्र सेवायाः-भास्मा देहैम्योऽचिर्क्ति न षा। तदतिरिक्तलेऽपि 
तस्य ब्रह्मणा साधमैक्यं न बा । तैभयेऽपि ेज््ानं पुक्तिसाधनं न रेति । 
तत्राञऽ्यः परागुक्तान्वपन्पतिरेकादिमिनिरसनीयः। द्वितीयो जीवस्प विसम. 
सिविम्बरूपतवै भतिवि्यस्य च वस्तुतो परिम्वानतिरिक्तस्वमिति भरतेन 
भर्तिण 1 तृतीयश्च बन्पमेक्षस्वरूपयोः भागुपवितयोरालोचनेनापरसरणौयः । 
प्वमरयोऽपि विविकित्साभद्ञनोपायः सततं ब्रह्मनियापदषंपाय खसेनिदा 
स्वतद्ठीनर्वन्पः ॥ २ ॥ 
निदिभ्यापनमाद-- 


९६ सिद्धान्तदक्षनं- (४ क्षानपटेि- 


युतिसतानो निदिध्यासनम्‌ ॥ ४ ॥ 


सीति । इृततिपेवानो दतेरहंपरषेलाकाराया पनोच्पारिण संमानिता 
अपाः सताः प्रगाय । तथा चापमावनानिटचिकारीनाहेब्रप्मासीरिरिचि 
भवा निदिष्याप्नपरिति भावः। एवं च सरैया सशरपनिष्टतिरिरदेभि 
लिदिष्यानसभवाचभिरपनार्थ मननोचतरं भिदिध्पाच्नं तदृत्तरं पनर्पननमि- 
त्यम्पस्ननीवम्‌ 1 चदम्पातनिरतस्तु मीनसीलत्वान्युनिरिन्युच्यते । पदा! तेता 
खेन ध्याता दैत पिस्मरति तदाऽसौ मिजन वाताद्रहनवापीति च भम्यते। 
यदू तु वकष्यमाणसात्तातार्पाटेन निरस्तापिवस्तदाऽयं सेतारसागरणररण- 
सत्वाद्पिरिरर्च्यते ॥ ४॥ 


साप्तात्कारं नि्क्ति- 
प्त एवाविप्ययः रक्षात्कारः ॥ ५॥ 


स इति] स॒ पव निदिध्यासनपेस्ताहं व्रह्तिषटतिपरषाह पए । 
अभिपययो न भवति विषयो देहाससनगरसलतेवभानरूपो यक्पादिति 
विपदः । तथाच संश्षयासंभावनाग्रिपरीतभावनानिषटत्तिकालीन।ऽहं 
व्रहमास्मीतिष्टचि सक्ता्कार इति फलितार्थ । तत्काछे तु पिपरी 
तभावनापायिन तदूढततेरपि भानाभावातकेषलमखण्दं ब्रहैव मरततिमाति। 
एषं तदानीं तिष्दप्यक्ञानपषटचिकं क्षीरे नीरवन्निष्यमतपा साक्षात्कारं न 
सपाहन्ति। ततः परं तु दररि एूलावियेन्पूलनाज्गतो चाधटक्तणनिषटततिर्भव- 
तीति शरुवििएसिद्धान्वः । अफोव राजग उच्यते 1 तथा च स्परतिः-- 

आगतेनानुपरानेन ध्पानाभ्यातसससेन च 1 
निषा भकरपयमङ्गां कभते योगु्तमम्‌ ॥ एति । 

असमथ सक्ताक्कारे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यापतितम्यः साप्नात्कर्वन्प- 

भति शूला 
भरोतय्यः शेतिवाक्येभ्यो मन्तव्य श्वोपपत्तभिः ॥ 
घरवा च सततं ध्येय पते द्षनदेतवः ॥ 

हति स्या च भवणादीनां यद्ेतु्वाभियाने तद पियावरणनितिदरारेण 1 
्रतिवन्धकसद्ि कारयोतपरपनियमाद्‌ । नन्वनायक्ानवरता  सलयतताने पयं 
इामो्पत्तिस्तोधि तेिल्ादिति चेन्न तुरयमभथ य्‌ विरोधिनेरिषत्रसमावेशा- 

„ सोगाद्‌ 1 अत पवर तोये हापोरपति्दयन । एद ब्रह्मसमङ्ानं निःभपसस्व 


१ प्रष्ठः] निरथेनभाप्यसमेततम्‌ 1 ९७ 


साप्तस्पाषनप्र्‌ । तथा च शुतिः-यदा तैप एतसिमित्रर्येऽनात्पेऽ. 
(नर्केऽनिङयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते सोऽभयं मृतो भवति । 
नप्रत्स्ुपप्त्पादिथपन् यतपक्षाषते । 
त्रद्यादपिति शाघ्वा सर्मबन्पैः अमुच्यत ॥ 
आसनं चेद्विजानीयाद्‌ यपस्सीति पूपः । 
किमिच्छन्कस्य कामाय दारीरमतुसंज्यरेत्‌ ॥ इति । 

न हि न्यायसांस्योक्तः केव विवेकः शान्तिमायन्तिकीं जनयिहुषहूति 
ममाणाभावात्‌ । चरघमा्पनोरभेदज्ानेषन्तरेण देहातममेदपतप्नाकारायोगात्‌ । 
परिरोधविर्हेण पद्ाियानपायाच 1 तथा च भुत्तिः-- यदा दचतरैप एतसिन्न- 
देरेमन्तरं कुरुते), अथ तस्य मयं मतरीति । फ्रि तयं निशक्तानम- 
च्यतिरेकजये्ताईं स्वरूपसाप्नात्कारहैतुः । जम्बालजलेप्तणे पृद्रस्येव देहा. 
स्मश्छेपस्य सदन्तरायत्वाद्‌ । 

पथा पृञ्ञादिर्पीकरेवेमारमा य्या सपुदधतः । 
शरीरन्रितयाद्धीरेः परं वरह्मव जायते ॥ इति भरुतेश । 

तथा च देहाद्धित्रलेन ब्रह्मणा चाभिन्नस्वेनाऽऽप्मनौ भानं त्रिपिषहः 
सालन्बनिष्तौ हेतुरिति बराघठाथः ॥ ५॥ 

तदानीमासने बद्यण्वेकीभावं विशदयति-- 

तमोन्त्ैरापासः मरभान्तर्दीपवत्‌ ॥ ६ ॥ 

तप इति 1 तपान्तधस्तद्‌ाना व्रह्मपवपयक्राववच्ावेरणापप्तरणात्‌ । आभा. 
सथिसमतितरिम्नम्‌ । भमान्तद्‌पवल्यचण्डातपपध्यवरतिप्रदीप्रत्तिषतीयर्ष; । 
त्था चाह त्रह्लास्मात्िष स्यद्‌ यत त्देज्ञगिन्तध। ।चदामाप्ता वद्ममास्पत्षेन 
सरादिवततदवयाप्ननानदैतया परचण्टादण्डमण्टलपरभाप्पविमदीपवत्ते री 
भूय वत्तते॥६॥ 

पुस्यपानाद्धुमानन्दाक्भिव्यक्तिः ॥ ७ ॥ 
्रिपुटीति 1 तिपुव्यपरानात्रयाणां पुटानां श्ञावृङ्गानङ्गेयसूपरणां समाहार. 
चिपुदी तस्या _जभानं भतिनिरदस्तस्मादमानन्दामिन्यक्तिरपरिच्छिम्नघ्- 
खपएुखापि भानो मवतीलयथः । तया च पिपुव्यनतपीनारपिदानन्दा निर. 
पायः सन्त पएकीगूयवासण्डाकारिण भासन्ते ।॥ ७ ॥ 
दष्ुरितरानन्द्स्तृणवत्‌ ॥ < ॥ 
द्ष्रात । द्रषुुभानन्दातुभवितुरितपनन्दो विपयानम्दस्दणत्रतुच्छत्वेन 
सामानः स्याद्‌ । प्रापूतेन यत्परः स जि एः विदासनीति न्यायादिति 


९८ शिद्धानदूर्भनं- [ ४ तानप 


मावः तदेवं स्षाक्करिण मधयतेऽपि पूटात्रियाफाः प्रारन्यप्तयपरयनतं चक्रः 
श्रवि्रहितापयदरा पद्रितपशत्ति्नालनतं प्रलीयते । पितु सिषटस्छपि पृतमाप 
पशन मरमवत्ति ॥८॥ 
ध्यातुरर्थापिः कीटवत्‌ ॥ ९ ॥ 

ध्यातुरिवि । यथपि तरिचारनन्यप्तानिनासचावरणानिदपपिप्यमानाविरणं 
न॒ मिवमैते तयाऽपि ध्यतुध्यानशीठन्यायप्रिरभानावरणतिदितिद्ररििं 
प्पेयाहिः । फीटवत्‌। यथा कीदस्तैलगादिश्रमरेगाऽऽक्रान्वः एुलाये समानीतः 
सततत भयन्‌ भ्रमरपुविन्तयन्स्वयं शप्र एव भूवति लोकमपिद्धिः 1 
शृिश्र-यो पद्छापति स तदापरोत्तीति । पतेन ध्पानाडयापिनो रिक 
स्यापि पिचित्रफगस्प प्िदिर्भपितुपर॑तीलपि सूचितम्‌ ॥ ९॥ 

मतु निभोरतीन्दियस्य कथं ददयतेति चे्त्राऽऽइ-- 

अव्यक्षोऽपि वभस्ति वत्ती तमेवत्‌ ॥ १० ॥ 

अत्यक्नोऽीपि । अलक्षोऽरीद्दियातीतोऽपि परात्मा वृत्तौ व्रह्माक्रारापां 
भप्त स्वायरणनाशेन मरकारते तमोद्राहयवु । यदरददयोऽपि रहुषद््रा- 
कमण्डलस्यो दृश्यतापेति तद्वदविलर्थः । ततय स्वमकाशोऽपि बरिरपियावरणे- 
भाऽञच्ाचते तन्नाशे पुनरैदयते यनेनाकैवदिदययपरेयम्‌ ॥ २० ॥ 

नेर विभोदुदधौ मासमानस ^ विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्‌ " «यस. 
नसा न मतु” “ निविकरपपनन्तं च देतुद्एान्तवासितपर्‌ । अप्रमेयमनाचं च 
यञङ्गात्या रर्पपे बुधः” ॥ इलयादिश्चतिभिः कथं तेस्यापमेयतवाभिषान- 
मिला 4 ॥ि 

अप्रमाकतः फटन्याप्रहानात्‌ ॥ ११ ॥ 

अपमेति । अममोक्तिः ममाविपयत्वाभाक्कथनं फरन्याप्निदानात्फशटस्य 
युद्धिस्यचिदाभासस्य व्याप्तिप्तदराकारितासयन्पस्तस्या हानं विरहस्तस्पादि* 
दैः + तथा च द्यप्रङायस्य ब्रह्मणो वद्मदिवद्यमामेन र्णप्रनाफोगादपर- 
मेयलोक्तिरिति मादः । पतेमेतदरप्यवसीयते-वाशयशने पटाच्याकारमपृन्नस्यापि 
चिदाभासस्य ्रिपयादन्पसरेन भाप्तमानत्वासमातृलादि व्यवहारः । आसम्‌ 
जाने हु पिपयचिद्राभासयेरेवयानन तरिषुदीति ॥ ११ ॥ 

व्रह्मणि फलन्या्ीतरिरदेऽपि तदावरणमस्गाच वृक्तिग्यािरपेत्नणीयेलाइ-~ 

यृ्तिव्यापिराव॒तिनुत्तये ॥ १२॥ 

ततिषयाशठिरिति । आदृतितुत्तयेऽविथाव्रणथ्कतेरपप्तरणाय दृत्िन्पा्ि- 

धित्श्य कदाकरारितिमा व्यापनमभ्युषेयोति षः । तडक्त च ~ 


२ प्रपाठः] मिरथनमाप्यसमेतपर । ९९ 


+ फर्पाप्यत्वोवास्य शात्दधिनिरातम्‌ । 
अद्यण्यहाननाक्षाय दृच्ठिन्याकतिरमेक्षिता ॥ 
स्वयं्रकाङ्षरूपलादामाघी नोपयुज्यते । इति 

तया च ब्रह्मकादृत्तितिदिष्याप्तनेन ददपापाप्तायापिधाषटुन्पति 1 
नु ब्रह्मणि वत्तिन्याप्यताङ्गीकारे तदुपदितचैतन्यस्य अह्लाकारायहपंमावा- 
र्फरव्पाप्यताऽपि भयं न स्यादिति चेन । वृत्तिव्या्तिकारीनपोरह्मचिःा- 
मासयोर्भेदानवभातेन अपाप्यन्यापकताविरदादिति स्वसंवेदेनीयम्‌ । नह्‌ च 
ग्पाप्येन्ानेन कथं बहमापृरणे सैमवति । मलम्‌ । इदधेरावरणेनैव तदावर- 
णमिरयुपयरपते । दि उद्यता घनेनाकौच्छाद्नवव्‌ । एतेन सदैषान्तरे 
गफुरणरूपस्य व्यण स्फरणं न जन्यं जन्या तु तदूकरारघचविपरेति 
गितम्‌ ॥ १२॥ 

1 म, क, १ 
स्वापि सति सपय स्वरसेऽपि नाभिगमः॥ १ २॥ 

स्वाप इति ! सपि हुपुपनिकाले सति ब्रह्मणि सेप्यैकीमूय स्वरतेऽप्यङ्गान. , 
पूरणा सरूपसलालुमेऽपि नाधिगमोऽदंत्रहमतिभानं न भवतति तदानीमङगान- 
सद्धावादन्तःकरणदा्तेविखयायेति भायः । तया च शुतिः-- “सति संपन 
पिषः सति संपथापरे ” इति। नतु सपु्ता्वानसद्धवास्कयंब्रह्मानन्दादि्मीप 
इति चेदुर्यते-ङहाना्ामयोसे विरोधिता न स्वानन्दे न्नानयोः.] स्वभरनागसपो- 
सुतप्नानतसर णैव सखसरूपसुखं न भासते युगप्याहारेण पुत्रघ्वनिषत्‌ ॥ १३ ॥ 

भवणादेरन्यस्मात्साधनाट्रस््ताक्षत्किरिऽपि तेन॒ जीवनुक्तिनास्ताति 
दर्थपति-- 
नान्यस्मासरशान्तिर्जीवताम्‌ ॥ १४ ॥ 

नेति । अन्यस्मार्सरवणदेभिननाद्विपुक्तपराणोस्कपादि साधनाज्ीववां वर्त. 
मानदैहस्यानां मसंशान्तिः शोका खन्तनिद्टति्जीवन्ुक्ति रिति वावत्‌ ॥१४॥ 

इदानीमत्मसाम्रात्तारे तन्कारणे च भविमिन्धकानि दिद्शैविप्यन्नाद- 
श्रोतुमप्यरत्त भूयांसः ॥ १५ ॥ 

शओोहुमिति 1 भोहुम्यासमानपरखा रागरदिवा भूयांसोऽेक एष के 
दरदयकौदिति भावः । वया च शुतिः--परवणायापि बहुभिर्यो न 
छम्य श्ति॥ १५॥ 

शृण्वन्तोऽपि न विदुः ॥ १६ ॥ 
ग्नो प्त 1 शृष्न्तोऽप्वासमाने बहूव एन नाहुमबन्ति । मतिनन्धक 


१५५ । सिद्टान्तदधोन- { ४ प्षानरै~ 


सद्धावादिति भाषा | तथा च भृकि--यृणन्तेभवे ष्ठो यंन पिदः। 
व्मृततिभ- 
मदृष्पाणां सदसेएु कधिधतति िद्धये । 
यत्ततापपि सिद्धानां कधिन्णां वेत्ति वपः ॥ इति ॥ १६॥ 
के ते पभतिवन्धा इद्यरेक्नायाम।इ-- 
धीमान्यं कुतर्कैरसविपर्ययारव्यगेदास्तदन्तरायाः ॥ १७ ॥ 
धीति । धीमान पृदधरवश्ण्पम्‌ ) कुतकः शुष्कता यथ निसान धतिः 
नि्े्तो वा। रसो पिवयपुयः 1 पिपवंयो देद।ससजगत्सलयसमानम्‌ 
आरज्यभेदौ जन्पान्तरैतुभूलं भारव्यम्‌ । यश्च भप्तदामदेवाद श्रुफते । तद" 
त्तराषा आपाटूमदे मतिवन्पाः ॥ १७ ॥ 
परतिवन्पकापगमोपायमाह-- 
ज्नयाद़ततेः परायस्तदन्तपिः स्वसमृदधिः प्रनाभिव्यक्तिथ ॥ १८ ॥ 
त्रपेति । प्रयाते; शरवणमनननिदिध्पासनावर्तनासायक्दनतर्ि्बाहसवे- 
नान्तरायस्य विगमः । स्वसृ द्धिरन्तःकरणस्यीननतिः कमथ व्रक्षाभिगतिरि- 
त्यः । भङ्गाभिन्पक्तिर््रह्मणि पटताषिमावः । मापन मरारन्यस्य नन्ति" 
पिरि मूचितप्‌ ॥ २८ ॥ 
भर्पतरमातवान्धा नवत्तर्दायान्तरमाह-- 
भणवजपतदर्थावने चानन्तराये ॥ १९ ॥ 
ग्रणव्राते । प्रणवजपः प्रणवस्य स्थत्निमात्रायक्तपत्रस्य नपा दीषपण्टानिः 
नादवर्दचारणत्षिपः 1 तदूर्थमागनं तदथस्य मरणत्रप्रत्तपाद्यस्य पम्रह्मणा 
भावनं सरन चिनानम्‌ । ते चानन्तरापे न व्िचतेऽन्तरायो वाभ्यांते तथा 
भिरं वारयत इत्यथः ॥ १९॥ 
केनाऽऽसनेो विषिदिपोयचििति निशासायमाह- 
स्पाष्थाययिस्तादिजिज्ञासा ॥ २० ॥ 
खि । स्वाध्यायारयरवेदाध्ययनादिमिस्वद्विनिङ्गासाः आसमान विष्व 
श्िस्णा { आशध्पटन यज्ञाद्षारब्रहः {तथा च श्रतः--तमत वेद्ातुरचयेन 
दरा्यया विविदिपन्तिःयङ्ञेन द्निन-तपतताऽनाचस्न च ते। पतेन स्वाध्याय 
दीनां स्लगुद्धिद्ारण विधिदिषोर्पतौ स्दुसपस्वा च श्ानोरतौ देठत्यम- 


२ भिद्िष्‌ ॥ २० ॥ 


` २प्रपाटः ] निर्खनमाप्यसमेतम्‌। =, १०१ 


अस्लिङ्गासायां करगामादिकारणवां व्यतिरेकयुेण दशैयति- 
नान्तरुत्मवणमनानुधविकाणाम्‌ ॥ २१ ॥ 


„ नेति | अनाहुधविकराणां न विव आतुभविको वेदोक्तपरमैकलापो 
निखनेमिततिर इह जन्पनि जन्धान्तरे वाऽतरुष्ठितो येषां ते तेषामन्तः, अन्तःक- 
1 ५ ५ 
रणरत््रणं एरमरास्माभिरुखं ने मक्तीलधेः । अत एवे मावानाह-- 
न कपेणामनारम्मातैष्कम्प पुरुपोऽदतुते । इति ॥ 
सतिश्च-मत्यक्पवणतां वुदधेः कर्माण्युत्पा् श्रुद्धितः । 
छता्ान्यस्तमायाम्ति परागरहन्ते थना इव ॥ 
आरिपयेन्दिासङ्ैेदिकेयंव कर्मभिः । 
तयसशरणेथोभः साधयन्तीह तत्पदम्‌ ॥ 
महायै य्नैष व्रा्यीयं करियते वनुः 1 इति । 
पतेन निदनैमित्तिककमणां चित्तशुद्धिः एकम्‌ । पिद्रोकादिमातिस्त्व" 
भान्तरमिति वोध्यम्‌ 1 २९१॥ 
पपणावतां करेन पएर्यमिति दर्शयति-- 


बाह्मणमुद्रमेपणा चेत्‌ | २२ ॥ 


ब्राह्मणेति । ्राह्यणं विधिनिपेधपरो वेदभागः । उद्ग्ं धानम्‌ । एषणा 
पुने चित्ते रोके वाऽभिरापमेदि यर्थः । अत्त एव शुतिः-"पुत्रैपणापा विचै- 
पणाया रेकैपणायाथ व्युर्थायाय भिन्नाचयं चरन्ति? ॥ इति । 
स्मूतिष-~प्रमात्मनि यो रक्तो योऽरक्तोऽपरमात्मनि। 
शर्वैषणानिलि्तः ख श्यं ओोक्णदैति "4! इति ! 
एतेन यद्ेपणात्रिकाणातेकाऽपि वतैते ति कमरदुबतितव्यं वश्ि्ठादि- 
सदिति सूषितम्‌॥ २२ ॥ 


योगो ज्यायानविदरन्न्यापनात्‌ ॥ २३॥ 


योग इति ) योगः फटमिरपे्चं भगवस्ेरणाधिपा वा॒वर्ारषठानम्‌ । 
आदद्यासादङ्ानिनः कमेयरित्यागात्‌ 1 ज्यायान्सच्वशुदधिदराा बरार 
अह्ममापिररत्वादेति भावः । अव पव स्णृत्िः-- 
सेन्याससतु महावा दुश्लमाप्तुपयोगत्ः 1 
योगयुक्तो मुनिन न दिरिणाधिगस्छति 1 इति । | 


२०२ । सिद्धानद्दनं- { ४ त्न 


एतदुक्त भरेति विविदिपमेन्पाताक्षयय फमयेग एव येधान्कमपनपाप्तः 
दिमेधित्तदितेष्तमल्वागामिमायग्रताद्‌ । भक्तिय््यनि तस्पागो पदरथ फलाः 
मिष्नपवकरमपमनष्ते भन्तिछायनपये या॥२३॥ 
करन्फापस्य पिष्ूषि विकरपपाद- 
~ 9 ॐ ह क ॐ क क 
विदास्त न्यरेरवा जिजीषपिव्‌ ॥ २४ ॥ 
विद्रष्िविति । वुः पूदरक्षण्यधोतकः । विदरान्छनासपराप्नाकासे न्यस 
्र्पाणि खनद । तप्र प्पोजनपीविरहादिति म्रः । तया च श्रुति-- 
किपर्था यपमधयेष्पापरहे किमर्था वयं यत्यामह शति । प्त चेसारन्पव- 
दाग तहि तैः कममिर्िलनमिततितौजिजीपिषेजीषितुमिच्छेत्कारं गम 
येदिति भावः 1 वया च युतिः टुर्न्रेवेह कमणि लिनीषिपिच्छतं 
समा इति । वाश््दूः पक्नान्तिरं सुचयति । एतेन पहस्यानां कृतात्मपताः 
प्ातकाराणापपि कमणि वैदिकानि निलनैमि्िकानि रोकसप्रहार्प कदभ्यु- 
दार्थ च कापदायानोभिः कर्ैन्यानि वदिषएननकरादिषन्र ठ यक्तम्यानिं 
धुफनारदादिवदिति सूचितम्‌ । योगिनां पुनरविदटुपामापि नितरामेव सर्म 
न्पाप्तः ) ब्रह्चर्प समाप्य एषी भवेदषदी भृत्वा वनी भवेदयी भूत्वा मनैः 
दिति पषण नपातो ब्राह्मणस्यैष । यदहरेव षिरजेचदहरेव भ्नेदिति 
मेरग्पहुकोऽपि तस्यव एुट्पः । ब्राह्ममो निपिदमायादिलतर त्मालानं 
विदित्वा ब्राह्मणाः पूप्रपणाया वि्तेपणाया लोकपणायाश्र ब्युत्पायाप 
भिन्नार्थं चरन्वीलत्र च डौ बाह्मणपद्‌ ्णादिति मन्तन्यप्‌ ।॥ २४॥ 
कर्मभ्यो लोकाम्ण्यं दश्यति- 
तेष्यः भरीयन्ते दिव्या मुबोऽप्य्युदयः ॥ २५ ॥ 
,सेभ्य इति 1 तेभ्यः कर्ैभ्पो दिव्या इन्द्रादयः मीयन्ते भीतं यानि । 
भुयः कपैभूतेरभ्यृदयोऽपि तसीखेलयः 1 अत एवोक्तम्‌ 
अनेन मप्तविप्यध्वमेप बो ऽस्त्वि्टकामपुर्‌ 1 
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ॥ 
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु षः। 
परस्परं भावयन्तः श्रयः परपवाप््यय ॥ इति । 
अत्र वैपकर्मणां कर्मभूमेरवानुर्रत्वाच्येगभूमो त्रदकरणेऽपि च प्रतिरिति 


सूचितम्‌ ॥ २५॥ . ० 
सोकापदाराद्युनरथय द्शपादि-- 


९ प्रठः] निरशनमाप्यसमेतम्‌ । १५२ 


्रत्युहन्तेऽपचारात्‌ ॥ २६ ॥ 


महयन्त ति । अषचारद्दविरुदधा चरणाद्‌ । प्रस्पूहन्ते उपद्रनिति 1 
दिन्या एयधः । तदुक्तम्‌-- 


अ्तिकोभादसस्वादा नास्तिक्याद्राऽप्यधर्मतः । 

नरापचाराननियतमपसर्मः पवर्ते ॥ 

अतोऽपदारानियतमपवर्ननिति देवताः 1 

ताः छनन्त्यद्धवास्तापरददिन्यनामषमूप्रिनार्‌ ॥ इति । 
पतेन देवादीनागूण(पनयनयपि कार्यप्रिति सूचितम्‌ । तथा चोक्तमू-- 

देवानां च पितृणां च ऋषीणां च त्था नरः| 

ऋणवाञ्ञ(यते यस्मातस्ानपोक्े यतेत्सदा ॥ 

दे्रानामनृणो जन्तुपजेमेवति नारद्‌ । 

असपगित्तस्तु पजाभिरपवासव्रतैस्तया }) 

श्राद्धेन मजया वाऽपि पितृणापरूणों भवेत्‌ । 

ऋषीणां व्रद्यचपेण शरुतेन तपता तथा ॥ इति ॥ २६ ॥ 


चर्न्दुत्पातास्तपसोऽपराध्यसाध्यत्ात्‌ ॥ २४७ ॥ 


प्रसन्ीति । तपसो वैषद्धच्छास्ुपेऽस्ान्यसाध्यतरात्‌ । असाध्यं लोकैः 
साधपितुमश्चस्यं यत्तदपि साध्यं यस्परात्तस्य तथात्वादुत्पाता रोगादपसर्मानि- 
स्बयाल्चसन्ति शरीरशोपदरयोपवरात्तादिभ्यो विभ्यतीलयः । पपःपभावमाद्‌- 
एराणपू-- 
तपोभिः माप्यतेऽमी्ं नासाध्य हि तपस्यतः 
9 क 
दुर्भगत्वं छया रोको बते सत्ति साधने ॥ 
अत एव्रास्यां कमेभूषा कमेव तवलयानामिदहाणुवर च ्ेमेकरमिति मनस्विनां 
इम्‌ ॥ ७ ॥ 
(> 1 
श्राताच्छ अ्रहचारवत्‌ ॥ २८ ॥ 


श्रात्तादेप्ते । च्रताच्ञस्नविषेरनुर चपानाच्मभ्युदरयो ग्रहचादधद्रग्रदाणां 
शमिभिरन्यमाणप्रल्यमत्तीना भाच्यमरतिरिगारक््यमिद्ययः । तथा च सस. 


गक्तवदिसपवणमत्रानाग्राद्धपाणां म्रह्यादतनमातमनीनं वध्याचेरणगूटक्र- 
"न न्न्नुपरणं पसपपीयः॥२८॥ % 


१०४ सिदद्रान्तदर्दन- { १ काकि 


निष्ठा चयी तिकाण्डोपदणादे ॥ २९ ॥ 


निषि । एष्टा अद्धा त्रयी ्िमरकारा तरिकाण्डोपदेशाद्‌ । प्रयाणं करमो 
पासतनाङ्गानानां यथाक्रमं केद्धियपने्रद्धिन्पापारा्णां काण्दः भस्ताप्रष्त" 
दषदेशाद्‌। बेदेच्विति गेयः । तट्ुकतमू-कमपस्विस्तय( हानमिति भिका 
एडका शुतिरिति । तत्राधिकारितिारम्पााण्डसयषएवद्िएटमिति रहस्यम्‌ । यच 
त्रिकाण्डाना पर्षर्स्य परस्परेण निन्दाभिषानं त्तदधिकरारिणां खश्वकाण्ट 
संस्पपनार्यमेव । परमार्थस्तु पवस्य परं मति देतुत्वपिति ॥ २९॥ 


कस्य कुतर षिलयाद-- 
तयाणां तरिषु ॥ ३० ॥ 


इतिं चतुर्थं रानि दितीयः प्रपाठः । 





तच्रपाणामिति। त्रपाणां कर्पोपासिक्षानवीजिना निषु कर्मोपरसतिषनेषु 

निष्ठा करमदुदे्तीखेः । तथाच कमादिवीजिनां त्रयाणां यथाकमं कर्मभक्तिः 

श्रामपारगेपु निष्ठा स्त पुत्र मतिभातीति न कथिषरूविप्ंवादः। तत्र च 

कपरिणो दैतायैन मक्ता विकिएटदैता्थेन शानिनस्वदैतयिन चरन्तीति ॥२०॥ 
हृति चतुर्थे स्ानपाठे द्वितीयः प्रपाः ॥ २२ 





अय चतुर्थं शरानपाटे ततीयः प्राटः। 
बरह्यवरिचारं विप्तरेणाभिधाय तेत्र कस्पापधिक्रारितिति चिक्नापयन्नाद-- 
वह्माध्योपाचस्ताधनस्य ॥ १॥ 
अद्येति ) वद्वाध्वा ध्मविचारः ! उपा्तप्नाधनस्पोपात्ते ठप साप 
तिद्यानिलयवस्तुविवेकेहामुत्रफलमोगतिरागशमादिषटकसेपततियुपशा शयसय 
येन न सस्य । तर्सिस्तदूधिकार्‌ इति भावः 1 अत एव भरुतिः--गरान्तो दन्त 
उवरतास्तितिषुः एमाहिवे सल्वाऽऽसन्पेवाऽऽस्माने पदति । स्एतिश्च -- 
पैरास्पपवनाङी िवेुमुमाकरे । 
पूपं वरति रोते वेदान्तकाकिरध्वनिः ॥ इति । 
एतेन रणादौ प्ापनयतुषटयस्यान्तरद्साधनस्वेममिहितमर ॥ १ ॥ 


३ प्रदः] निरञखममाप्यस्षमेतम्‌ ! १०५ 


चेतु सराघनचतुएयपपत्रस्याभिकारितोक्ेरन्पस्य व्रह्मविचारः कर्वव्यो न 
के्याष्धायमाद-- 
नान्यस्यापि पण्डः ॥ २॥ 
नेति । अन्यस्यापि सापनसरपत्तिरदितस्यापि । पण्डः एरनननश्रक्िर- 
क्षि तरह्माध्वा नेत्यन्वयः 1 फटठं च-- 
दिने दिने तु वेदास्तविचाराद्भक्तिपयवात्‌। 
गुर्युधूपया उन्धारकृच्छराशीतिफरं मेत्‌ ॥ 
स्नातं तन सप्रस्ततायष्ारर दत्ताजप सदाऽव 
येद्नातां च रतं सरदसपसिखा देवाश्च संपुनिताः। 
सेप्तारच सणदताः खपितःस््रोक्यपूञ्योऽप्पपी 
यस्य ब्रह्मदिचारणे क्षणमपि स्यैव पनः प्रायाद्‌ ॥ 
हृ्यागपरोक्तम्‌ । अपि च युगान्तरानुष्टितपववेदोदितक्रियाकलापामल- 
पानपानां करायतुजानापिदिककपी चरणे विनाऽपि श्रवणायावतैनेनैव परतया: 
पायरःसरसाधनादयतभवादास्मसा्षार्ारो मवितुप्रदेतीति गदमेषिनापवि 
तदालोरपमेष ॥ २॥ 
रिचारनिषठस्य दियहिप्वदयं माव दशयति-- 
तषि्ठस्य वियापिरिहामुत् वा ॥३॥ 
तदिति) सनिष्ठष्य बह्यविचारे निरतस्य । विधाप्रिरापप्ताप्ताक्तारष्य 
पाध्तिरिदासिञ्ञन्पानि, असुतर परजन्मनि प्रसयूदसद्धावेऽपूतरेति चाशब्द्‌ 
मूचयति १५२१ 
ब्रह्मातुसे्वाद्यणानां तैसगिकस्वमाद-- 
बाह्ली विष्ठाऽऽत्मनो मुखजानाम्‌ ॥ ४ ॥ 
जराह्लीति । च्राह्मी व्रह्मरिपथा निषटाऽऽ्सनः खतः । यजानां 
प्ाह्यणानाम्‌ । पतेन बद्यविचारविए्षान्पं वदयढुरोतपन्नानां तेवर नाति 


~ 


घ्राह्मण्पतेरेति प्रतिषपत्तन्पम्‌ ॥ ९ ॥ 
विधारिषाकं बिना मावियोनन्छचिरिषि दर्शयति- 
न विया मोहिन्या ॥ ५ ॥ 


सेति । विया, आत्मदिपपिणी । अदद्धा दुवा 1 मोदिन्पा अविायाः 
कमणा दृदामाप्रायाः } नेष्ट त्ापुत्पाटपितुं न न्तोदील्यैः ॥ ६॥ 


१०६ सिद्धान्तदृशनं- { ४ ताने 


वादोददयते कर्मासि ॥ ६ ॥ 


मदति) षाढा ददा कयापि एमष्मरमेन्धनानि 1 उदृषूते दद 
प्रीलषैः। तथा च शतिः तद्पेषीका दरम मोतं मयेदं हस्य सरे 
प्रप्पानः प्रदूयते । पीयन्ते चास्य कर्पानि तन्द्र परार । स्पृति्न- 
कानाप्निः सवैकर्माणि भस्मप्ताक्तुरते तपेति । दाह पलाङ्गानना्रेनैवन तु 
साक्षात्‌ 'कर्णहनपोविरोधाभददिति भाग। अत्र कर्मपदं संविततपरं क्रिषमा- 
णस्य श्वसूपप्रलोकिनि ्ानिन्यद्धिपात्‌। प्रारण्धस्य च भोगेनैव नाश्यत्वाद्‌। 
तथा च यत- पथा पप्करपटाश आपो न शछिप्यन्त एवमेतरबिदि पापंन 
शिष्यते । तस्य तावदेव चिरं यावन्न त्रिपो्य इति । वस्तुतस्तु भारन्ध- 
स्पापि धाषरक्षणो नश्रो युक्तस्तस्यापि दवित्ीयल्वेन स्ञानिनि सत्यत्वमान" 
बिरहात्‌। शुतिस्तु सदगानिषोधार्यं बाहचैव्ावदत्‌ । इति न किष 
संवादः 1 एवं च सति परदरितार्या भरतौ कर्माणीति बहुत्वस्य स्तौ च सर्व 
शष्दस्पाप्पतंकोचः ॥ ९ ॥ 
नानियुष्वर्दा मवत्‌ ॥ ५ ॥ 
नेति। प्र्वदिथाऽनियुभ्याबिव्रया सह नियुद्धमहृत्वा, फद्धा बी 
घी न भवतीत्पर्थः । पएतगुक्तं भवति-यथा युदुधानयोः पराक्रान्तेन मदे. 
नामिभूतोऽपि नीचस्थो जिगीषया प्यामियमाणः दनैः शनैः स्ववीयोञनुम्म" 
णाल्लादूपरिस्थं वारमेकथभिमवति पुनरमिभूयते च । एषं दिलिधतुरादिक्रषेण 
प्ररिपप्प सपरपे सद रोपरि विराजति। विद्याऽपि तटविध्राविजयक्रमः॥७॥ 
व्युत्पादकदावृत्तिरसरत्‌ ॥ < ॥ 
व्युर्पादकृदिति । व्पुस्पादृदिशिएसंस्कासेत्पादिका । अआवृत्तिरभ्य 
सनं विद्राया असहृस्पुनशुनः । अत एवोक्तमू- 
परा्थात्वाथक्यमरं वहेति वेदनम्‌ १ 
स्र त्रैव मिष्येदं सर्वदेवं समभ्यतेत्‌ + इति ॥ ८॥ 
समाति पि्ायाः काले परिपयकं सरषएनमाट- 
दिष्टि विपाकः रपिगर्भवत्‌ ॥ ९॥ 
दिष्ट पति । दिष्ट सगयविदरेमे ! विपाको ददता । छपिगर्मव्यया शरदा" 
दौ जातस्य धाल्यादेम्य सेमन्वादौ प्रिषराक्स्वददिलयः ॥ ९ ॥ 
स्या पिषाङावस्थामाद~- 


२ ्रपटः | निरेखनमाप्यसमेतम्‌ 1 १०५ 


षनषक्तञज्े शेषः ॥ १० ॥ 
ेत्यदिति } पषजव्रद्हवत्‌ ! सज्जे पष प्ररमरानि; मेषः सपान 
यथा देहे सेकयविपवयमून्यात्पत्वपज्ञानिनां भासते तदस्यरपात्यन्यसमल्वे 
भाषषपानि समापरिविद्राया इदयेः । यात्रन्नापं िपाकस्तागननदिध्यासतं 
मननं चागेक्षणीयम्‌ । पतटुक्तं भवरति--जगर्तीवत्रह्मत्चस्य साप्तात्कृतस्य 
सपूतिपरावदयावस्यापामेर जीबन्ुक्तिरिति ॥ १० ॥ 
साक्षाक्तारऽप्पारमनो मिथ्यातस्काररपानदिकारषारभ्य मनसि विरा 
जपमानस्य सहता निषटततिरम स्यादिति तदुपायमाइ-- 
[ ~= ज 1 ५५ च्ठितिः ५.५८ 
विरनिरन्तरसत्काराीयचनादुच्छरेवसिनानिम्‌ ॥ ११॥ 
चिरेति ! चिरे दीधरो पापतवस्सरादिः। निरन्तरमविच्छधः । सकारः 
समादरः । तयदृभ्पचनमभ्पपन तस्पात्‌ 1 वानां कशेऽदं भोक्ताऽहमि 
सादिपिष्योसेस्कायाणां दीर्धकारपारभ्य संचितानाम्‌ । उचित्तिरनरथनि- 
पिलषैः॥ १९१॥ 
स्थितपर्नं दीवाऽऽहुः ॥ १२ ॥ 
सितति । स्थितप्रज्ञं स्थिता निश्रखा भहा ब्रह्मस्ेकंयद्िपया यस्व सतं 
परह्तवाऽऽहुः कषयो न तु ब्रह्मिति एवकारः ॥ १२ ॥ 
तदारब्धं च मरीचीवेत्‌ ॥ १३ ॥ 
तदेति । रदा गरज्ञासयैमे । आरं च फलदानाय अट्ं यक्त¶ तेद्पि 
मरीचीषदे । मृगवप्णेव पूपेय्ः ॥ १३॥ 
निधिताेस्य साप्तार्फारविरदेऽपि सतः शायस्यमाद-~ 
न मनिनाधिगतार्थस्य सेतिः प्रगत ॥१४॥ 
नेमि 1 मानेन तसरमस्यादिना भरषणेनायिगदायस्याधियत निधितोऽ्यो 
व्रह्मारपक्परपो येन स तस्प् | भागद्रेदन्तियनालोचनदशयामिष सस 
तिमलन्वयः ! तदर्मनिषयेन कदैस्वाभिमामङ्ञयिस्यादिति भावः ॥ १४ ॥ 
तस्यच चद्यराङ्ग साक्षात्कारान्प्ाक्त(रति सूरपति- 
संपयते च परत्य परान्ते ॥ १५ ॥ 
समिति । सैपधते प्रशचैव भरति मेख प्रेक्ष परान्ते दिरण्यगर्मावाति 1 
तथा च शतिः-केदानविदानमुनिधितायीः संन्यानपोगायतः ुदुतचाः । 
ने मठो च परान्नङगानि प्रापृनाः परियान्ति पमे ॥ इति ॥ १९ ॥ 


१०८ -सिद्धान्तदान- {४ त्तानि 


स्यो द्यामनः सखाऽसखा वा ॥' १६ ॥ 


स्व इतति। यो जीवो यथोक्तकारी स एव स्वयं स्वीयो वन्धुः । अन्यस 
स्वयमेव स्वरिषुदितवर्थः । उक्त रि मगवता-- 
आदब घ्रान बन्धुरातैव रिपिरासनः। 
वन्धुसत्माऽऽ्मनस्तस्य यनंवाऽऽत्माऽऽत्मना जितः ॥ इति ॥ १६ ॥ 
स्वगुण एवाऽऽत्मनो वन्धुखे रैतुरिति दुशैयन्राह-- 
स्वमवदातमभिष्वते ॥ १४ ॥ 
स्वमिति 1 स््परासमानमवद्ाति सच्वमभिषवतेऽभिगच्छति । तपोरजौव॒त्ति" 
भिरात्मनो देदप्वासपीः सच्वृत्तिभिरामासत शुदधक्चयृत्या तु ब्रह्मणीति 
सिद्धानिितत्वादिति भावः ॥ १७॥ 
= 9 निदार्म => 
शोध्यं निदानं मनोऽशनशुद्धििराग्याश्यापतेपयः 1 १८ ॥ 
शोध्यमिति + निदानं सतदुःसङ्गानक्ञानादिनगद्वौनमू । पनः श्रोष्यं 
श्ोधनीयम्‌ । उन्पार्ानिर्वनीयमिखर्थः । केभ्योऽशनश्दधयादिभ्वः । 
अनाशनञ्द्धिभिपिद्धानपर्जनम्‌ । वैराग्थयुक्तम्‌ । अभ्य।सधित्तस्वंकस्मिन- 
छम्बने पुनः पुनः स्थापनम्‌ । दथा चादनशुद्छादीनां पनशुद्धिषुत्वातन 
छरुमापिमि्तितस्यम्‌ ॥ २८ ॥ 
परोक्षिणोऽपि क्ेमेकानुध्या ॥ १९ ॥ 
परोक्षिण इति । परोक्षिणोऽपि सा्नात्कारमदुवेतोऽपि । एकाटृष्पा 
व्रह्मकचिन्तमं मेदः । तद नुध्पामरकराते चथा पू्रोक्तरीत्या घरादीन्यह- 
कारान्तानि भटतितो नातिरिक्तानि तेषां साक्नात्परम्परया च तत्परिणामस्- 
पर्वाद्‌ । प्रकृतेरपि सत्पतिभाषरूपाया (ब्रह्मणः पथक्सत्ताविरहान्यु्पमति- 
विम्प्वदिलेकं प्रह्ैव तासिक्पस्ति सर्वमन्यन्मायाविजूम्मितमिति वेदान्त. 
सिद्धान्तः ॥ ९९ ॥ 
विदामप्यर्थो वाचि वाव दुर्भियतीनाम्र ॥ २० ॥" 
इति चतुर्थ ज्ञानपर दृतीयः प्रपाठः ॥ 





वरिदामिति। विदां शासतार्थाभिज्ञानाम्‌ । दु्ियतीनां दुदवानाम्‌ । अर्थः 
्ाह्खेयः। वायि वामे वचस्येय बिरानति न ठु मनर्ताति भरा 1 रि 


१ प्रषः} निरक्नभाप्यसमेतम्‌ । १५९ 


वक्तव्यं शरज्ञानभिह्ञानापिलयेयैः 1 बहुवचनेन दुमियतिरनेकेपामेषास्तीति 
मू(चतषू । >° ॥ 
इति चतुर्थ प्ञानपठे दत्तीयः प्रपाठ; ॥ ३ ॥ 





अथ चतूर्थे ज्ञानपाठे चतुर्थः भ्रपाठः। 





सप्रति स्वावरणान्पूटनंन पाप्रस्यद ब्रह्मणः पनःमभा पतुरिति द््शयति- 
स्वादृत्यपाये भ्रासेयेवान्दापिर्दशमवत्‌ ॥ १ ॥ 


स्मेति ! स्वावरयपाये स्वस्मिन्नामनि यदाषरणपविधाश्रक्तिविक्तेषो येन 
सरूपपराच्छाय करतैतादिरासेप्यते तस्या अपाये चिना सति माप्तस्वैव 
ब्रह्मणोऽन्ताप्निः पनः माप्निस्लि्ेः 1 नयु प्राप्तस्य पुनः पाप्निः कीरशीतति 
वेदाहू--दशमवदिति । तथा दि--किर केचन द पुरषाः सरिरसंतरणेन 
परपारयुत्तीभ पथ एव वयपु्तीणौ न वेति नितकयन्तः स्व स्वै िहाय 
गणनाद्ापो न्यां पपारेति निश्चि व्रिपन्तः केनचिद्‌ुषषेण रान्ति 
तु तरिसानता दशमो ऽस्तीद्युक्ताः पुनस्तयेव नवमान्तं गणपन्तो दशमस्त्व- 
मरति पदाताः \ तथा च यथा दशमस्याऽऽदौ तस्िननङ्गानं ततो दशमो 
नास्ति न मादीत्यावरणं ततः शोकादिरिति विक्षेपस्वत आपिपदेशादशमोऽ- 
स्तीति परोक्ङञानं सतः स्वेन सद गणनादहमेव दशम इलयपरोकष्नानं ततः 
दोफादिनिवरचिसोतस्ठप्तिरिति सप्ावस्याः 1 नथा ज।वस्याऽऽद्‌ा नह्मण्य्नानं 
सतस्तज्ासिति न भातीस्वाबरणम्‌ । वतो देहादिमानदिति विकषषः । ततो 
यताका इमानीत्यायाप्तोपदेकाद्रह्यास्तीति पर्‌[त्नानप्र 1 चतस्तचरवमस्पाद्‌- 
महावावेयागरेविचाराचद्रद्यैवाहुमित्यपरोक्षङ्नानम्‌ } तता ददाघ्यासनिवुच्िः । 
ततां ॥नरदूकुशतराप्तारलयवरधयम्‌ 1 तया द धत्तः बह्मद्‌ सेन््रह्माप्पातति । 
न निरोधो न चोर्पत्तिने वद्धो न च साधः । 
न मुमु वा मुक्त इत्येषा प्रमाता 1 इति। 
पत्तः भवति--ह्मदिषयकाविद्याविगमे वरमाप्िरपचर्थते अतयव । 
एतन व्रह्मबिदाम्नोति पए्रमिरपादिश्चुतयाऽपि न विध्यन्ते ॥ १ ॥ 
मह्सविदोऽषस्थादयमाद-- 
घरयुन्मेपान्तर्थी जागर्ु्ी सेवेदिनः ॥ २ ॥ 


यत्तीति 1 हृस्युनमेषान्र्ा "चे्बद्याकारायाः स्फुरणान्त्ीमे यथाय 


११० सिद्धान्तदर्बन- [ ४ नानि 


जागस्सृपती । कस्य स्परेदिनः इतात्पघान्ना्तारस्य ॥ २ ॥ 

सीविन्षक्तम्य ल्तणं वर्णयन्नाह-- 

निरोधान्ययोधिदिषिक्तयोश्रैत्यम्‌ ॥ ३ ॥ 

निसेति  नियेषान्प्योः सपमापिन्युत्यानकालीनयोधिष्ैविक्तयोः एद 
स्थचैहन्पततृथषनाभापमौः कऋमारवैत्यमासमत्यं सवेदिन इृर्ः । रथा 
खु श्रिदुषां उ्यवहरे द्रतभानिऽप्यदेतं वस्तु भासते पृनयगजादिभिनि पृद्रान- 
दिति पिश्रारमभानम्‌ । समाधौ तु दताप्रतीतेः केवखासमानपेव वोध्यप्‌॥२॥ 

किच 1 

निर्वास्नाचारः ॥ ४ ॥ 

निरिति । नित्त वासना यस्पात्ताद्गाचार्‌ इयर्थः । तथा च~ आत्मदः 
शिनः सुखुःलाधामापाहुभेतत व्यवहारः । तथा दि धपते-दुःतिमायन् 
विपुक्तशरतीति । तथा च ज्निपोगिनः समाधौ व्रह्मात्मनेषातस्यानम्‌ । 
स्यत्थाने त्‌ प्रारन्धप्षयपर्थन्तं वापितानुष्रयाऽऽचरणपिति भावः । मारब्यमामे 
ठु न तस्योदयः कायः यथाऽऽहुरभियुक्ताः- 

शुस्रोपनिपदापर्थं विज्ञाय तपाल 
॥ मारन्पमरलिरं युञ्ञनादत्युदरनितं मु शति ॥४५॥ 
1कच-~ 
साक्षोऽप्यनक्षः ॥ ५ ॥ 

साक्षोऽपरीति ! साक्लोऽपि सदेद्धियररतपानोऽपि अनन्त इद्धिपशून्पः 
स्मेरपस्मरणेने तग्यप्रररदिष्ठवादिति भायः) तथा च शरुत्िः---तसतभुरच 
धुखि सकर्णोऽकणे इव समना अमना इव ध्यायतीव लेायतीररेति । एतन 
सप्राहिताऽप्पातपाव्रययत्रहरपदे।तं गतिपानव्र ध्ययिनिति वध्यम्‌ ॥५॥ 

रिच 

पे्रलप्य॒निदाफि शश्वत्‌ ॥ £ ॥ 

समिति । ससर्प तऽह मोक्ताऽदमित्यादि व्यवहरन्नपि शश्वत्सततपु. 
निद्राति चेतति दणस्यपुखविम्बरत्लस्वस्पस्य सिरोमतित्वादिति 
भृपरः॥६॥ ~ 


्गिचि-- तासिवदचि 
£ ॥ ७॥ 
साखिदिति 1 सापिवस्पसारतस्यदधरन्परेव स्यीतिःससमरकपदिति 
अद! ॥७॥ 


१ प्रपाठः ] निस्छनमाष्यसमेतम्‌ । १११ 


तेसिकनेव नरजन्पनः पिकी पफली परतिमा्तीयाह-- 
[= 
तत्रार्थः शेषाः ॥ < ॥ 

तत्रेति । शेपे भगा; गैपाः। अर्थाः पयोजनानि श्ञ(तकेयताक्रतषलता- 
हापयत्रत्िविषदूलालन्तनिहत्तिपरमानन्दामिन्पक्तिरपणि विराजन्ती. 
हयः ॥ ८ ॥ 

स्वतःपोद्धवादमानायं साधनमितरेपाम्‌ ॥ ९ ॥ 

स्वत इति । स्तः मयस्नानपे्तयैव प्ोद्धवातमकरपेणोद्धवाद्‌ । अभानाध- 
पमानिसपदम्मि्वमिलादिपरमनातम्‌ । इतरेपाम्निनां साधनं श्ानोपकर- 
णप्‌ । अते एवोक्तम्‌- 

उतपन्नासामवोधस्य हदपूत्वद्यो एणाः । 
भवन्द्ययत्नतस्तस्य न तु साधनरूपिणः ॥ इति । 
9, 6 ४.०८ 3 [+क-8 8 
पतेन प्वानिनां मैसागकथमेजातमङ्ानिनां ज्रानसापननिति मूितप्र॥९ ॥ 
तदवावाण्युदयः ॥ १० ॥ 

तदिति ] सदव तस्मादेव जीवसुक्तुरुपादध्युदयो वस्तो मङ्गरुदेति । 

नान्यस्मादिलयमः ॥ १० ॥ 
निरातरतेहयन्नायोऽनर्थापनुत्‌ ॥ ११1 

निरिति 1 निराक्रोरविधारणषून्पस्याऽऽ्नाय उपदे शोऽनयौपनुदनर्षम- 
प्रतुदतीयर्षः । दिकन्देनान्येभ्यो यदनर्थापनोदनं तत्दामास पुपेति सूचि 
तप्र ॥१२॥ 


(1 


काकाक्षिवत्छतिठङिषयः ॥ १२ ॥ 


काफेति | काकाक्षिवथ्रथा काकचसुपः कमादुमयस्िनरेत्रयश्रं गतिस्तद 
क्तिः भारन्धजः पयतनः प्रतिभातीति शेषः । केभ्यो लोकेभ्यो लोकान्तप्र- 
हीत लोकानापूा्ैनित्तप इद्यरष; ! अत पए शुतिः--तप्य तावदेव चिर 
सावन निरे । रगृति्-- ४ 

नातं स्षीयते कम सरपकोटिशमरपि 1 

॥ अरवयतरेव भोक्तव्यं कर्तं फ शुभाशुभम्‌ ॥ इतति । 
ङि तु-थखेदपि मार्यं बक्मातमनाऽव्िवतौ न मभ्वाति । तस्मादपि योगस्य 
य । सेदानीषिद्धियार्थामतीतेद्च । काकाभ्िवदिल्नेन साननिष्स्य 
हलक र सगपदिद च्यवरे तिसिते कप्षणयोगत्ीम सष्मसेन भेदानुपल. 


११२ तिद्धान्तवुर्शन॑- [ 9 ज्ञाने 


स्यैरिति सूपितपू । तथा च दन्धीरवोमपनणचसङ्गसारिह नगत सीफि 
काध्पलाधरयानन्द्‌ा मदक इत्यवपपम्‌ । एवं च दषएात्पनां व्पवहाएव्यां 
खोकसंग्रहय परनीवभेदोपस्योपपकमावादिरपीति वेदान्तरादान्ः॥ १२॥ 
स्येह कियती स्वितिरियाद-- 
स्थितिराधिकारादाधिकारिकाणाम्‌ ॥ १३॥ 


स्थितिरिति । आपिकारिक्राणामधिकरारेु टोकस्थितिदेतुष्‌ वेदम्रपने- 
दिप्‌ नियुक्तानां वरष्मादीनां इृतासमपाक्षाकाराणापापिकारष्छेदपयर्तनाय्- 
धिकारपयंन्तं ध्यितिस्दर्पः। तथा च विष्ठदीर्ना मानसुत्राणां ब्रह्मत 
दामपि स्राधिकारतेपादनार्यं देहान्तरोत्तततिरपि वहुधा षते । तत्न च 
केचित्पतिते पदे देदान्तरमाद्दते । केचिच स्थित एव तस्मिन्पोध्वरा. 
दनेककायानम्पुषाच्छन्ति । तेपां स्थितेरापिकारसपयतप्रत्वादिति सवं 
भुस्यम्‌ ॥ १३॥ 


त्विदं मराणदेरा्निकरपपाह-- 
भाणकलाः प्रसिन्नस्ताभियुराप्नायात्‌ ॥ १४ ॥ 
भागेति । माणाः प्च कठास्तु षोटश । यपेद्ियाण्येकादश्च परश्च तन्मा 
श्राणि च ता; पररपिन््हमण्यस्तं खयम्ुः मर्यः । एत्र आन्नायाच्छर 
सयुपदेधात्‌ । त्तथा हि शुतिः- न तस्य भाणा उत्कामन्यतरैव समव्ररीयन्ते) 
एवेमेश्रस्य परदरषटरिपाः पोटश्कखाः पुरुपायणाः पुष्यं प्राप्यास्तं गच्छन्तीति । 
एतदुक्तं भवति-- विदुपां सोपाधिभ्रप्रतां मारन्धावसाने सििदे््यरकस्य 
तहुणानां तादशं शपस्योच्छेदाचद्‌ धास्तिरपि निवपैते ॥ १४॥ 
पणिचमाधिकारिणां वह्मपरपेरपापमरमिधाय्‌ पूनपध्पप्रापिकारिणापम 
दशेपन्नाद-- 
सनदुपासीरच्न्ये ॥ १५ ॥ 
सनदिति । अन्ये विचारषिकखाः सननिरन्तरथुपासीरन्षुभं निगरणं वा 
यछ भावयेयुः । तन्न निगरणं स्वगतादिभेदव्रपशरन्पं सचिदानन्दूपं गुरुषु 
निधि सोऽदमिलमेदेन भावयेयुः । तदुक्तं मगवरता-- 
अनन्याधिन्तयन्तो पां ये जनाः पयुपासते । 
तेषां निद्याभियुक्तानां चोगक्तेमं षहाम्पहम्‌ ॥ इति ॥ 
सगुणं तु स्वगततमेद विरि सजातीयविनातीयमेदशून्ं स्वस्माद्‌ 
दिण्वसूपेण चदुुनादिष्पेण गा चिन्तयेयुः ॥ १५ ॥ 


४ प्रषाढः ] निरेन माप्यसमेतम्‌ 1 ११२ 


ननूपाप्तकाः कियन्त॑[कार]प्यानपावरवेयुरिलाई-- 
तदाप्रायाच्फटं हि शेषक्रतुवत्‌ ॥ ३६ ॥ 
ठदिति। तदुपासनमाप्रायाद्‌ामरणाद्‌।वर्भयेयुरिल्ः। तत्र दतुः-फकमिति। 
हि यत्तः फलं पारटोफिकं रेपक्रतुवदन्तिमध्यानवव । अन्तिमसमये यो यद्‌- 
ध्यायति स तदाञ्नोतीलर्थः । तया च शतिः-स वथाक्रतुरयपसालोका' 
सैति ताव्कतुद्यमं लाकं मेतयाभिपतमवति । स्पृरतिथ- 
य ये चाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कटेषरम्‌ ॥ 
त तमेवाति कान्तय सदा तद्मावमावितः ॥ इति ॥ १६ ॥ 
उपासकानां क्रपयत्ति कथयन्ाद-- 


म्न्ययोत्कान्तेरनाबर्िर्योथिनां व्यक्तैक्यवत्‌ ॥ १७ ॥ 


मू्न्पयेतति । पन्या सुप॒प्नया । उरकरान्तेषेदिगमनात्‌ । अना्टत्तिरपुन- 
राततिः एम्‌ । योगिनः सततध्यायिनः । व्यक्तेक्यवद्व्यक्तं निधितमक्यं 
चद्यारमनोरभेदो येन तस्पेवेस्ययैः । तथा चोपासका दें त्यजन्तः सुष्न्नाप्र 
संठप्नरविरकिमस्थमधिरादिमागेगाश्रयमाणाः क्रमार्विुष्ोकं गच्छन्तः केन 
चिदमानवेन पुरषेण ब्रह्मलोकं नीयमाना दिरण्यगभामिसाने परं पदं गच्छ- 
न्तीति क्रपयु्तः ! तथा च श्ुतिः-तपोरधवेपायननपूतत्वमेति । एतेन भतिषयय 
माना इष॑ मानवपावत नाऽञषतेन्ते । समृतिथ-- 

द्मणा सह ते सर्वे संमाति प्रतिवासरे । 
परस्यान्ते कृतारमानः भवियान्ति प्रं पदभू ॥ इति ॥ १७॥ 
संप्रति मन्दाधिकारिणागुपायपाद-- 
कर्मयोगः कम वाऽपरेषां शिषम्‌ ॥ १८ ॥ ॥ 

करेति । अप्रेषायुपा्नानभिकारिणाम्‌ । कर्मयोगः कमैव योगो पोगहेत- 
स्वाद्‌। यद्रा कषणा योगः कर्मयोगो भगवदपणदुद्धवाऽनुष्ठीयमानस्वात्‌ । तत्रा 
प्यश्क्ती कमीमनिहोतरष्टापर्वादिकं पएषैवेदोक्तं सरगौदिफलायादप्रीयमानमपि 
परिवमपुत्रह च कल्याणम्‌ । तन्न सकामा धूमादिमार्गेणोध्परोकं गच्छन्तसतस 
खमतुभूष पुनराकतन्ते 1 तत्रापि कमभदन योनिभेदे तेपामवत्रणमाह खतः 
तय इह रमणीयचरणा अभ्यासो इ यतते रमणीयां योनिपाप्येरन््ाह्मणमोति 
चाक्षत्निपयोर्नि वा वैश्ययोनिं वा, अथ य इह कपूयचरणा अभ्यासो ह यत्ते 
कयां पोनिपाप्यरन्‌?. योनि वा करयो दा चाण्डालो वेषि 
निप्कामास्तु कर्मिणः एषचदाचराद्नि व्रजन्तः पुननीऽऽमरपन्ते ॥ १८ ॥ 


११४ . सिद्धान्तदर्शन- [१ ज्तानपटि-- 


निरयद्वारमन्यतमानारम्तो इद्वानाम्‌ ॥ १९॥ 
मिरपेति । अन्पाभानारम्भोऽन्यतमत्प ्ानोपास्तनाकरत्त साधिह्तफा- 
ण्ट्स्यानारम्भनिनुष्रानम्‌। सरयद्रार्‌ नरकमार्गः ¡ केषा दुद्वाना दमाः 
ग्यागान्र्‌ तथा च निरुक्तकाण्डत्रयान्यत्तमरषिपरपाणां न शरगातिनपि 
कप्णगतिः फिस्धशुमा पतीया ग्निः भयते । यथा-अयतयाः पथा कतण 
नेति । अत एत्र दर्वानापिद्युक्तम्‌ ॥ १९ ॥ 
त्ात्र्थषुपपेदरन्य मदिमानं द्ैयत्ति-- 
स्वाध्यायो पियमुप्टावयाति निसगादुर्प्ठावयति 
निसर्गात्‌ ॥ २०॥ 
इति चतुथं ज्ानेपठि चतुर्थः भ्रपाठः ॥ ४ ॥ 


ति वैपासिकरे सिद्धान्तद्शैे पेदान्तविज्ञाने प्ररापरतचनिरूपणे 
चतुधो न्ञानपादः ॥४॥ 





स्येति । स्वाध्यायः; सस्य सिद्धान्त्ाचस्याध्यायो ऽ्ययनम्‌ । निपरगा 
न्स्ममाचाद्धियं वुद्धिपुर्प्ठावयत्यृम्वं गमयततीत्यर्थः । तथा च - एतच्यादा- 
ययने निषगद्वाध्येुवुद्धि सपदि काछान्तरे षाञपिकरपीषद्रा रक्ष्यपरक््ं 
वा कथाचदृष्वरमरदतय गम्यत्‌ । तेन नन्प्रान्तर्‌ कुशला कुचति भाः 
द्विपदद्विरक्तिः वाञ्चपमाप्ति चोतयति । एतन्नये निणीताना पद्राथीनां परि 
-कीटनमर्यतो भगवचिनौप । चह्मविवर्तङ्पत्योक्तेवि्वस्येति मनस्विनां हृयम्‌॥ 
शराच॒श्ीषमिदं रुपं काठे यक्तं पदापुः! 
मत्वा मातु; मप्तादेन व्याख्यातं जाख्चमुत्तये ॥ 
त्रहाण्यादौ वेऽय तस्सुतेऽपौ चतुःशती 1 
शक्तौ पराशरे पथादिदन्पाततेऽस्फुए्चमः ॥ 
छतिस्पतिषुराणानां प्रपाणां सह यृक्तिभिः। 
संमतं यदतो परान मं यवि कि पुनः॥ 
अन कोऽदुपयोगोऽस्ति सर्वा सेगतिचारिणी । 
विचितकारिणी शक्तियेगमायोदता यत्तः ॥ 
परतसं यदगोक्ते शुखा केवलया म च | 
म्ला वा क्रितिव्ेचीर्णं विद्दुभतादपि 1 


प्रपाः} 


निर्खनभाप्यसमेतम्‌ 1 ११. 


त।क्िकतणवाताष्िः सांस्यङजस्केसरी । 
बेदान्तरेपसिद्धान्तो 2षदान्तोऽययुपास्यताम्‌ ॥ 
वदाविज्ञानपोपानमन्तविवेकरेखरम्‌ 1 
बिदिचैनं मामन्नं मनस्ते निवेश्यताम्‌ ॥ 
क्रीडन्तो भवकान्तारे रेरे जीवविहैगपाः} 
सिद्धान्ततर्पारुह पीयतां फलपश्चकम्‌ ॥ 
गौर्नीरतनुः पायादपापास्मुत्चत्सर! 1 
उपमिपाऽ्पि कुले कापि या विरेजे यदच्छया ॥ 
इति चतु सानपठे च्यः मपाठः ॥ ४ ॥ 
इति वैश्वदेवे माष्ये निरञ्नास्ये चतुर्थो ज्ञानपाठः 1 
समाप्तमिदं निरञ्ञनमाप्यसतेतं सिद्ान्तदरशनम्‌ । 
ॐ तसद्रह्यापेणपस्तु 1 


आवास्याद्र्यचारी विबुधपरिपितः सचचिदानन्दनान्ना, 

जातो रत्नाकरस्य प्राथेततपतये यो पहाराप्रदेडे । 

दिच्ये देवाच्छुतिसततिवसति नवद्रीप्धास्नीव दीप- 
स्तेनऽऽनन्दाश्मश्रीहरिनिकरमसौ मापि स्षिदान्तराजः ॥ १ ॥ 


पुण्यनगरभासूरमुणसिन्ुमैयताच्छीदरिसिधितयन्धुः 1 
यत्करुणाकणया विरज श्रतिसिद्धान्तो द्क्चनराजः ॥ २॥ 
राके सिन्धुषनेमेन्दुमाने पणन्दुतानिभम्‌ 1 

रम यत्रा्षरांदन्यदशेन चिनजद्श्चनम्‌ ॥ ३॥ 





* वेदन्तरशेयविदधान्तो वेदान्दानामुपनिषदा देवथमः सिद्रा्तो मोस यत्र सः ॥ 
वेदान्त शेपयवीति बेदान्तेषः ख चासौ सिद्धमन्तथेत्ीति वा । मान्त इति संबोषनदितदगि का. 
ईत्णः साह्ञोकतयुयवन्त एइ सविता हि वारतेकम्‌ ।